Την Παρασκευή κυκλοφόρησε σε μορφή e-book ελεύθερης πρόσβασης για κάθε ενδιαφερόμενο το συλλογικό έργο με τίτλο «Το Σύνταγμα σε δοκιμασία-Τιμητικός τόμος για τα 30 χρόνια του Ιδρύματος Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου» (επιστημονική επιμέλεια Ξ. Κοντιάδη – Γ. Α. Τασόπουλου). Από το βιβλίο αυτό δημοσιεύουμε σήμερα ένα απόσπασμα του κειμένου του Καθηγητή Ξ. Κοντιάδη με τίτλο «Η κρίση του δημοκρατικού και κοινωνικού κράτους δικαίου στην Ελλάδα».
Στον τόμο συμβάλουν διακεκριμένοι ακαδημαϊκοί που έχουν συνδεθεί διαχρονικά με το έργο και τις δράσεις του Ιδρύματος. Συγκεκριμένα, περιλαμβάνονται κείμενα των Καθηγητών Αχ. Αιμιλιανίδη, Ευ. Βενιζέλου, Απ. Βλαχογιάννη, Σπ. Βλαχόπουλου, Κ. Γώγου, Γ. Κατρούγκαλου, Ξ. Κοντιάδη, Η. Κουβαρά, Κ. Μαυριά, Α.-Ι. Δ. Μεταξά, Α. Μεταξά, Κ. Μποτόπουλου, Θ. Ξηρού, Φ. Παναγοπούλου, Απ. Παπακωνσταντίνου, Κ. Παπανικολάου, Χ. Παπαστυλιανού, Π. Παυλόπουλου, Μ. Πικραμένου, Κ. Ρέμελη, Ι. Σαρμά, Π. Σκουρή, Γ. Σωτηρέλη, Γ. Τασόπουλου, Β.Τζέμου, Χ. Τσιλιώτη, Κ. Τσιμάρα, Κ. Τσουκαλά, Δ. Χαραλάμπη, Β. Χρήστου και Κ. Χρυσόγονου.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Ξ. Κοντιάδης, Η κρίση του δημοκρατικού και κοινωνικού κράτους δικαίου στην Ελλάδα
I. Η υποχώρηση του κράτους δικαίου
Η λειτουργία των δικαιοκρατικών θεσμών στην Ελλάδα παρουσιάζει διαχρονικά προβλήματα. Η σταθεροποίηση της δημοκρατίας κατά τη Μεταπολίτευση δεν υπήρξε ανέφελη ως προς τον σεβασμό επιμέρους εκφάνσεων της αρχής του κράτους δικαίου. Ωστόσο δημιουργήθηκαν ταυτόχρονα νέοι μηχανισμοί για την προστασία των δικαιωμάτων και την ενίσχυση των εγγυήσεων απέναντι σε αυθαιρεσίες των κυβερνώντων, με σημαντικότερο τις ανεξάρτητες αρχές και τη συνταγματοποίηση των πέντε σπουδαιότερων από αυτές.
Επαναλαμβανόμενες όψεις των δικαιοκρατικών ελλειμμάτων αποτελούν οι αλλεπάλληλες καταδικαστικές αποφάσεις κατά της Ελλάδας από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που δικαιώνουν πολίτες για τη μακροχρόνια αναμονή στην απονομή δικαιοσύνης και για την άρνηση της διοίκησης να εκτελέσει τελεσίδικες αποφάσεις, η fast track νομοθέτηση, η υποβάθμιση του κοινοβουλευτικού ελέγχου και η κατάχρηση στην έκδοση πράξεων νομοθετικού περιεχομένου, η επιλογή της ηγεσίας των ανωτάτων δικαστηρίων από την Κυβέρνηση κατά τρόπο που θέτει ενίοτε υπό αμφισβήτηση την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και η ανεπαρκής διάθεση στις ανεξάρτητες αρχές των αναγκαίων πόρων για να επιτελέσουν το έργο τους.
Ωστόσο από το 2019, μετά την ανάδειξη της Κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας, τα πλήγματα κατά του κράτους δικαίου εντάθηκαν. Ένα πρώτο δείγμα αποτέλεσε η αδιαφανής χρηματοδότηση ΜΜΕ το 2020 με τη διάθεση ποσού 20 εκατομμυρίων ευρώ για την καμπάνια «Μένουμε Σπίτι» λόγω της πανδημίας COVID-19. Οι πρακτικές χρηματοδότησης ΜΜΕ με αδιαφανή κριτήρια επαναλήφθηκαν τα επόμενα χρόνια, σε συνάρτηση με μεθόδους όπως οι καταχρηστικές αγωγές SLAPP και ο έλεγχος της δημοσιογραφικής ατζέντας μέσω διαφήμισης ή «δημοσίων σχέσεων». Το 2025, για τέταρτη συνεχή χρονιά, η οργάνωση «Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα» (RSF) κατέταξε την Ελλάδα τελευταία στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσον αφορά την ελευθερία του Τύπου.
Μία άλλη όψη κατ’ εξακολούθηση παραβίασης του κράτους δικαίου αποτελούν τα pushbacks, οι κατά σύστημα παράνομες, βίαιες απωθήσεις μεταναστών και προσφύγων στα σύνορα, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη τα δικαιώματά τους για άσυλο και η προστασία της ζωής τους, παραβιάζοντας το διεθνές δίκαιο και τις συμβάσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, με κορυφαία στιγμή το πολύνεκρο ναυάγιο της Πύλου τον Ιούνιο του 2023, για το οποίο τα ευρήματα του Συνηγόρου του Πολίτη οδήγησαν σε ποινικές διώξεις λιμενικών.
Τις εμβληματικότερες περιπτώσεις παραβίασης δικαιοκρατικών εγγυήσεων την τελευταία επταετία αποτελούν η υπόθεση των τηλεφωνικών παρακολουθήσεων, το έγκλημα των Τεμπών, το σκάνδαλο διαφθοράς του ΟΠΕΚΕΠΕ και οι απευθείας αναθέσεις δημοσίων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών. Η βαρύτητα όλων των προηγούμενων παραβιάσεων μπορεί να αξιολογηθεί πλήρως εφόσον ληφθεί υπόψη η υπερσυγκέντρωση εξουσιών στο κέντρο διακυβέρνησης που εγκαθιδρύθηκε με το λεγόμενο «επιτελικό κράτος» (ν. 4622/2019).
Στις ετήσιες εκθέσεις για το κράτος δικαίου που δημοσιεύει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή από το 2020, με ειδική αξιολόγηση ανά κράτος μέλος, επισημαίνονται στο κεφάλαιο που αφορά την Ελλάδα ιδίως τα ελλείμματα στο σύστημα απονομής της δικαιοσύνης, τα κενά στην εφαρμογή της νομοθεσίας για τις ροές του πολιτικού χρήματος, δηλαδή το πόθεν έσχες των πολιτικών προσώπων και τη χρηματοδότηση των πολιτικών κομμάτων, η αδιαφάνεια ως προς το ιδιοκτησιακό καθεστώς των ΜΜΕ, τα προβλήματα στη νομοπαρασκευαστική διαδικασία, οι ανησυχίες σχετικά με τη διαδικασία επιλογής στις ανώτατες θέσεις δικαστών και εισαγγελέων, το ζήτημα της ανασφάλειας των δημοσιογράφων και της αδιαφανούς κατανομής της κρατικής διαφήμισης και τα ερωτηματικά ως προς τη διαδικασία επιλογής των μελών και τη στελέχωση των ανεξάρτητων αρχών.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκφράζει επίσης σοβαρές επιφυλάξεις για την αποτελεσματικότητα στην καταπολέμηση της διαφθοράς και την έλλειψη τελεσίδικων αποφάσεων σε υποθέσεις διαφθοράς υψηλού επιπέδου, επισημαίνοντας την ανάγκη για πληρέστερη εφαρμογή της νομοθεσίας για τους μάρτυρες δημοσίου συμφέροντος και την αργή απονομή δικαιοσύνης.
