Σε ένα από τα πιο κρίσιμα θαλάσσια περάσματα του πλανήτη εκτυλίσσεται ένα παράξενο και ανησυχητικό φαινόμενο. Τα πλοία που εισέρχονται στα Στενά του Ορμούζ κοιτούν τις οθόνες πλοήγησης και βλέπουν πράγματα που δεν μπορούν να συμβαίνουν. Υπερδεξαμενόπλοια εμφανίζονται να κινούνται πάνω από… στεριά, φορτηγά πλοία να περνούν μέσα από αεροδρόμια και κοντέινερ να πλέουν μέσα σε πυρηνικούς σταθμούς. Οι ενδείξεις είναι ψεύτικες, αλλά η απειλή απολύτως πραγματική.
Πίσω από αυτή την ψηφιακή σύγχυση βρίσκεται μια τεχνική που ονομάζεται GPS spoofing, η οποία συνιστά την εκπομπή ψεύτικων δορυφορικών σημάτων που μπερδεύουν τα συστήματα πλοήγησης.
Τις δύο εβδομάδες που ακολούθησαν τις επιθέσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν, χιλιάδες πλοία στον Περσικό Κόλπο αντιμετώπισαν παρεμβολές στα συστήματα εντοπισμού τους. Η ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών του Ορμούζ, από όπου διέρχεται περίπου το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου, σχεδόν παρέλυσε.
Αν και οι επιθέσεις με πυραύλους και drones έχουν επίσης συμβάλει στην αποσταθεροποίηση της περιοχής, το spoofing έχει αναδειχθεί σε έναν από τους πιο ύπουλους κινδύνους για τη διεθνή ναυτιλία, αποκαλύπτοντας πόσο ευάλωτη είναι η τεχνολογία που στηρίζει τη σύγχρονη παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα.
Σύμφωνα με τον καθηγητή αεροδιαστημικής μηχανικής του Πανεπιστημίου του Τέξας στο Όστιν, Τοντ Χάμφρις, είναι σχεδόν βέβαιο ότι πίσω από αυτές τις παρεμβολές βρίσκεται το Ιράν, αναφέρει το περιοδικό Scientific American.
Το spoofing δεν επηρεάζει μόνο το GPS των πλοίων αλλά και το σύστημα αυτόματης αναγνώρισης τους AIS, το οποίο μεταδίδει τη θέση τους στους γύρω σταθμούς και σε άλλα πλοία. Το αποτέλεσμα είναι ότι τα πλοία εμφανίζονται να κινούνται σε τεράστιους κύκλους στις ηλεκτρονικές οθόνες πλοήγησης, ένα φαινόμενο που οι ερευνητές αποκαλούσαν παλαιότερα χαριτολογώντας «κύκλους στα χωράφια». Στην πραγματικότητα, ούτε το πλοίο ούτε η συσκευή που στέλνει τα ψεύτικα σήματα κινούνται σε κύκλους. Πιθανότατα πρόκειται για ένα προεπιλεγμένο μοτίβο κίνησης σε ορισμένες φθηνές συσκευές spoofing που κυκλοφορούν στο εμπόριο. Η συσκευή μπορεί να βρίσκεται σε έναν ψηλό πύργο ή ακόμη και σε ένα δεμένο αερόστατο στις ιρανικές ακτές, εκπέμποντας σήματα που μιμούνται εκείνα των δορυφόρων.
Η λειτουργία του GPS βασίζεται σε σήματα από δορυφόρους που βρίσκονται περίπου 20.000 χιλιόμετρα πάνω από τη Γη. Ένας πομπός spoofing, ωστόσο, προσποιείται ότι είναι όλοι αυτοί οι δορυφόροι ταυτόχρονα και εκπέμπει από μία μόνο κεραία. Για τους έμπειρους καπετάνιους, το πρόβλημα δεν είναι τόσο ότι χάνουν τον προσανατολισμό τους. Όταν οι οθόνες δείχνουν ότι βρίσκονται στη στεριά ενώ είναι στη θάλασσα, καταλαβαίνουν ότι κάτι δεν πάει καλά και επιστρέφουν σε παραδοσιακές μεθόδους πλοήγησης με κιάλια και ραντάρ αποσυνδεδεμένα από το GPS και με αντιστοίχηση ακτογραμμής με τους χάρτες. Το πραγματικό πρόβλημα είναι ότι ο φάρος AIS κάθε πλοίου τροφοδοτείται επίσης από τον «πειραγμένο» δέκτη GPS του. Έτσι, κάθε πλοίο μεταδίδει μια ψευδή θέση και αυτή είναι η θέση που βλέπουν όλοι οι άλλοι.
Σε μια τυπική ημέρα περίπου 130 έως 150 πλοία περνούν από τα Στενά του Ορμούζ, τα οποία στο στενότερο σημείο τους έχουν πλάτος μόλις 21 μίλια. Πολλά από αυτά είναι γιγάντια δεξαμενόπλοια που χρειάζονται χιλιόμετρα για να επιβραδύνουν ή να αλλάξουν πορεία. Όταν όμως ο καπετάνιος κοιτάζει τον ηλεκτρονικό χάρτη και βλέπει εκατοντάδες πλοία να περιστρέφονται σε ψεύτικες τοποθεσίες, δεν μπορεί να γνωρίζει πού βρίσκονται πραγματικά τα υπόλοιπα, με ποια ταχύτητα κινούνται ή τι πρόκειται να κάνουν. Η εικόνα μετατρέπεται σε απόλυτο χάος και ελάχιστοι κυβερνήτες ρισκάρουν να περάσουν ένα υπερδεξαμενόπλοιο μέσα από ένα τόσο στενό πέρασμα υπό αυτές τις συνθήκες.
Ένα ισχυρό εργαλείο
Η τεχνολογία του spoofing έχει εξελιχθεί σε ισχυρό εργαλείο τα τελευταία χρόνια. Όταν ο Χάμφρις κατασκεύασε το πρώτο δημόσια αναγνωρισμένο GPS spoofer το 2008, πολλοί στρατιωτικοί αξιωματούχοι απέρριψαν αρχικά την απειλή ως διαχειρίσιμη. Ωστόσο, το 2016 καταγράφηκαν οι πρώτες πραγματικές περιπτώσεις, όταν η Ρωσία άρχισε να χρησιμοποιεί spoofers γύρω από τοποθεσίες που επισκεπτόταν ο πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν, πιθανότατα για προστασία από δολοφονικές επιθέσεις με drones.
Το Ισραήλ χρησιμοποίησε εκτενώς την ίδια τεχνική το 2024 για να αντιμετωπίσει πυραύλους από το Ιράν και τη Χεζμπολάχ, προκαλώντας παράλληλα σοβαρές διαταραχές σε εφαρμογές καθημερινής χρήσης, από app γνωριμιών μέχρι υπηρεσίες παράδοσης.
Η κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ είναι ιδιαίτερα περίπλοκη επειδή η ναυτιλία βασίζεται ακόμη σε παλιά τεχνολογία GPS. Πολλοί δέκτες στα πλοία είναι παρωχημένοι και λαμβάνουν σήματα μόνο από το αμερικανικό σύστημα GPS σε μία συχνότητα. Αντίθετα, ακόμη και ένα σύγχρονο smartphone μπορεί να συνδεθεί ταυτόχρονα με τέσσερα διαφορετικά δορυφορικά συστήματα και πολλές συχνότητες, γεγονός που το καθιστά πιο ανθεκτικό σε παρεμβολές. Υπάρχουν ήδη κεραίες και δέκτες που μπορούν να αντέξουν σε spoofing και να χρησιμοποιούν πολλαπλά δορυφορικά δίκτυα, και ορισμένα νέα πλοία και αεροσκάφη αρχίζουν να τα υιοθετούν. Ωστόσο, η αναβάθμιση των υφιστάμενων στόλων είναι αργή και ακριβή.
Ορισμένοι επιστήμονες πιστεύουν ότι η λύση δεν θα προέλθει από μία μόνο τεχνολογία. Ο καθηγητής ηλεκτρολόγος μηχανικός Ζακ Κασάς από το Πανεπιστήμιο του Οχάιο αναπτύσσει εδώ και περισσότερο από μια δεκαετία συστήματα πλοήγησης που αξιοποιούν αυτό που ονομάζει «σήματα ευκαιρίας», ραδιοεκπομπές που δεν σχεδιάστηκαν για πλοήγηση, όπως τα σήματα από κεραίες κινητής τηλεφωνίας, δορυφόρους Starlink ή ακόμη και μετεωρολογικούς δορυφόρους.
Στο εργαστήριό του κατάφερε να καθοδηγήσει ένα drone με ακρίβεια μικρότερη του ενός μέτρου χρησιμοποιώντας μόνο σήματα κινητής τηλεφωνίας, ενώ σε άσκηση του αμερικανικού Πενταγώνου στην έρημο Μοχάβε οδήγησε ένα όχημα για σχεδόν πέντε χιλιόμετρα με σφάλμα μόλις λίγων μέτρων, ενώ το GPS είχε μπλοκαριστεί σκόπιμα. Η λογική είναι η «ασφάλεια μέσω διαφοροποίησης», δηλαδή όσο περισσότερες διαφορετικές πηγές σημάτων χρησιμοποιούνται, τόσο δυσκολότερο γίνεται να μπλοκαριστούν ή να «πειραχτούν» όλες μαζί.
Παράδοξο όμως είναι ότι ακόμη και αυτοσχέδιες λύσεις που θα μπορούσαν να βοηθήσουν τα πλοία κοντά στα Στενά του Ορμούζ μπορεί να δημιουργήσουν άλλα προβλήματα. Ένα απλό tablet με καλύτερο δέκτη GPS θα μπορούσε να προσφέρει πιο αξιόπιστη ένδειξη θέσης, όμως οι ασφαλιστικές εταιρείες δεν έχουν εγκρίνει τέτοια συστήματα. Σε περίπτωση ατυχήματος, οι ασφαλιστές εξετάζουν λεπτομερώς τι συνέβη πριν από το περιστατικό. Αν το πλήρωμα βασίστηκε σε μη εγκεκριμένο εξοπλισμό, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να μη δοθεί αποζημίωση.
Θεωρητικά, το διεθνές δίκαιο θα έπρεπε να αποτρέπει τέτοιες παρεμβολές. Το καταστατικό της Διεθνούς Ένωσης Τηλεπικοινωνιών απαγορεύει τη βλαβερή παρέμβαση στη ζώνη ραδιοσυχνοτήτων των δορυφορικών συστημάτων πλοήγησης. Στην πράξη όμως τα κράτη έχουν σημαντικά περιθώρια να χρησιμοποιούν παρεμβολές ή spoofing για στρατιωτικούς λόγους, εφόσον προσπαθούν να περιορίσουν τις συνέπειες για τους άλλους.
Η Ρωσία, το Ισραήλ και η Ουκρανία έχουν ήδη εφαρμόσει τέτοιες τακτικές, ενώ οι ΗΠΑ μπλόκαραν σήματα GPS πριν από την επιχείρηση σύλληψης του Μαδούρο στη Βενεζουέλα. Το αποτέλεσμα είναι ότι το spoofing μετατρέπεται σταδιακά σε μια ανεξέλεγκτη πρακτική στον σύγχρονο πόλεμο με επιπτώσεις που μπορεί να φτάσουν πολύ πέρα από τα πεδία των συγκρούσεων, απειλώντας τη σταθερότητα των μεταφορών και του εμπορίου σε ολόκληρο τον πλανήτη.
