Ερευνητές στις ΗΠΑ εισήγαγαν πρόσφατα την «εννοιολογική μόλυνση» (Conceptual contamination), ως μια διαδικασία κατά την οποία η κυκλοφορία εσφαλμένων πληροφοριών ‘μολύνει’ ή διαταράσσει την εκμάθηση των σωστών πληροφοριών.
Αυτό το κόνσεπτ είναι παρόμοιο με το ιατρικό μοντέλο μετάδοσης ασθενειών μόνο που εδώ αντί για την ασθένεια είναι η παραπληροφόρηση που ‘κολλάει’ από άτομο σε άτομο μέσω πολλαπλών μεθόδων. Και όπως εμβολιάζεται το κοινό εναντίον των ασθενειών, ερευνητές στις ΗΠΑ προτείνουν σε μια μελέτη, την ίδια προσέγγιση, δηλαδή ένα είδος ‘εμβολίου’ με τη μορφή κειμένου εναντίον της παραπληροφόρησης, που θα διαψεύδει ανυπόστατες ειδήσεις και ισχυρισμούς ή τυχόν παρερμηνείες και παρανοήσεις πριν καν ακόμη φτάσουν στους αποδέκτες.
Τα ευρήματα της μελέτης υποδηλώνουν ότι τα κείμενα διάψευσης (ανεξάρτητα από τον τύπο κειμένου) μειώνουν σημαντικά τις παρανοήσεις εάν οι σωστές πληροφορίες προηγούνται της παραπληροφόρησης.
Φθορίωση του νερού. Καλό ή κακό;
Στη μελέτη τέθηκαν θέματα προς εξέταση σχετικά με τη στοματική υγεία για τα οποία υπάρχει ευρεία παρανόηση από το κοινό. Για παράδειγμα, τέθηκε το θέμα της προσθήκης φθορίου στην δημόσια παροχή νερού, ένα κοινωνικο-επιστημονικό θέμα που είναι μεν αμφιλεγόμενο, αλλά δεν είναι τόσο δημοφιλές όσο άλλα θέματα (κλιματική αλλαγή, γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα). Η φθορίωση του νερού ωστόσο, είναι ένα απίστευτα σημαντικό θέμα λόγω των επιπτώσεων στη δημόσια υγεία, αλλά και της έκτασης που λαμβάνει η σχετική παραπληροφόρηση στο διαδίκτυο. Υπάρχουν πολλές διαδικτυακές πηγές που σε μια γρήγορη αναζήτηση, προωθούν παραπληροφόρηση σχετικά με τις αρνητικές επιπτώσεις της φθορίωσης των δημόσιων υδάτινων πόρων.
Αρκετές κοινότητες σε όλο τον κόσμο ψηφίζουν εναντίον της φθορίωσης των υδάτινων αποθεμάτων, κάτι που θα μπορούσε να έχει δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία των μελών αυτών των κοινοτήτων. Αυτές οι αποφάσεις αντιτίθενται στην Αμερικανική Οδοντιατρική Ένωση, στο Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Ασθενειών (CDC) και στην Υπηρεσία Προστασίας του Περιβάλλοντος που υποστηρίζουν τη φθορίωση των δημόσιων πηγών νερού λόγω της αποδεδειγμένης ωφελιμότητας αυτής της πρακτικής στην υγεία. Επιστημονικές μελέτες έχουν αποδείξει ότι το φθοριούχο νερό μπορεί να μειώσει σημαντικά τις οδοντικές παθήσεις. Στην πραγματικότητα, το CDC έχει αναδείξει τη φθορίωση του νερού ως το κορυφαίο επίτευγμα της δημόσιας υγείας στην ιστορία των ΗΠΑ.
Στο πλαίσιο της μελέτης, οι ερευνητές ρώτησαν 152 προπτυχιακούς φοιτητές τι ακριβώς γνώριζαν για τον εμπλουτισμό του νερού με φθόριο και στη συνέχεια τους παρότρυναν να διαβάσουν δύο διαφορετικά άρθρα, ένα με ψευδείς πληροφορίες που έλεγε ότι η φθορίωση είναι επιβλαβής και ένα άλλο που παρουσίαζε την επιστημονική συναίνεση ότι η φθορίωση είναι ασφαλής και προλαμβάνει τις οδοντικές παθήσεις. Το δεύτερο άρθρο, που διαβάστηκε από διαφορετικές ομάδες, παρείχε σωστές και επιστημονικά τεκμηριωμένες πληροφορίες με δυο μορφές, η μια ήταν στο παραδοσιακό στυλ που παρουσίαζε «απλώς τα γεγονότα» και η άλλη ήταν ένα κείμενο διάψευσης. Όσοι/ες διάβασαν το άρθρο που παρουσίαζε «απλώς τα γεγονότα» συνέχισαν να διατηρούν εσφαλμένες αντιλήψεις συγκριτικά με εκείνους/ες που διάβασαν το άρθρο διάψευσης δηλαδή ένα κείμενο που αποκάλυπτε τους ψευδείς ισχυρισμούς πριν παρουσιάσει τα γεγονότα.
Στην παρούσα έρευνα διαπιστώθηκε επίσης ότι η σειρά κειμένων ήταν μια σημαντική παράμετρος στον τρόπο με τον οποίο οι συμμετέχοντες ‘οικοδόμησαν’ την κατανόησή τους για το περιεχόμενο των άρθρων. Η ομάδα που είχε τις χειρότερες επιδόσεις στη μάθηση είχε διαβάσει πρώτα την παραπληροφόρηση και μετά ένα κείμενο τύπου «μόνο τα γεγονότα». Όσοι είχαν διαβάσει το άρθρο της διάψευσης είτε πριν είτε μετά την παραπληροφόρηση είχαν λιγότερες παρανοήσεις και πιο θετική αντιμετώπιση του ζητήματος της φθορίωσης.
Καλύτερα η διάψευση να προηγείται της παραπληροφόρησης
Η μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Journal of Research in Science Teaching προσθέτει στοιχεία στο ότι η διάψευση μπορεί να είναι καλύτερος τρόπος για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης από τις παραδοσιακές μεθόδους επικοινωνίας της επιστήμης. Με άλλα λόγια, η τυπική προσέγγιση που ακολουθούν πολλοί δάσκαλοι, υπεύθυνοι επικοινωνίας της επιστήμης και κυβερνήσεις για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης (παρουσιάζοντας τις επιστημονικά ακριβείς πληροφορίες με εκθετικό τρόπο πιθανώς αφού ένα άτομο έχει εκτεθεί σε παραπληροφόρηση) φαίνεται να είναι η λιγότερο αποτελεσματική.
«Οι προσεγγίσεις που βασίζονται στη διάψευση φαίνεται να λειτουργούν πολύ καλά», δήλωσε ο επικεφαλής συγγραφέας Robert Danielson, ερευνητής εκπαιδευτικής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Πολιτείας της Ουάσινγκτον. «Αν και είναι πάντα καλύτερο να βγαίνεις μπροστά ως δάσκαλος ή ως επικοινωνητής της Επιστήμης, όλοι οι μαθητές έχουν smartphone και θα βρεθούν γρήγορα μπροστά στην παραπληροφόρηση».
Οι ερευνητές όπως ο Danielson αναζητούν τρόπους να διδάξουν την επιστήμη που να ξεπερνούν τον ‘θόρυβο’ της παραπληροφόρησης. Αυτή η μελέτη και άλλες δείχνουν ότι η προσέγγιση με διάψευση είναι πολλά υποσχόμενη.
Οι ερευνητές επέλεξαν τη φθορίωση για αυτό το πείραμα επειδή είναι λιγότερο πολιτικά φορτισμένη από άλλα επιστημονικά θέματα όπως η κλιματική αλλαγή ή η εξέλιξη. Ωστόσο, ο Danielson και οι συνεργάτες του έκαναν πρόσφατα μια μετα-ανάλυση 76 άλλων μελετών, η οποία δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Educational Psychologist και βρήκαν ότι η προσέγγιση με διάψευση λειτουργεί καλά για ένα ευρύ φάσμα θεμάτων, από μη αμφισβητούμενα θέματα στη φυσική και τη χημεία έως πολύ αμφιλεγόμενα, όπως η κλιματική αλλαγή και η εξέλιξη, καθώς και τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα και τα εμβόλια.
Οι ερευνητές αναγνωρίζουν ότι πολλοί εκπαιδευτικοί μπορεί να αντιστέκονται στο να συμπεριλάβουν πληροφορίες που δεν είναι πραγματικά σωστές (παρανοήσεις) στις διδακτικές ή επικοινωνιακές πρακτικές τους. Ωστόσο, παρομοιάζουν αυτή την αντίσταση με την αντίδραση ορισμένων στην έγχυση αντιγόνων (με τη μορφή εμβολίων) στον οργανισμό τους για να βελτιώσουν την ανοσολογική τους απόκριση.
Οι ερευνητές λένε επίσης πως οι διαψεύσεις συνδέονται με το πλαίσιο στο οποίο βιώνονται. Μια διάψευση μπορεί να λειτουργήσει προληπτικά ως στρατηγική απομυθοποίησης (εάν ο αποδέκτης δεν έχει έρθει σε επαφή με την παραπληροφόρηση), ως στρατηγική απομυθοποίησης (εάν έχει έρθει) ή δυνητικά και προληπτικά και ως στρατηγική απομυθοποίησης (εάν ο αποδέκτης έχει εκτεθεί εν μέρει σε παραπληροφόρηση).
«Ορισμένες παρανοήσεις μπορεί να είναι σχετικά αβλαβείς, όπως όταν ένα παιδί πιστεύει ότι το σοκολατούχο γάλα προέρχεται από καφέ αγελάδες», είπε ο Danielson. «Αλλά για άλλα πράγματα, όπως βαθιά λανθασμένες αντιλήψεις σχετικά με την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα των εμβολίων, θα μπορούσαν να υπάρξουν κάποιες πραγματικές σοβαρές συνέπειες, όχι μόνο για εμάς, αλλά και για τις μελλοντικές γενιές».
