Το δημοψήφισμα της 22ης Νοέμβρη 1920 αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Εμφανίζεται ως μια από τις κυριότερες – αν όχι η κυριότερη – αιτίες της Μικρασιατικής καταστροφής καθώς το αποτέλεσμά του, σύμφωνα με την επίσημη ιστορία, «εξόργισε τους συμμάχους της Αντάντ»!
Γιατί έγινε δημοψήφισμα;
Τον Ιούνη του 1917 η στρατιωτική παρέμβαση των Αγγλογάλλων επέβαλε τον Ε. Βενιζέλο κι ο Κωνσταντίνος αποχώρησε από την Ελλάδα, παραδίδοντας τον θρόνο στον δευτερότοκο γιο του Αλέξανδρο. Ο πρωτότοκος, και τυπικά διάδοχος, Γεώργιος αποκλείστηκε κατόπιν απαίτησης των Συμμάχων, που θεωρούσαν ότι ακολουθούσε την πολιτική του πατέρα του. Ο Κωνσταντίνος δεν υπέγραψε επίσημη πράξη παραίτησης κι έτσι οι υποστηρικτές του μπορούσαν να υποστηρίζουν ότι δεν είχε εγκαταλείψει οριστικά τα δικαιώματά του στον θρόνο.
Τον Οκτώβρη του 1920, παραμονές των εκλογών, συνέβη ένα απρόσμενο περιστατικό: στο Τατόι ο Αλέξανδρος δέχτηκε το δάγκωμα ενός πιθήκου, κατοικίδιο του Γερμανού γεωπόνου Στουρμ. Οι πληγές του μολύνθηκαν και στις 25 Οκτώβρη πέθανε. Η εξέλιξη αυτή προσέδωσε στις εκλογές, που ήταν προγραμματισμένες για την 1η Νοέμβρη, χαρακτήρα δημοψηφίσματος για την επιστροφή του Κωνσταντίνου. Όλοι κατανοούσαν πως η κυβέρνηση που θα προέκυπτε θα διενεργούσε το τυπικό δημοψήφισμα με ό,τι αυτό συνεπαγόταν.
Οι εκλογές του 1920
Αρχικά ας αφήσουμε τα νούμερα να μιλήσουν, οι αριθμοί είναι αποκαλυπτικοί: ψήφισαν 746.946 ψηφοφόροι και έλαβαν: Κόμμα Φιλελευθέρων 375.803 ψήφους, Ηνωμένη (φιλοβασιλική) Αντιπολίτευσις 368.678, ΣΕΚΕ (ΚΚΕ) 100.000 (κατά προσέγγιση) και Ανεξάρτητοι 2.645. Η κατανομή των εδρών: 118 οι Φιλελεύθεροι, 251 η Ηνωμένη Αντιπολίτευσις, καμία το ΣΕΚΕ και οι Ανεξάρτητοι.
Εύλογες απορίες: Το άθροισμα των ψήφων των κομμάτων ξεπερνά τον αριθμό των ψηφοφόρων, το δεύτερο σε ψήφους κόμμα παίρνει το 70% των εδρών, το τρίτο κόμμα δεν παίρνει καμία έδρα κ.λπ.. Οι ψηφοφόροι μπορούσαν να ψηφίσουν περισσότερους συνδυασμούς, το εκλογικό σύστημα ήταν «πλειοψηφικό με ευρεία εκλογική περιφέρεια», δηλαδή όποιο κόμμα συγκέντρωνε έστω και μία ψήφο παραπάνω έπαιρνε το σύνολο των εδρών της περιφέρειας! Με το… δικαιότατο αυτό σύστημα η Ηνωμένη Αντιπολίτευσις πήρε το 70% των εδρών της Βουλής αν και ήρθε δεύτερη, ενώ το ΣΕΚΕ δεν πήρε ούτε μία αν και συγκέντρωσε περίπου το 10% των ψήφων!
Το συγκεκριμένο σύστημα ήταν επιλογή του Ε. Βενιζέλου και είχε διπλό στόχο: αφενός πίστευε πως θα ήταν πρώτος στη συντριπτική πλειοψηφία των περιφερειών, γεγονός που θα του εξασφάλιζε και άνετη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, αφετέρου απέκλειε κάθε πιθανότητα εκπροσώπησης του ΣΕΚΕ (ΚΚΕ) στο Κοινοβούλιο. Ο Βενιζέλος ήταν οξυδερκής πολιτικός, κατανοούσε τον πραγματικό κίνδυνο για την τάξη του.
Πώς φτάσαμε στο δημοψήφισμα
Μετά τις εκλογές σχηματίστηκε κυβέρνηση της Ηνωμένης Αντιπολίτευσης, με πρωθυπουργό τον Δ. Ράλλη. Η προεκλογική υπόσχεση για επιστροφή του Κωνσταντίνου συνάντησε την αντίδραση των «Συμμάχων». Στις 8 και 12 Νοέμβρη αντίστοιχα στάλθηκαν μέσω των πρέσβεων δύο διακοινώσεις: Η πρώτη προειδοποιούσε για την αποφυγή της παλινόρθωσης του Κωνσταντίνου, καθώς θα προκαλούσε ρήξη στις σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Entente. Η δεύτερη διευκρίνιζε ότι η επαναφορά του θα διέκοπτε την οικονομική βοήθεια προς την Ελλάδα.
Παράλληλα, ο Γάλλος πρόξενος στη Σμύρνη Λαπόρτ μετέφερε στον ύπατο αρμοστή Στεργιάδη τις προειδοποιήσεις σε κείμενο που εκφωνήθηκε δημοσίως από ασύρματο γαλλικού θωρηκτού. Άσχετα με τη γνώμη που έχει ο καθένας για τον Κωνσταντίνο και τον θεσμό της μοναρχίας, επρόκειτο για απροκάλυπτη επέμβαση στα εσωτερικά της χώρας, κλασική πρακτική των αποικιοκρατών της Δύσης. Η κυβέρνηση θεώρησε πως μπορούσε να την παρακάμψει αναζητώντας νομιμοποίηση στη λαϊκή ετυμηγορία και προκήρυξε δημοψήφισμα για τις 22 Νοέμβρη.
Οι Φιλελεύθεροι κάλεσαν σε αποχή, καθώς προέβλεπαν εκτεταμένη νοθεία, όπως και το ΣΕΚΕ. Αν και ήταν το μεγαλύτερο κόμμα δεν έκαναν τίποτα για να εμποδίσουν την εκτροπή, στις τάξεις τους επικρατούσε βαθιά απογοήτευση κι ο Βενιζέλος «αυτοεξορίστηκε» στο Παρίσι. Η ήττα τους υπό αυτές τις συνθήκες φάνταζε βέβαιη, οπότε επιλέξαν να μην το νομιμοποιήσουν.
Και διηγώντας τα να κλαις...
Το δημοψήφισμα αποτέλεσε μία από τις μελανές σελίδες της ελληνικής ιστορίας. Στις εκλογές που προηγήθηκαν ψήφισαν 746.946 ψηφοφόροι, δεκατέσσερις ημέρες αργότερα εμφανίζονται να ψήφισαν στο δημοψήφισμα… 1.010.343 (!) ψηφοφόροι, «γεννήθηκαν» δηλαδή περίπου 260.000 νέοι ψηφοφόροι! Αληθινό θαύμα, ειδικά αν συνυπολογίσουμε πως τα δύο κόμματα (Φιλελεύθεροι και ΣΕΚΕ) που καλούσαν σε αποχή είχαν συγκεντρώσει περίπου 500.000 ψήφους.
Η συνέχεια είναι ακόμη καλύτερη: από τους ψηφοφόρους υπέρ του Κωνσταντίνου ψήφισαν 999.960 και κατά… 10.383. Δηλαδή όχι μόνο εμφανίστηκαν εκατοντάδες χιλιάδες νέοι ψηφοφόροι αλλά και οι 500.000 ψηφοφόροι των άλλων κομμάτων μεταστράφηκαν μέσα σε δύο εβδομάδες και ψήφισαν με πάθος τον Κωνσταντίνο. Ακόμη και οι κομμουνιστές!
Δεν υπήρχε ανάγκη να προχωρήσουν σε νοθεία. Ήταν στην πραγματικότητα επίδειξη δύναμης, εκδίκηση του παλιού πολιτικού κατεστημένου, με όρους όμως άλλων εποχών και χωρίς να εκτιμάται η ιδιαίτερα επικίνδυνη κατάσταση που αντιμετώπιζε η χώρα η οποία, ειρήσθω εν παρόδω, βρισκόταν για 9η συνεχή χρονιά σε εμπόλεμη κατάσταση.
Το αίσθημα δύναμης και εκδίκησης εξέφραζε το κυρίαρχο σύνθημα που ακουγόταν στους πανηγυρισμούς στα σαλόνια της αριστοκρατικής Αθήνας: «Έτσι θέλαμε και τον φέραμε». Στους δρόμους της Αθήνας χιλιάδες οπαδοί του Κωνσταντίνου πανηγύριζαν έξαλλα, τα συνθήματα που ακούγονταν η επίσημη ιστορία ντρέπεται να τα αναφέρει. Το «χέσε βασιλιά μας να μεταλάβουμε» ήταν ενδεικτικό της εξαχρειωσης μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας.
Ήταν ανέλπιστα τα αποτελέσματα;
«Οι Φιλελεύθεροι προκήρυξαν εκλογές με στόχο να νομιμοποιήσουν τις ενέργειές τους και να περιορίσουν τις αρμοδιότητες του βασιλιά. Η συνασπισμένη αντιπολίτευση όμως απροσδόκητα κέρδισε τις εκλογές. Ο Βενιζέλος έφυγε στο εξωτερικό. Η νέα κυβέρνηση έκανε δημοψήφισμα για την επιστροφή του Κωνσταντίνου στο οποίο η ετυμηγορία ήταν υπέρ του Βασιλιά».
Αυτά γράφει για το Δημοψήφισμα το βιβλίο της Γ΄Λυκείου θεωρητικής κατεύθυνσης. Ας μην απορούμε μετά και για την άγνοια αλλά και για την απέχθεια των μαθητών για την ιστορία. Ούτε μία πρόταση δεν αποτελεί ολοκληρωμένη αλήθεια, για κανένα γεγονός δεν δίνεται μια στοιχειωδώς εύλογη εξήγηση. «Απροσδόκητο» αποτέλεσμα συναντούμε σε ποδοσφαιρικούς αγώνες, όχι σε εκλογές που αποτυπώνουν κοινωνικές διεργασίες ή τις νοθεύουν απροκάλυπτα. Ήταν «απροσδόκητη» η ήττα του Βενιζέλου;
Κατ’ αρχάς, το θέμα της συνέχισης του πολέμου υποβαθμίζεται. «Μεγαλόψυχα» αναγνωρίζεται η «κούραση» ενός λαού που συμπλήρωνε εννέα ολόκληρα χρόνια επιστράτευσης και πολέμων, από τα Βαλκάνια μέχρι την Ουκρανία και το Εσκί Σεχίρ. Ο Βενιζέλος δήλωνε σε μια τέτοια επίδειξη μεγαλοψυχίας: «Δεν κακίζω τον λαό, του ζήτησα θυσίες μεγαλύτερες από τις δυνάμεις του, τον παρέσυρα σε έργο πολύ βαρύ. [...] Και φέρω βαριά ευθύνη, γιατί, ενώ τώρα διατρέχει τον κίνδυνο να χάσει τα κερδισμένα αποτελέσματα, οι θυσίες θα του μείνουν».
Δεν ήταν «κούραση», ήταν το αίμα δεκάδων χιλιάδων νέων, ο αριθμός των οποίων προβλεπόταν ότι θα ανέβαινε σημαντικά με τη συνέχιση της εκστρατείας στη Μικρά Ασία, όπως και συνέβη. Ήταν επίσης η αργή αλλά σταθερή συνειδητοποίηση της κοινωνίας πως όλο αυτό το αίμα χυνόταν στο όνομα της Μεγάλης Ιδέας, στην πραγματικότητα όμως για τα συμφέροντα των μεγάλων πετρελαϊκών εταιρειών της Αγγλίας και της Γαλλίας και για το άνοιγμα νέων αγορών για το ελληνικό κεφάλαιο.
Το ερώτημα «ποια αδέρφια απελευθερώνουμε στην Ουκρανία ή στα βάθη της Ανατολίας» ερχόταν πια στην καθημερινότητα αυτών των «αχάριστων» που δεν ήθελαν να σκοτωθούν τα παιδιά τους για τις πετρελαϊκές εταιρείες. Ακριβώς πάνω σε αυτό το αίσθημα επένδυσε η φιλοβασιλική αντιπολίτευση αφήνοντας να διαδοθεί πως θα σταματούσε τον πόλεμο, μια διάδοση ψευδής και ανήθικη μεν αποτελεσματική δε.
Υπήρχε και η κοινωνία
Μια παράμετρος που συνειδητά αγνοείται: σε αυτήν τη χώρα ζούσε ένας λαός και από την ερμηνεία της εκλογικής του συμπεριφοράς απουσιάζει η αναφορά στην πραγματικότητα που αυτός ο λαός βίωνε. Την περίοδο 1917-1920 είχαν σκοτωθεί 29.253 στρατιώτες και αξιωματικοί, 14.765 είχαν τραυματιστεί βαριά και 3.408 αγνοούνταν. Βαρύτατος φόρος αίματος, που ερχόταν να προστεθεί σε αυτόν των Βαλκανικών Πολέμων και του Διχασμού.
Εκτός από τον φόρο αίματος όμως, η κυβέρνηση Βενιζέλου δεν ξέχασε και τους οικονομικούς φόρους. Το 1920 οι φόροι ανήλθαν σε 480 εκατ. δραχμές από 207 εκατ. που ήταν το 1914. Με νόμο του Ιούλη του 1920 η κυβέρνηση Βενιζέλου είχε αυξήσει τα ενοίκια μέχρι και 60% και των καταστημάτων μέχρι και 80%.
Η οικονομική εξαθλίωση είχε ως αποτέλεσμα τη μεγάλη αύξηση των ασθενειών και της θνησιμότητας. Με βάση επίσημα στατιστικά στοιχεία του 1921, η παιδική θνησιμότητα έφτανε στο εφιαλτικό ποσοστό 24,47%. Την ίδια χρονιά καταγράφηκαν οι άθλιες συνθήκες ζωής των εργατών, που είχαν ως συνέπεια τα ποσοστά θνησιμότητάς τους να είναι πολύ μεγαλύτερα, κυρίως από φυματίωση.
Η Μεγάλη Ιδέα απαιτούσε θυσίες από όλη την κοινωνία, όπως αντιτάσσει η επίσημη ιστοριογραφία. Όλη; Όχι ακριβώς. Την ίδια περίοδο (1917-1920) η Εθνική Τράπεζα είχε πενταπλασιάσει τα αποθέματά της σε δραχμές και είχε διπλασιάσει τα αποθέματα σε χρυσό και ξένο συνάλλαγμα. Την τριετία 1919-1921 οι Έλληνες εφοπλιστές διέθεσαν 12 εκατ. λίρες για την αγορά νέων πλοίων.
Την ίδια στιγμή που θησαύριζαν, στην ασφάλεια των μετόπισθεν, οι Έλληνες καπιταλιστές διαμαρτύρονταν για τα ... δικαιώματα των εργατών! Ο Η. Πουλόπουλος σε άρθρο του στην «Εφημερίδα του Χρηματιστηρίου», στις 26 Μάρτη 1920, έγραφε: «ο βιομήχανος δεν τολμά να ελέγξει την απόδοσιν έκαστου εργάτου, ενώ αντιθέτως ο εργάτης ελέγχει τον βιομήχανον».
Στο παράπονο της… καταπιεζόμενης τάξης των βιομηχάνων, ο Βενιζέλος έδειξε ευαισθησία: όταν το 1919 ξέσπασε η απεργία των τραπεζικών υπαλλήλων η κυβέρνηση συνέλαβε τους ηγέτες της και τους εξόρισε στη Φολέγανδρο. Το αποτέλεσμα ήταν να ξεσπάσει τον Ιούλιο του 1919 η πρώτη γενική πολιτική απεργία στην Ελλάδα, ενώ ακολούθησαν οι απεργίες των καπνεργατών, των αρτεργατών, των μηχανουργών κ.ά.
Η εφημερίδα «Πατρίς» στο πρωτοσέλιδο της 6ης Ιούλη 1919, συγχαίροντας την κυβέρνηση Βενιζέλου για τις συλλήψεις, τόνιζε: «Θα αισθανθούν αμέσως όλον τον όγκον της αμειλίκτου πυγμής του νόμου, ικανής να διαρρήξη και τα σκληροτέρας κεφαλάς των αμεταπείστων κηρύκων του ρωσσικού αναρχισμού».
Την ίδια στιγμή ο πόλεμος όχι μόνο συνεχιζόταν αλλά και εντεινόταν. Το κίνημα του Κεμάλ θέριευε και όλοι στην Ελλάδα κατανοούσαν πως θα απαιτούνταν και άλλες μακροχρόνιες θυσίες, γεγονός που ούτε ο ίδιος ο Βενιζέλος αρνήθηκε. Αποτέλεσμα ήταν κατά χιλιάδες οι ανυπότακτοι και οι λιποτάκτες να καταφεύγουν στα βουνά και σε άλλες απομονωμένες περιοχές.
Με αυτά τα δεδομένα, πόσο «απροσδόκητη» άραγε ήταν η ήττα του Βενιζέλου στις εκλογες; Για τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος η συζήτηση περιττεύει, όμως και το γεγονός πως μια τόσο απροκάλυπτα νοθευμένη διαδικασία δεν συνάντησε την αντίδραση της κοινωνίας λέει πολλά.
Ο Κωνσταντίνος γύρισε ... ζήτω η Μεγάλη Ιδέα!
«Θα συνεχίσωμεν την εξωτερικήν πολιτικήν του Βενιζέλου. Η Ελλάς θα συνεχίση τον αγώνα κατά των κεμαλικών στρατευμάτων»: αυτή η δήλωση ανήκει στον νέο πρωθυπουργό της Ελλάδας Δ. Ράλλη και δημοσιεύτηκε στους «Times» του Λονδίνου στις 4 Νοέμβρη 1920, μόνο τρεις ημέρες μετά τις εκλογές. Τόσο κράτησαν οι φήμες πως η Ηνωμένη Αντιπολίτευσις θα «έφερνε τα παιδιά μας πίσω». Σαφέστερος ο Δ. Γούναρης, στην ίδια εφημερίδα, στις 30 Νοέμβρη: «Η πολιτική μας θα είναι συνέχεια της πολιτικής της προκατόχου κυβερνήσεως. Είμεθα πεπεισμένοι ότι αι αγγλικαί απόψεις διά την Εγγύς Ανατολήν συμπίπτουν απολύτως με τας ελληνικάς».
Στη συνέχεια, πήρε τη σκυτάλη ο ίδιος ο Κωνσταντίνος. Λίγες μέρες πριν από το δημοψήφισμα, στις 19 Νοέμβρη, μιλώντας στην ιταλική εφημερίδα «Il Messaggero» δήλωνε: «Πάντα ηκολούθησα και θα ακολουθήσω νομιμόφρονα πολιτικήν απέναντι των συμμάχων. […] Επί του επιπέδου της εξωτερικής πολιτικής όλοι οι Έλληνες είναι σύμφωνοι προς τον κ. Βενιζέλον». Τρεις ημέρες αργότερα, στις 22 του μηνός, έλεγε στην εφημερίδα «Le Matin»: «Ουδέποτε συνεμερίσθην τας ιδέας του Κάιζερ. Ουδέποτε επέδειξα συμπαθείας προς τας θεωρίας του, ενώ ήμουν πάντα έτοιμος να φανώ πιστός απέναντι των συμμάχων. Εν ουδεμία στιγμήν ετάχθην με τους εχθρούς της Αντάντ».
Ο βασιλιάς δεν μιλούσε στον αέρα, τα χρόνια της «εξορίας» είχε ανοιχτή γραμμή με την Αγγλία, με σύνδεσμο τον ναύαρχο Καρ. Ο Κ. Σακελλαρόπουλος παρατηρεί πως οι αντιδράσεις για την επιστροφή του Κωνσταντίνου δεν προήλθαν από τους Άγγλους, αλλά «από τους άλλους ακριβώς εκείνους συμμάχους, και δη τους Γάλλους, διά τους οποίους η εις Ανατολή βρετανική επικράτησις είχε γίνει εφιάλτης», ενώ ο Π. Καρολίδης εκτιμά πως οι διακοινώσεις ήταν «έργο των Γάλλων σε συνεργασία με τον Βενιζέλο».
Στους όρκους πίστης του Κωνσταντίνου και της παράταξής του απάντησε ο Λόιντ Τζορτζ από την αγγλική Βουλή: «Αλλά, σας παρακαλώ, μην περιπλέκετε ολόκληρον την εν Ανατολή πολιτικήν μας με μικροεπεισόδια ως των ελληνικών εκλογών. […] Εις την Μεσόγειον έχομεν ζωτικά συμφέροντα, έχομεν δε ανάγκη την φιλίαν του ελληνικού λαού».
Επίλογος
Η Ελλάδα έμπαινε στην τελική φάση της τραγωδίας, με το κίνημα του Κεμάλ να ισχυροποιείται συνεχώς, τη ρήξη μεταξύ της Αγγλίας και των συμμάχων της να είναι ανοιχτή και στη μέση την ελληνική άρχουσα τάξη να πιστεύει πως η μόνη της επιλογή ήταν η ολοκληρωτική πρόσδεση στο άρμα της Αγγλίας, η οποία ανοιχτά χρησιμοποιούσε τον ελληνικό στρατό ως μοχλό πίεσης.
Το σίγουρο είναι πως σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή η άποψη πως για την κατάληξη φταίει η επιστροφή του Κωνσταντίνου που «νομιμοποίησε» την καταπάτηση των συμφωνιών από τους δυτικούς «Συμμάχους». Με ποια λογική η τήρηση συμφωνιών εξαρτάται από το αποτέλεσμα μιας εκλογικής διαδικασίας σε μια – υποτίθεται – ανεξάρτητη χώρα; Είναι μια άποψη που δικαιώνει την υποτέλεια, αθωώνει από τις τεράστιες ευθύνες του τον Βενιζέλο και συνολικά την αστική τάξη. Άλλωστε την ίδια πολιτική ακολούθησαν και οι νικητές του Νοέμβρη του 1920.
Ο Νοέμβρης του 1920 ήταν καταστροφικός για την ελληνική κοινωνία, δυστυχώς οι δυνάμεις που διαφώνησαν με αυτήν την πορεία είχαν το θάρρος να αντισταθούν, δεν είχαν όμως τη δύναμη να την ανατρέψουν. Η κατάληξη γνωστή...
(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός- συγγραφέας)


































