Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1914-1918) υπήρξε μία από τις μεγαλύτερες συγκρούσεις στην παγκόσμια ιστορία. Τα στρατόπεδα γνωστά, η Entente και οι Κεντρικές Αυτοκρατορίες (Γερμανία και Αυστροουγγαρία και οι σύμμαχοί τους). Στις αναφορές για το τέλος του, στις 11 Νοέμβρη 1918, συνειδητά παραλείπεται η σημασία της επανάστασης του γερμανικού λαού που έμεινε στην ιστορία ως «Η επανάσταση του Κίελου».
Η εικόνα του πολέμου το 1918
Το 1918 οι Κεντρικές Αυτοκρατορίες βρίσκονταν σε εξαιρετικά δύσκολη θέση. Η Γερμανία είχε εξαντλήσει μεγάλο μέρος των οικονομικών και στρατιωτικών της δυνάμεων, ενώ ο πληθυσμός της αντιμετώπιζε σοβαρές ελλείψεις σε βασικά αγαθά εξαιτίας του ναυτικού αποκλεισμού των Βρετανών. Οι στρατιώτες ήταν εξαντλημένοι και οργισμένοι και η κοινωνική δυσαρέσκεια αυξανόταν.
Παράλληλα, η Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία αντιμετώπιζε εξίσου σοβαρά εσωτερικά προβλήματα. Οι διαφορετικές εθνότητες που ζούσαν στο εσωτερικό της διεκδικούσαν μεγαλύτερη αυτονομία ή ανεξαρτησία. Η οικονομία της είχε αποδυναμωθεί και ο στρατός της δεν μπορούσε πλέον να συνεχίσει τον πόλεμο.
Αντίστοιχη ήταν και η κατάσταση των συμμάχων τους. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε ουσιαστικά καταρρεύσει ενώ η Βουλγαρία αναγκάστηκε να αποχωρήσει από τον πόλεμο τον Σεπτέμβριο του 1918, μετά τις επιτυχίες των συμμαχικών στρατευμάτων στο Μακεδονικό Μέτωπο.
Από την άλλη πλευρά, οι δυνάμεις της Αντάντ ενισχύονταν συνεχώς, παρά το γεγονός πως η Ρωσία μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση αποχώρησε από το σφαγείο του Α΄Παγκόσμιου, υλοποιώντας την υπόσχεση των Μπολσεβίκων για ειρήνη. Η είσοδος των Ηνωμένων Πολιτειών στον πόλεμο το 1917 άλλαξε καθοριστικά τις ισορροπίες καθώς η άφιξη μεγάλου αριθμού Αμερικανών στρατιωτών, η αφθονία στρατιωτικού υλικού και η οικονομική υποστήριξη έδωσαν σημαντικό πλεονέκτημα στην Entente.
Η κατάρρευση των Κεντρικών Δυνάμεων
Την άνοιξη του 1918, η Γερμανία επιχείρησε μεγάλη επίθεση στο Δυτικό Μέτωπο, προσπαθώντας να νικήσει πριν φτάσουν στην Ευρώπη ακόμη περισσότερα αμερικανικά στρατεύματα. Παρά τις αρχικές επιτυχίες, η γερμανική επίθεση δεν κατάφερε να πετύχει τον στόχο της. Τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 1918 οι Σύμμαχοι πέρασαν στην αντεπίθεση. Η Μάχη της Αμιένης που ξεκίνησε στις 8 Αυγούστου 1918, αποτέλεσε σημαντικό σημείο καμπής. Οι συμμαχικές δυνάμεις προκάλεσαν σοβαρές απώλειες στους Γερμανούς που άρχισαν να υποχωρούν σε πολλά σημεία του μετώπου.
Η Βουλγαρία υπέγραψε ανακωχή (29/9), ακολούθησε η Οθωμανική Αυτοκρατορία (30/10) στον Μούδρο της Λήμνου και, τέλος, στις αρχές Νοέμβρη η Αυστροουγγαρία. Μετά από αυτές τις εξελίξεις η Γερμανία έμεινε ουσιαστικά μόνη της και φυσικά ήταν αδύνατον να συνεχίσει τον πόλεμο.
Τα δεδομένα στον στρατιωτικό τομέα δεν αρκούν να εξηγήσουν την κατάρρευση της Γερμανίας, χρειάζεται να συνυπολογίσουμε την κατάσταση στο εσωτερικό της χώρας, που είχε γίνει εκρηκτική. Ο λαός ήταν εξαντλημένος από τον πόλεμο, την πείνα και τις συνεχείς θυσίες και η δυσαρέσκεια εναντίον της μοναρχίας και της κυβέρνησης μεγάλωνε. Οι περισσότεροι στρατιώτες και πολίτες επιθυμούσαν πλέον να τελειώσει ο πόλεμος.
Με δεδομένο πως τον Οκτώβριο του 1918 η Γερμανία βρισκόταν στα πρόθυρα της ήττας, η κυβέρνηση του πρίγκιπα Μαξ φον Μπάντεν είχε ήδη ξεκινήσει προσπάθειες για την επίτευξη ανακωχής με τους Συμμάχους. Στις αρχές Νοέμβρη ξέσπασε επανάσταση, η οποία ξεκίνησε από τους ναύτες του Κιέλου, που αρνήθηκαν να συμμετάσχουν σε μια τελευταία ναυτική επιχείρηση εναντίον των Βρετανών και είχε καταλυτική επίδραση στις εξελίξεις.
Οι Γερμανοί ναύαρχοι...
Στις 24 Οκτωβρίου η γερμανική ναυτική διοίκηση, υπό τον ναύαρχο Ράινχαρντ Σερ, έδωσε εντολή στον στόλο να προετοιμαστεί για μια τελευταία μεγάλη επίθεση εναντίον του βρετανικού στόλου στη Βόρεια Θάλασσα. Η Γερμανία βρισκόταν ήδη σε διαδικασία διαπραγματεύσεων για τον τερματισμό του πολέμου, η ναυτική ηγεσία όμως θεωρούσε ότι ο στόλος έπρεπε να δώσει μια τελευταία αποφασιστική μάχη, ακόμη και αν αυτό σήμαινε την καταστροφή του.
Οι ναύαρχοι δεν ήθελαν ο γερμανικός στόλος να παραδοθεί στους Βρετανούς στο πλαίσιο των όρων της ανακωχής και θεωρούσαν ότι μια τελευταία ναυμαχία θα διατηρούσε την τιμή και το κύρος του γερμανικού πολεμικού ναυτικού. Το γεγονός πως αυτό θα σήμαινε τη μάταιη θυσία χιλιάδων ναυτών δεν αποσχολούσε τους «τιμημένους» ναυάρχους, άλλωστε δεν θα ήταν αυτοί που θα θυσιάζονταν.
Για τους απλούς ναύτες, όμως, η επιχείρηση αποτελούσε ουσιαστικά αποστολή αυτοκτονίας. Δεν ήθελαν να πεθάνουν σε μια μάχη που θεωρούσαν μάταιη, τη στιγμή που ο πόλεμος πλησίαζε στο τέλος του. Η ναυτική διοίκηση δεν είχε ενημερώσει ουσιαστικά την πολιτική κυβέρνηση για το σχέδιο αυτό, γεγονός που όξυνε ακόμη περισσότερο τη σύγκρουση.
Η εξέγερση
Η πρώτη αντίδραση εκδηλώθηκε στις 29-30 Οκτώβρη 1918, στο ναυτικό λιμάνι του Βιλχελμσχάφεν. Οι ναύτες των γερμανικών πολεμικών πλοίων αρνήθηκαν να υπακούσουν στις διαταγές για απόπλου. Οι θερμαστές έσβησαν τις φωτιές στους λέβητες των πλοίων, ώστε να μην μπορούν να κινηθούν, ενώ άλλα πληρώματα αρνήθηκαν να εκτελέσουν τις εντολές των αξιωματικών.
Η ανταρσία εξαπλώθηκε γρήγορα. Η ναυτική διοίκηση προσπάθησε να επιβάλει την πειθαρχία, απειλώντας τους ναύτες με στρατιωτικές κυρώσεις και στις 31 Οκτώβρη κατάφεραν να καταστείλουν την ανταρσία συλλαμβάνοντας περισσότερους από 1.000 ναύτες. Οι περισσότεροι μεταφέρθηκαν στο Κίελο, ένα από τα σημαντικότερα ναυτικά κέντρα της Γερμανίας, επιλογή που αποδείχθηκε καθοριστικό λάθος της στρατιωτικής διοίκησης.
Τη νύχτα της 1ης Νοέμβρη 1918, η 3η μοίρα του στόλου έφτασε στο Κίελο. Το ίδιο βράδυ, περίπου 250 ναύτες συγκεντρώθηκαν στο Εργατικό Κέντρο της πόλης, προκειμένου να συζητήσουν τρόπους απελευθέρωσης των συλληφθέντων συναδέλφων τους και την επομένη 600 ναύτες συγκεντρώθηκαν για να διαμαρτυρηθούν με αιτήματα την άμεση απελευθέρωση των φυλακισμένων ναυτών, τη διακοπή των στρατιωτικών επιχειρήσεων, τη βελτίωση των συνθηκών ζωής και υπηρεσίας των ναυτών.
Σημαντικό ρόλο στην κινητοποίηση έπαιξαν σοσιαλιστικοί πυρήνες που δρούσαν μεταξύ των ναυτών με ηγέτες τους Καρλ Άρτελτ και και Λόταρ Ποπ. Πολιτικοποίησαν τα αιτήματα των ναυτών υποστηρίζοντας ότι δεν αρκούσε μόνο η απελευθέρωση των κρατουμένων, αλλά έπρεπε να καταργηθεί και το παλιό στρατιωτικό και κοινωνικό σύστημα εξουσίας.
Στις 3 Νοέμβρη πραγματοποιήθηκε μεγάλη συγκέντρωση και διαδήλωση στην πόλη. Περίπου 6.000 άνθρωποι συμμετείχαν, μεταξύ των οποίων ναύτες, στρατιώτες, εργάτες και απλοί πολίτες. Οι διαδηλωτές ζητούσαν την απελευθέρωση των κρατουμένων και τον άμεσο τερματισμό του πολέμου. Η στρατιωτική διοίκηση έστειλε ένοπλες περιπόλους για να διαλύσουν τη συγκέντρωση, οι στρατιώτες διατάχθηκαν να ανοίξουν πυρ εναντίον των διαδηλωτών, 7 άνθρωποι σκοτώθηκαν και 29 τραυματίστηκαν.
Η επίθεση λειτούργησε όπως η σπίθα στο μπαρούτι και απέδειξε πόσο μακριά από την κοινωνική πραγματικότητα βρίσκονταν οι στρατοκράτες. Η εξέγερση στις 4 Νοέμβρη γενικεύτηκε, έπαψε πλέον να είναι μια απλή διαμαρτυρία για την απελευθέρωση των ναυτών και μετατράπηκε σε ανοιχτή επαναστατική κίνηση που εξαπλώθηκε γρήγορα σε πολλές γερμανικές πόλεις. Οι ναύτες κινητοποιήθηκαν μέσα στους στρατώνες και στα πολεμικά πλοία, ενώ οι εργάτες των ναυπηγείων σταμάτησαν την εργασία τους και συμμετείχαν στην επανάσταση.
Σταδιακά, οι εξεγερμένοι απέκτησαν τον έλεγχο σημαντικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων και συνοικιών του Κίελου. Αρκετοί στρατιώτες που είχαν σταλεί για να καταστείλουν την εξέγερση αρνήθηκαν να πυροβολήσουν τους διαδηλωτές ή ενώθηκαν μαζί τους. Αποτέλεσμα αυτών των διεργασιών ήταν να δημιουργηθεί το «Συμβούλιο Εργατών και Στρατιωτών του Κιέλου» που αποτελούνταν από εκλεγμένους εκπροσώπους τους και ανέλαβε πολιτικές και διοικητικές αρμοδιότητες. Σκοπός τους ήταν να να περιορίσουν την εξουσία της παλιάς στρατιωτικής και αυτοκρατορικής διοίκησης.
Οι επαναστάτες διατύπωσαν ένα ευρύτερο πρόγραμμα αιτημάτων, που περιλάμβανε την παραίτηση των αυταρχικών στρατιωτικών διοικητών, την απελευθέρωση όλων των πολιτικών κρατουμένων, την ελευθερία του Τύπου, τη δημοκρατική πολιτική εκπροσώπηση και βέβαια την άμεση ειρήνη και τον τερματισμό του πολέμου.
Η εξάπλωση της επανάστασης σε ολόκληρη τη Γερμανία
Η εξέγερση του Κίελου αποτέλεσε την αφετηρία της Γερμανικής Επανάστασης. Ναύτες και επαναστάτες ταξίδεψαν σε άλλες γερμανικές πόλεις και μετέφεραν τα νέα της εξέγερσης. Σύντομα δημιουργήθηκαν αντίστοιχα Συμβούλια Εργατών και Στρατιωτών στο Λύμπεκ, στο Αμβούργο, στο Βιλχελμσχάφεν, στο Ανόβερο, στο Μόναχο, στην Λειψία, στην Φρανκφούρτη και σε άλλες περιοχές. Στο Μόναχο, μάλιστα, ανακηρύχθηκε η «Βαυαρική Δημοκρατία».
Η γερμανική αστική τάξη και οι πολιτικοί εκφραστές της αντιλήφθηκαν ότι η επανάσταση μπορούσε να εξελιχθεί σε συνολική αμφισβήτηση τους συστήματος, άλλωστε μόλις ένας χρόνος είχε περάσει από την Οκτωβριανή επανάσταση και το επαναστατικό πνεύμα εξαπλωνόταν σε όλον τον κόσμο. Ως πρόσωπο κοινής αποδοχής επιλέχθηκε ο σοσιαλδημοκράτης πολιτικός Γκούσταβ Νόσκε που στάλθηκε στο Κίελο για να αντιμετωπίσει την κρίση. Εκλέχθηκε πρόεδρος του τοπικού Συμβουλίου Εργατών και Στρατιωτών και πέτυχε να περιορίσει την επαναστατική ένταση.
Στις 9 Νοέμβρη, κάτω από την πίεση των επαναστατικών κινητοποιήσεων, ο αυτοκράτορας Γουλιέλμος Β΄αναγκάστηκε να παραιτηθεί από τον θρόνο και να καταφύγει στην Ολλανδία. Έτσι, τερματίστηκε η Γερμανική Αυτοκρατορία, η οποία είχε ιδρυθεί το 1871 και άρχισε μια νέα περίοδος, γνωστή ως «Δημοκρατία της Βαϊμάρης». Την ίδια ημέρα, ο σοσιαλδημοκράτης Φίλιπ Σάιντεμαν στο Ράιχσταγκ ανακοίνωσε την ανακήρυξη της «Γερμανικής Δημοκρατίας».
Από το μπαλκόνι του Βασιλικού Ανακτόρου του Βερολίνου ο κομμουνιστής ηγέτης Καρλ Λίμπκνεχτ ανακήρυξε την «Ελεύθερη Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Γερμανίας» εκφράζοντας την τάση για βαθύτερο κοινωνικό μετασχηματισμό. Η σοσιαλδημοκρατική κυβέρνηση των Σάιντεμαν και Έμπερτ αρνήθηκε να προχωρήσει σε δομικές αλλαγές και τον Ιανουάριο του 1919 ξέσπασε η εξέγερση των «Σπαρτακιστών» στο Βερολίνο. Στις 12 Ιανουαρίου η εξέγερση πνίγηκε στο αίμα από την κυβέρνηση και τα παραστρατιωτικά «Freikorps», τους προγόνους των SS και την άλλη ημέρα οι ηγέτες της εξέγερσης, Καρλ Λίμπκνεχτ και Ρόζα Λούξεμπουργκ, συνελήφθησαν και δολοφονήθηκαν.
Στις 11 Νοέμβρη 1918 υπογράφηκε η ανακωχή στο δάσος της Κομπιέν, στη Γαλλία, μέσα σε ένα σιδηροδρομικό βαγόνι. Αυτην την ταπείνωση δεν την ξέχασαν ποτέ οι Γερμανοί, καθώς όταν στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο θα κυριεύσουν τη Γαλλία, στο ίδιο βαγόνι θα επιβάλλουν στους Γάλλους να υπογράψουν τη συνθηκολόγησή τους. Με την υπογραφή της ανακωχής σταμάτησαν οι πολεμικές επιχειρήσεις στο Δυτικό Μέτωπο και η ημερομηνία αυτή θεωρείται το επίσημο τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
«Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο»
Κανένα κείμενο δεν περιγράφει με μεγαλύτερη ενάργεια τη φρίκη του πολέμου και την ψυχολογία των Γερμανών στρατιωτών στο τέλος του πολέμου όσο το «Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο» του Έριχ Μαρία Ρεμάρκ. Το βιβλίο εκδόθηκε το 1929, βασίζεται στις εμπειρίες και τα βιώματα των στρατιωτών και αποτελεί ένα συγκλονιστικό χρονικό της ζωής στα χαρακώματα.
Κεντρικός ήρωας είναι ο νεαρός Γερμανός στρατιώτης Πολ Μπόιμερ, ο οποίος, μαζί με τους συμμαθητές και φίλους του, κατατάσσεται εθελοντικά στον γερμανικό στρατό. Η απόφασή επηρεάζεται από τον πατριωτικό ενθουσιασμό, την εθνική προπαγάνδα και τις παροτρύνσεις των καθηγητών τους, που παρουσιάζουν τον πόλεμο ως πράξη ηρωισμού και καθήκοντος προς την πατρίδα.
Ωστόσο, όταν φτάνουν στο μέτωπο, η πραγματικότητα αποδεικνύεται διαφορετική. Αντί για δόξα και ηρωισμό, συναντούν τον θάνατο, την πείνα, τον φόβο, τις ασθένειες, τους βομβαρδισμούς. Ο Πολ και οι σύντροφοί του καταστρέφουν σταδιακά κάθε νεανικό όνειρο και πίστη στις αξίες με τις οποίες μεγάλωσαν.
Συγκλονιστική είναι η φιλία που αναπτύσσεται ανάμεσά τους, καθώς η αλληλεγγύη και η συντροφικότητα αποτελούν τη μοναδική πηγή παρηγοριάς και ανθρωπιάς. Ο Ρεμάρκ περιγράφει με ρεαλισμό και χωρίς εξιδανικεύσεις τη ζωή στο Δυτικό Μέτωπο. Ένα από τα σημαντικότερα μηνύματα του βιβλίου είναι η καταστροφή μιας ολόκληρης γενιάς ανθρώπων. Ο συγγραφέας ασκεί κριτική στην πολεμική προπαγάνδα, στον εθνικισμό και στους ανθρώπους που ενθαρρύνουν τον πόλεμο χωρίς να βιώνουν οι ίδιοι τις συνέπειές του.
Το τέλος του έργου είναι τραγικό: Οι περισσότεροι φίλοι του Πολ έχουν σκοτωθεί και ο ίδιος έχει απομείνει μόνος. Τον Οκτώβρη του 1918, λίγες ημέρες μόνο πριν από το τέλος του πολέμου, σκοτώνεται και ο Πολ στο Δυτικό Μέτωπο, σε μια ημέρα κατά την οποία το στρατιωτικό ανακοινωθέν αναφέρει απλώς: «Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο». Η φράση αυτή αποτελεί την απόλυτη τραγική ειρωνεία του έργου, για τη στρατιωτική διοίκηση δεν έχει συμβεί τίποτα αξιοσημείωτο, όμως ένας ακόμη νέος άνθρωπος έχει χάσει τη ζωή του.
Το βιβλίο είχε τεράστια απήχηση όταν εκδόθηκε, μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες και μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο. Το 1933 οι Ναζί απαγόρευσαν το βιβλίο και έκαψαν αντίτυπά του καθώς θεωρούσαν ότι η αντιπολεμική του στάση υπονόμευε τη στρατοκρατική και εθνικιστική ιδεολογία τους. Ο Ρεμάρκ για να σωθεί κατέφυγε στις Η.Π.Α., για να τον εκδικηθούν οι Ναζι αποκεφάλισαν την αδερφή του. Πόσο αδύναμες είναι οι λέξεις για να περιγράψουν τη ναζιστική κτηνωδία!
Επίλογος
Η Επανάσταση του Κίελου συνέβαλε καθοριστικά στην κατάρρευση της Γερμανικής Αυτοκρατορίας και στην επιτάχυνση του τερματισμού του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο, η επαναστατική δυναμική που αναπτύχθηκε από τους ναύτες, τους στρατιώτες και τους εργάτες δεν κατόρθωσε να ολοκληρωθεί και να οδηγήσει σε έναν ριζικό κοινωνικό και πολιτικό μετασχηματισμό.
Η ήττα της επαναστατικής αριστεράς και η αιματηρή καταστολή της εξέγερσης των Σπαρτακιστών σηματοδότησαν την υποχώρηση αυτής της προοπτικής. Οι πολιτικές και κοινωνικές αντιφάσεις που παρέμειναν άλυτες στη μεσοπολεμική Γερμανία συνέβαλαν στη διαμόρφωση των συνθηκών που, μέσα από μια σύνθετη ιστορική διαδρομή, οδήγησαν στην άνοδο του ναζισμού και τελικά στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας)
