Η «Νύχτα των Κρυστάλλων» αποτελεί ένα από τα πιο καθοριστικά γεγονότα της ναζιστικής Γερμανίας. Ήταν ένα οργανωμένο, από τους Ναζί, πογκρόμ κατά των Εβραίων, στις 9 Νοέμβρη 1938 που έμεινε με αυτό το όνομα από τα θραύσματα γυαλιού των κατεστραμμένων εβραϊκών καταστημάτων που κάλυψαν τους δρόμους των γερμανικών πόλεων. Οι σύγχρονοι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο «Νοεμβριανό Πογκρόμ», εκτιμώντας πως η λέξη «Κρύσταλλα» αποκρύπτει το μέγεθος της βαρβαρότητας.
Το ιστορικό υπόβαθρο
Μετά την 30η Γενάρη1933, που ο Χίτλερ διορίστηκε καγκελάριος της Γερμανίας, η σταδιακή θεσμοθέτηση του αντισημιτισμού συνοδεύεται από μαζική βία: Την 1 Απρίλη οργανώνεται πανγερμανικό μποϊκοτάζ εβραϊκών καταστημάτων και στις 7 Απρίλη ψηφίζεται νόμος που αποκλείει τους Εβραίους από τη δημόσια διοίκηση. Το 1935 οι «Νόμοι της Νυρεμβέργης» στερούν από τους Εβραίους την ιδιότητα του Γερμανού πολίτη και απαγορεύουν τους γάμους μεταξύ Εβραίων και ατόμων γερμανικού ή συγγενούς αίματος.
Οι διώξεις κορυφώνονται το 1938: Οι Εβραίοι αποκλείονται από τα περισσότερα επαγγέλματα, χάνουν τις περισσότερες επιχειρήσεις. Όταν τον Μάρτη η Γερμανία θα προσαρτήσει την Αυστρία (Anschluss) οι Εβραίοι της Βιέννης υφίστανται δημόσιους εξευτελισμούς, αρπαγές περιουσιών και βίαιες διώξεις. Αντίστοιχα φαινόμενα θα έχουμε τον Οκτώβρη, μετά τη Συμφωνία του Μονάχου, όταν με την έγκριση των Αγγλογάλλων η Γερμανία θα προσαρτήσει τη Σουδητία.
Υπόθεση Χέρσελ Γκρίνσπαν: η αφορμή που ζητούσαν οι Ναζί
Η αφορμή που χρησιμοποίησε η ναζιστική ηγεσία για να εξαπολύσει το πογκρόμ ήταν η δολοφονική επίθεση εναντίον ενός Γερμανού διπλωμάτη στο Παρίσι. Στις 29 Οκτώβρη 1938 η ναζιστική κυβέρνηση διατάζει την απέλαση 17.000 Εβραίων, πολωνικής υπηκοότητας, που ζούσαν στη Γερμανία. Ανάμεσά τους βρίσκεται η οικογένεια Γκρίνσπαν η οποία μεταφέρεται βίαια στα πολωνικά σύνορα. Οι απελαθέντες αντιμετωπίζουν άθλιες συνθήκες, εγκλωβισμένοι στη μεθόριο.
Στις 7 Νοέμβρη ο 17χρονος Χέρσελ Γκρίνσπαν, γιος της οικογένειας, πληροφορείται την περιπέτεια των γονιών του. Πηγαίνει στη γερμανική πρεσβεία στο Παρίσι και πυροβολεί τον διπλωματικό υπάλληλο Ερνστ φομ Ρατ που τραυματίζεται σοβαρά και στις 9 Νοέμβρη πεθαίνει από τα τραύματά του. Η εξέλιξη αποτελεί «δώρο» για τον υπουργό προπαγάνδας Γιόζεφ Γκέμπελς, υπό την καθοδήγησή του η ναζιστική προπαγάνδα παρουσιάζει τη δολοφονία ως επίθεση ολόκληρου του εβραϊκού πληθυσμού κατά της Γερμανίας.
Η αντίδραση των Ναζί
Την ημέρα του θανάτου του Ρατ η ναζιστική ηγεσία βρισκόταν στο Μόναχο για την επέτειο του αποτυχημένου πραξικοπήματος της «Μπυραρίας» το 1923. Νωρίς το απόγευμα έγινε γνωστός ο θάνατος του Ρατ και το βράδυ ο Γκέμπελς εκφώνησε εμπρηστικό αντισημιτικό λόγο. Το μήνυμα ήταν σαφές, έδινε πράσινο φως για επιθέσεις κατά των Εβραίων σε ολόκληρη τη χώρα. Από το Μόναχο ειδοποιούνται τηλεφωνικά οι οργανώσεις των SA, των SS και της Νεολαίας. Λίγο πριν τα μεσάνυχτα ο επικεφαλής της Γκεστάπο, Χάινριχ Μύλερ, εξέδωσε εσωτερική διαταγή για μεγάλης κλίμακας επιχείρηση κατά των Εβραίων. Προβλεπόταν η σύλληψη 30.000 Εβραίων ανδρών, με ιδιαίτερη έμφαση στους οικονομικά ευκατάστατους.
Ο Ράινχαρντ Χάιντριχ, επικεφαλής της Αστυνομίας Ασφαλείας και της SD, απέστειλε αναλυτικές οδηγίες στις αστυνομικές υπηρεσίες. Σύμφωνα με αυτές οι αστυνομικοί καλούνταν να μην εμποδίσουν τις επιθέσεις κατά των Εβραίων. Σε ολόκληρη τη Γερμανία, την Αυστρία και τη Σουδητία περισσότερες από 1.400 συναγωγές συναγωγές πυρπολήθηκαν, θρησκευτικά βιβλία και αντικείμενα καταστράφηκαν ενώ τα Εβραϊκά νεκροταφεία βεβηλώθηκαν.
Ο Ναζιστικός όχλος εισέβαλε σε χιλιάδες εβραϊκές επιχειρήσεις τις οποίες και κατέστρεψε. Τα θραύσματα γυαλιού που γέμισαν τους δρόμους γέννησαν την ονομασία «Kristallnacht», Νύχτα των Κρυστάλλων. Η βία δεν περιορίστηκε στους δημόσιους χώρους, ένοπλες ομάδες εισέβαλαν σε εβραϊκά σπίτια και διαμερίσματα, χιλιάδες πολίτες ξυλοκοπήθηκαν, κακοποιήθηκαν, εξευτελίστηκαν δημόσια και σε πολλές περιπτώσεις δολοφονήθηκαν. Την ίδια ημέρα ξεκίνησαν και οι μαζικές συλλήψεις. Περίπου 26.000 άνδρες μεταφέρθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, κυρίως στο Νταχάου και το Μπούνχεβαλντ, όπου θα αντιμετωπίσουν απάνθρωπες συνθήκες κράτησης.
Ποιος πλήρωσε τον «λογαριασμό»;
Στις 10 Νοέμβρη η ναζιστική ηγεσία διάταξε τον τερματισμό των επιθέσεων ανακοινώνοντας ταυτόχρονα μια κυνική απόφαση: οι Εβραίοι υποχρεώνονταν να πληρώσουν για τις καταστροφές που προκάλεσαν οι διώκτες τους. Επιβλήθηκε στην εβραϊκή κοινότητα πρόστιμο ενός δισεκατομμυρίου μάρκων, οι ασφαλιστικές αποζημιώσεις για τις κατεστραμμένες εβραϊκές περιουσίες κατασχέθηκαν από το κράτος και οι Εβραίοι ιδιοκτήτες υποχρεώθηκαν να αναλάβουν το κόστος αποκατάστασης.
Στις 12 Νοέμβρη πραγματοποιήθηκε σύσκεψη κορυφαίων Nαζι αξιωματούχων υπό τον Χέρμαν Γκέρινγκ, το νο 2 του καθεστώτος, όπου συζητήθηκαν οι οικονομικές συνέπειες του πογκρόμ και η περαιτέρω απομάκρυνση των Εβραίων από τη γερμανική οικονομία. Αποφασίστηκε η απαγόρευση λειτουργίας εβραϊκών καταστημάτων και η επιτάχυνση της μεταβίβασης εβραϊκών επιχειρήσεων σε μη Εβραίους, διαδικασία που ονομάσθηκε «Aryanization».
Μετά τη Νύχτα των Κρυστάλλων, η κατάσταση των Εβραίων έγινε απελπιστική. Χιλιάδες οικογένειες αντιλαμβάνονται ότι δεν υπάρχει πλέον ασφάλεια στη Γερμανία και πολλοί προσπάθησαν να εγκαταλείψουν τη χώρα, αλλά συναντησαν περιορισμούς εισόδου σε άλλες χώρες, οικονομικά εμπόδια και γραφειοκρατικές δυσκολίες. Οργανώθηκαν μεταφορές εβραιόπουλων, έως το ξέσπασμα του πολέμου, περίπου 10.000 παιδιά βρίσκουν καταφύγιο στη Βρετανία, συχνά χωρισμένα από τους γονείς τους.
Οι διεθνείς αντιδράσεις(;)
Μετά τα γεγονότα ο πρόεδρος των Η.Π.Α. Φραγκλίνος Ρούζβελτ, καταδίκασε δημόσια τη βία των Ναζί και ανακάλεσε τον Αμερικανό πρέσβη από τη Γερμανία για «διαβουλεύσεις». Αυτή ήταν η «σκληρή» επίσημη αντίδραση των Η.Π.Α. που δεν χαλάρωσαν φυσικά τους περιορισμούς στην είσοδο Εβραίων προσφύγων.
Στη Βρετανία η κοινή γνώμη εξέφρασε έντονη αγανάκτηση και ο αρχιεπίσκοπος του Καντέρμπουρυ, Γκόρντον Λανγκ, καταδίκασε δημόσια τη ναζιστική θηριωδία. Ο πρωθυπουργός Νέβιλ Τσάμπερλεν εξέφρασε τη «συμπάθειά» του στα θύματα αλλά δεν προχώρησε σε κυρώσεις κατά της Γερμανίας.
Αντίστοιχη ήταν και η κατάσταση στη Γαλλία, πολίτες αλλά και δημοσιογράφοι καταδίκασαν τις διώξεις. Ταυτόχρονα ασκήθηκε έντονη κριτική για τη στάση της γαλλικής κυβέρνησης, η οποία απέφευγε δυναμικές ενέργειες απέναντι στον Χίτλερ. Η ειρωνεία της ιστορίας είναι ότι τον Ιούλη του 1938 είχε πραγματοποιηθεί η «Διάσκεψη του Εβιάν» στη Γαλλία, με τη συμμετοχή 32 χωρών, για το προσφυγικό ζήτημα των Εβραίων. Παρά τις διακηρύξεις δεν δέχτηκαν να αυξήσουν τον αριθμό των Εβραίων προσφύγων που θα φιλοξενούσαν.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η στάση της Σοβιετικής Ένωσης καθώς διαφοροποιούνταν από εκείνη των δυτικών δημοκρατιών, αντιτασσόταν ιδεολογικά στον ναζισμό και στον φασισμό και αντιμετώπιζε τον ναζισμό ως εχθρικό πολιτικό σύστημα. Η σοβιετική διπλωματία θεωρητικά υποστήριζε τη συνεργασία απέναντι στις επιθετικές ενέργειες των φασιστικών κρατών ενώ ο σοβιετικός Τύπος ασκούσε κριτική στη ναζιστική Γερμανία και στις διώξεις που ασκούσε.
Παρά τις θεωρητικές τοποθετήσεις δεν εκδηλώθηκε από τη σοβιετική κυβέρνηση κάποια συγκεκριμένη διπλωματική πρωτοβουλία ως άμεση απάντηση στη «Νύχτα των Κρυστάλλων» καθώς εκείνη την περίοδο προσπαθούσε να διαχειριστεί την αυξανόμενη ευρωπαϊκή κρίση και την απειλή της γερμανικής επέκτασης ακολουθώντας πολιτική λεκτικής μόνο καταδίκης. Στην προσπάθεια να κερδηθεί χρόνος, τον Αύγουστο του 1939 υπέγραψε με τη ναζιστική Γερμανία το Σύμφωνο Μολότοφ–Ρίμπεντροπ.
Στο εσωτερικό της Γερμανίας
Η «Νύχτα των Κρυστάλλων» προκάλεσε διαφορετικές αντιδράσεις στον γερμανικό πληθυσμό. Τα μέλη του Ναζιστικού Κόμματος και το πλήθος των υποστηρικτών του επιδοκίμασαν τις επιθέσεις, πολλοί συμμετείχαν σε λεηλασίες και καταστροφές. Δεν συμμετείχαν όμως όλοι οι Γερμανοί στις βιαιοπραγίες ούτε όλοι συμφωνούσαν με αυτές όμως η μεγάλη πλειονότητα δεν αντέδρασε έμπρακτα για να προστατεύσει τους Εβραίους. Σε αναφορά του Αμερικανού προξένου Σαμ Χονάκερ από τη Στουτγάρδη, στις 15 Νοέμβρη 1938, καταγράφεται η εκτίμηση πως μεγάλο μέρος του μη εβραϊκού πληθυσμού αποδοκίμαζε τις βιαιοπραγίες.
Ενδιαφέρον έχει η στάση των εκπροσώπων των εκκλησιών απέναντι στα γεγονότα: Στην περίπτωση της Προτεσταντικής Εκκλησίας η ηγεσία της δεν προχώρησε σε δημόσια καταδίκη των πογκρόμ! Υπήρξαν, ωστόσο, μεμονωμένοι κληρικοί που εξέφρασαν την αντίθεσή τους και βοήθησαν Εβραίους. Αντίστοιχη στάση κράτησε και η Καθολική Εκκλησία: η επίσημη σιωπή, τόσο της ηγεσίας της στη Γερμανία όσο και του Βατικανού, αποτελεί αιώνιο στίγμα. Μεμονωμένες περιπτώσεις, όπως του ιερέα Bernhard Lichtenberg στο Βερολίνο, ο οποίος προσευχόταν δημόσια για τους διωκόμενους Εβραίους, δεν αρκούν για να περισώσουν τη χαμένη τιμή των «χριστιανικών» εκκλησιών!
Από την άλλη πλευρά, η οργανωμένη πολιτική αντίσταση ήταν εξαιρετικά περιορισμένη. Το Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας (KPD), που λειτουργούσε πλέον στη βαθιά παρανομία, ήταν από τις οργανώσεις που καταδίκασαν δημόσια τις επιθέσεις. Υπήρξαν μεμονωμένες πράξεις αλληλεγγύης και βοήθειας προς Εβραίους αλλά δεν εκδηλώθηκε μαζικό λαϊκό κίνημα διαμαρτυρίας.
Ο φόβος των συλλήψεων, των φυλακίσεων και των στρατοπέδων συγκέντρωσης σίγουρα λειτουργούσε αποτρεπτικά. Η αλήθεια είναι πως πολλοί Γερμανοί αποδοκίμασαν τις επιθέσεις χωρίς να αντιδράσουν, όμως η αποδοκιμασία δεν σήμαινε απαραίτητα απόρριψη του αντισημιτισμού. Δεν συμφωνούσαν με τις δημόσιες βιαιοπραγίες, ενοχλούνταν από την καταστροφή περιουσιών και την οικονομική ζημία, θεωρούσαν ότι οι επιθέσεις εξέθεταν διεθνώς τη Γερμανία αλλά εξακολουθούσαν να αποδέχονται ή να ανέχονται τους αντιεβραϊκούς νόμους και τον αποκλεισμό των Εβραίων από την κοινωνική και οικονομική ζωή.
Λογοτεχνία κοφτερή σαν «κρύσταλλο»
Είναι γνωστό πως η τέχνη προσφέρει έναν ιδιαίτερα σημαντικό τρόπο προσέγγισης της ιστορίας, πέρα από την καταγραφή των γεγονότων. Στην περιπτωση της «Νύχτας των Κρυστάλλων» υπάρουν λογοτεχνικά έργα που ανατέμνουν τη Γερμανική κοινωνία εκείνης της εποχής και παίρνουν δραματικές διαστάσεις λόγω και της προσωπικής ιστορίας των συγγραφέων.
Ο Ούλριχ Αλεξάντερ Μπόσβιτς ήταν Γερμανοεβραίος συγγραφέας που έγινε γνωστός κυρίως για το μυθιστόρημα «Ο ταξιδιώτης»,που διαδραματίζεται στο Βερολίνο, τον Νοέμβριο του 1938, αμέσως μετά τη «Νύχτα των Κρυστάλλων». Κεντρικός ήρωας είναι ο Ότο Ζίλμπερμαν, εύπορος Γερμανοεβραίος επιχειρηματίας, ο οποίος θεωρεί τον εαυτό του πρωτίστως Γερμανό. Έχει συμμετάσχει στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, έχει δημιουργήσει μια επιτυχημένη επαγγελματική ζωή και πιστεύει ότι η κοινωνική του θέση και η αφομοίωσή του στη γερμανική κοινωνία θα τον προστατεύσουν.
Όταν οι ναζί εισβάλλουν στο σπίτι του για να τον συλλάβουν διαφεύγει και αρχίζει μια απελπισμένη περιπλάνηση με τρένα σε ολόκληρη τη Γερμανία, αναζητώντας τρόπο να περάσει τα σύνορα. Στη διαδρομή συναντά ανθρώπους που τον βοηθούν, άλλους που τον προδίδουν και τους περισσότερους που παραμένουν αδιάφοροι και συνειδητοποιεί ότι δεν είναι πλέον αποδεκτός στην πατρίδα του, ανεξάρτητα από την προηγούμενη κοινωνική του θέση.
Ο Ότο βρίσκεται διαρκώς σε κίνηση, αλλά δεν φτάνει ποτέ σε έναν ασφαλή προορισμό. Το τρένο μετατρέπεται σε χώρο εγκλωβισμού και φόβου όπου χάνει σταδιακά την επαγγελματική και κοινωνική του ταυτότητα, την αίσθηση ασφάλειας και αξιοπρέπειας, την εμπιστοσύνη στους φίλους και στους συνεργάτες του και συνειδητοποιεί πως η γερμανική κοινωνία τον αντιμετωπίζει πλέον ως ξένο και εχθρό εξαιτίας της εβραϊκής καταγωγής του.
Ο Μπόσβιτς γεννήθηκε στο Βερολίνο το 1915 από Εβραική οικογένεια και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Γερμανία το 1935 εξαιτίας των ναζιστικών διώξεων. Έγραψε το μυθιστόρημα σε ηλικία μόλις 23 ετών, επηρεασμένος από τα γεγονότα της «Νύχτας των Κρυστάλλων». Το βιβλίο εκδόθηκε αρχικά στην Αγγλία το 1939, με τον τίτλο «Ο άνθρωπος που έπαιρνε τα τραίνα» , και στις ΗΠΑ το 1940, με τον τίτλο «Ο φυγάς». Το έργο ξεχάστηκε και το χειρόγραφο εντοπίστηκε ξανά το 2015 στο Αρχείο της Γερμανικής Εθνικής Βιβλιοθήκης. Η ανακάλυψή του θεωρήθηκε σημαντικό λογοτεχνικό γεγονός και επανεκδόθηκε εκδόθηκε στα γερμανικά το 2018.
Η τραγική προσωπική ιστορία του συγγραφέα θα μπορούσε να είναι κεφάλαιο του έργου: Ο αντιφασίστας φυγάς συνελήφθη από τις βρετανικές αρχές ως «εχθρικός αλλοδαπός»(!) και μεταφέρθηκε σε στρατόπεδο εγκλεισμού στην Αυστραλία. Το 1942, κατά την επιστροφή του προς την Αγγλία, το πλοίο στο οποίο επέβαινε τορπιλίστηκε από γερμανικό υποβρύχιο. Ο Boschwitz σκοτώθηκε σε ηλικία μόλις 27 ετών.
Τα ίδια βιώματα καταγράφονται στο ποίημα που αποδίδεται στον Γερμανό λουθηρανό πάστορα Μάρτιν Νιμέλερ. Δεν είναι ακριβώς ποίημα, αλλά ένα κείμενο αυτοκριτικής και εξομολόγησης, το οποίο διατύπωσε ο Νιμέλερ σε μεταπολεμικές ομιλίες του.
«Πρώτα ήρθαν για τους κομμουνιστές και δεν μίλησα, γιατί δεν ήμουν κομμουνιστής.
Ύστερα ήρθαν για τους σοσιαλιστές και δεν μίλησα, γιατί δεν ήμουν σοσιαλιστής.
Ύστερα ήρθαν για τους συνδικαλιστές και δεν μίλησα, γιατί δεν ήμουν συνδικαλιστής.
Ύστερα ήρθαν για τους Εβραίους και δεν μίλησα, γιατί δεν ήμουν Εβραίος.
Και όταν ήρθαν για μένα, δεν είχε απομείνει κανείς για να μιλήσει για μένα...»
Επίλογος
Το μήνυμα είναι ξεκάθαρο, η σιωπή απέναντι στην αδικία δεν είναι ουδετερότητα αλλά συνενοχή. Μια συνενοχή που δεν εξασφαλίζει καν τον «εαυτούλη» αφού και για τη σιωπηλή Γερμανική κοινωνία ήρθε το πλήρωμα του χρόνου, οι ναζιστικές θηριωδίες στο εσωτερικό και ο Β΄Παγκόσμιος κόστισαν πάνω από 10 εκατομμύρια νεκρούς, εκατομμύρια ανάπηρους, βασανισμένους και στειρωμένους, μια χώρα ισοπεδωμένη και ένα τρομερό ψυχολογικό τραύμα.
Αυτό το αποτέλεσμα θα έπρεπε να το έχουν κατανοήσει ορισμένοι ομοεθνείς αυτών που έγιναν στόχος την «Νύχτα των Κρυστάλλων» και σήμερα μιμούνται τους δήμιούς τους. Δυστυχώς για μια ακόμη φορά αποδεικνύεται πως τις περισσότερες φορές η ιστορία δεν έχει «επιμελείς μαθητές». Κι αυτό όχι μόνο σε επίπεδο ηγεσιών αλλά προπανων κοινωνιών. Το μεγάλο δίδαγμα εκείνης της νύχτας αποτυπώνεται στα συγκλονιστικά λόγια του Καρλ Στόικα, επιζώντα του Άουσβιτς, ο οποίος ήταν Ρομά αυστριακής καταγωγής:
«Δεν ήταν ο Χίτλερ που με συνέλαβε, ούτε ο Γκέρινγκ ούτε ο Γκέμπελς. Ήταν ο μπακάλης, ο θυρωρός, ο ράφτης, ο τσαγκάρης, ο φούρναρης. Άνθρωποι σαν εσένα κι εμένα, που ξαφνικά φόρεσαν στολή και περιβραχιόνιο με τη σβάστικα και έγιναν η ανώτερη φυλή».
(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας)
