Δεν είναι εύκολο να γράψω για τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά. Οι Αρχές Ιουλίου που συναντηθήκαμε τελευταία φορά στο σπίτι του ήταν καταβεβλημένος από την αρρώστια, αλλά μου μιλούσε με ενθουσιασμό για το επόμενο βιβλίο που είχε στο μυαλό του, πιάνοντας το όνομα από το τελευταίο μέρος των "Ειδώλων Πολιτισμού" και της "Επινόησης της ετερότητας". Ήταν αστείρευτη η δημιουργική περιέργειά του, όπως και η αγάπη του για τη ζωή, για όλες τις όψεις της.
Έχουν δημοσιευτεί ολόκληροι τόμοι για τη σημασία του έργου του, που χωρίζεται σε τρεις κατηγορίες: Το αμιγώς κοινωνιολογικό, με αφετηρία την εμβληματική διατριβή του "Εξάρτηση και αναπαραγωγή" που εκδόθηκε στο Παρίσι υπό την επίβλεψη του Σβορώνου, ακολούθησε η στροφή του στην πολιτική θεωρία από τα «Είδωλα Πολιτισμού» το 1991 μέχρι τον «Αόρατο Λεβιάθαν» το 2020, ταυτόχρονα όμως τα άρθρα που δημοσιεύονται ως δημόσιος διανοούμενος με αφορμή τη συγκυρία, στην πραγματικότητα σύντομα, στοχαστικά αλλά και καυστικά δοκίμια. που μεγάλο μέρος τους συγκέντρωσε και επιμελήθηκε ο Τάκης Καφετζής σε δύο τόμους. Συζητούμε με τον Τάκη για έναν τρίτο τόμο, με τα πιο πρόσφατα άρθρα, αλλά δεν πρόλαβε. Όμως για όλα αυτά θα επανέλθουμε εκτενέστερα οι εκατοντάδες κοινωνικοί επιστήμονες που επηρεαστήκαμε από το έργο του.
Αυτό που είναι πιο δύσκολο να παρουσιαστεί είναι ο άνθρωπος. Με τον Τσουκαλά γίναμε φίλοι "εξ αντανακλάσεως": Συνδεόμασταν και οι δύο στενά με τον Δημήτρη Τσάτσο, με τον οποίο ο Κωνσταντίνος ήταν παιδικός φίλος, λίγα χρόνια μικρότερος. Τους θυμάμαι σε ατέλειωτες θεωρητικές συζητήσεις που κατέληγαν συνήθως σε ανέκδοτα και καλαμπούρια: Νιώθουν και οι δύο αφοσιωμένοι με το γνήσιο πάθος στον στοχασμό για την πολιτεία, αλλά αυτό κάθε άλλο παρά τους είχε αποστερήσει από τα γήινα, τα ανθρώπινα, τα καθημερινά. Η κουβέντα για την τρέχουσα πολιτική, για τα προβλήματα της ζωής, για τα πάντα που μας βασανίζουν ήταν πάντα στην ημερήσια διάταξη.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Πάνε σχεδόν είκοσι χρόνια πια που βρεθήκαμε πρόεδρος εγώ και αντιπρόεδρος εκείνος του Ιδρύματος Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου, όπου η συμβολή του ήταν πολύτιμη χάρη και στην εμπειρία του ως διευθυντή και προέδρου του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών για πάνω από δέκα χρόνια, προέδρου του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού και άλλες αντίστοιχες θέσεις. Για την Ίδρυμα Τσάτσου είναι τεράστια η απώλειά του και θα τιμήσει όπως αρμόζει τους επόμενους μήνες.
Αν θυμάμαι καλά ήταν το 2011 ή το 2012, στην καρδιά της οικονομικής κρίσης, όταν πήρα την πρωτοβουλία να κάνουμε γύρω στις δέκα συναντήσεις στο σπίτι του, μαγνητοφωνώντας τις συζητήσεις μας για την περιπετειώδη ζωή και το έργο του. Αυτές οι συζητήσεις απομαγνητοφωνήθηκαν αλλά δεν δημοσιεύτηκαν ποτέ. Μου μίλησε για το πώς ο πατέρας του, συνήγορος του Μπελογιάννη στις δύο δίκες που κατέληξαν στην εκτέλεσή του, πήρε μια μέρα στο δικαστήριο, δεκατετράχρονο έφηβο, κι αυτή ήταν η καθοριστική στιγμή για τη διαμόρφωση της πολιτικής του συνείδησης (περιγράφω τη σκηνή στο δικαστήριο στο μυθιστόρημά μου «Η τρέλα να αλλάξουν τον κόσμο»), και η συνάντησή του εκείνα τα νεανικά χρόνια με την κόρη του Δημήτρη Μπάτση, που έγινε μαζί με τον Μπελογιάννη.
Μου μίλησε βέβαια ο Κωνσταντίνος για τον Πουλαντζά, παιδικό του φίλο, για τα χρόνια των σπουδών του, για το πώς εγκατέλειψε μια πολυτελή υποτροφία στο Πρίνστον όταν ξέσπασε ο Μάης του '68 για να πάει στο φλεγόμενο Παρίσι, πώς εκεί γνώρισε μυθικά πρόσωπα όπως ο Φουκώ, ο Αλτουσέρ, ο Καστοριάδης, ο Λακάν, ο Αξελός, πώς διαπλάστηκε ο θεωρητικός στοχασμός του όχι μόνο μέσα από τα βιβλία και τα ακαδημαϊκά σεμινάρια αλλά και από τα βιώματα, τους ανθρώπους, τα ταξίδια.
Με τον Κωνσταντίνο μοιραστήκαμε πολλά καλοκαίρια στην Αίγινα, όπου έτυχε να παραθερίσουμε σε κοντινά σπίτια, συχνά μαζί με τους συνήθεις καλεσμένους του, την Ηλία Νικολακόπουλο και τον Τάκη Καφετζή. Δεν θα αναφερθώ εδώ σε οινοποσίες, πολιτικούς καβγάδες, εκμυστηρεύσεις και καλαμπούρια, αλλά σε κάτι που μου είχε πει ο Κωνσταντίνος για τη θάλασσα: Αυτό που δεν χόρταινε ήταν να βουτήξει με τη μάσκα για να παρατηρήσει τον βυθό, τα ψάρια, τα κοχύλια, τα θαλάσσια φυτά. Αν υπάρχει ένας άλλος κόσμος εκεί που βρίσκεται τώρα, ελπίζω να είναι για τον Κωνσταντίνο μια ατέλειωτη καλοκαιρινή θάλασσα.
(Ο Ξενοφών Κοντιάδης είναι συνταγματολόγος, Καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο)
