Η Ευρώπη (Ευρωπαϊκή Ένωση – ΕΕ) αντιμετωπίζει για πρώτη φορά την περίοδο αυτή των βαθύτατων γεωπολιτικών ανακατατάξεων μια τριπλή απειλή, την άνοδο του εθνικισμού και της ακροδεξιάς στο εσωτερικό της, την επιθετικότητα της Ρωσίας/Πούτιν και την αμφισβήτηση των ΗΠΑ/Τραμπ. Αλλά ενώ βιώνει αυτή την ιστορικά κρίσιμη υπαρξιακή κατάσταση, βρίσκεται ταυτόχρονα χωρίς στιβαρή πολιτική ηγεσία. Υπάρχει ένα πολιτικό κενό στην Ευρώπη. Η υπερεθνική θεσμική της ηγεσία (πρόεδροι Επιτροπής, Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Ευρωπαϊκού Συμβουλίου) μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά μόνο εάν υποστηρίζονται από ισχυρή πολιτική ηγεσία που προέρχεται από τα κράτη μέλη της Ένωσης και ειδικότερα Γερμανία και Γαλλία. Ουσιαστικά ο περίφημος άξονας Γαλλίας – Γερμανίας υπήρξε αυτός που οδηγούσε μέχρι σήμερα τη διαδικασία της Ευρωπαϊκής ενοποίησης με τη σύμπραξη της ομάδας των φιλο-ενοποιητικών κρατών μελών στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Το σχήμα αυτό λειτουργίας της Ένωσης (υπερεθνική θεσμική ηγεσία + διακρατική πολιτική ηγεσία) έχει σχεδόν καταρρεύσει. Γαλλία και Γερμανία έχουν περιέλθει σε μείζονα εσωτερική πολιτική κρίση. Έχουν καταστεί πολιτικά όπως λέγεται lame ducks (κουτσά παπάκια).
Στη Γαλλία η θητεία του προέδρου Εμ. Μακρόν φθάνει στο τέλος της σε ελάχιστους μήνες. Και σύμφωνα με τις τρέχουσες δημοσκοπήσεις, η αρχηγός του εθνολαϊκιστικού Εθνικού Συναγερμού (Rassemblement National – RN) Μαρίν Λεπέν θα τον διαδεχθεί στο Ελιζέ, στην προεδρία της Γαλλίας. Στη Γερμανία η θεαματική άνοδος (πλειοψηφική επικράτηση σε δύο Landers) της εθνολαϊκιστικής, φιλορωσικής ακροδεξιάς Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) αλλά και της Αριστεράς (Βερολίνο) έχουν αποσαθρώσει τον ομοσπονδιακό κυβερνητικό συνασπισμό. Και καθώς το κύριο κυβερνών κόμμα, οι Χριστιανοδημοκράτες (CDU) και ο καγκελάριος Μερτς έχουν υποστεί τις πιο βαριές πολιτικές ήττες, ήδη ομολογείται ότι το Βερολίνο θα έχει πρόβλημα στη λήψη αποφάσεων σε κρίσιμα θέματα της ευρωπαϊκής ατζέντας (πολυετής προϋπολογισμός, σχέσεις με Κίνα, ενίσχυση Ουκρανίας, κ.α.).
Γερμανία και Γαλλία βρίσκονται λοιπόν σε βαθιά πολιτική κρίση λόγω της ανόδου του εθνικισμού και κατάρρευσης του πολιτικού κέντρου που κυριαρχούσε στις χώρες αυτές. Η άνοδος όμως του εθνικισμού (με διάφορες αποχρώσεις) είναι ένα πανευρωπαϊκό φαινόμενο. Διεκδικεί την εξουσία σε χώρες όπως Ισπανία, Αυστρία, Πολωνία, κ.α. Βεβαίως υπάρχει το παράδειγμα της Ιταλίας όπου η ανάληψη της εξουσίας από το νεο-φασιστικό «Αδελφοί της Ιταλίας» (Fratelli d’ Italia – FdI) υπό την Τζώρτζια Μελόνι οδήγησε σε κάποιας μορφής εξευρωπαϊσμό του κυβερνητικού συνασπισμού, σε ένα φαινόμενο που ήδη αποκαλείται κακόηχα διαδικασία Melonization. Η Σουηδία όμως όπου στις πρόσφατες εκλογές (13/9) το εθνολαϊκιστικό ακροδεξιό κόμμα Σουηδοί Δημοκράτες κατέγραψε απώλειες εκλογικής δύναμης, δείχνει ότι μπορούν να υπάρξουν στρατηγικές για την αναχαίτιση του Ευρωπαϊκού εθνικισμού.
Ωστόσο, από μια διαφορετική οπτική, η απειλητική άνοδος του εθνικισμού πιστοποιεί την αποτυχία της διαδικασίας της Ευρωπαϊκής ενοποίησης στο βασικό της προπατορικό στόχο: την εξάλειψη του εθνικισμού στην Ευρώπη. Αντιθέτως, ο εθνικισμός επιστρέφει. Σε ορισμένες περιπτώσεις με ακραίο, τοξικό περιεχόμενο (π.χ. AfD).
Η Ευρωπαϊκή ενοποίηση ή ολοκλήρωση (integration) διατυπώθηκε ως σχέδιο στη διάρκεια του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου (μανιφέστο Ventotene – 1941) από ορισμένα φωτισμένα μυαλά (ανάμεσά τους ο Αλτιέρο Σπινέλι) και εγκαινιάσθηκε ως πολιτική διαδικασία στις αρχές της δεκαετίας του 1950 (από έξι χώρες, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Μπενελούξ) με ένα κύριο στόχο: να εξαλείψει τον τοξικό εθνικισμό από την Ευρωπαϊκή ήπειρο που τόσα δεινά είχε προκαλέσει. Και τελικώς να καταργήσει τα σύνορα ως σύμβολα πολιτικού ανταγωνισμού και αντιπαράθεσης. Η Ευρωπαϊκή ενοποίηση ήταν δηλαδή η συνέχεια της νίκης των πολιτικών δυνάμεων επί του ναζισμού και του φασισμού καθώς και η κατανόηση ότι η Ευρώπη μπορούσε να έχει δημοκρατικό μέλλον και προοπτική ως ενοποιημένος χώρος (σε ομοσπονδιακές βάσεις για ορισμένους – Σπινέλι, κ.α.).
Αλλά παρά τα αδιαμφισβήτητα επιτεύγματά της, από τη δημιουργία των κοινών πολιτικών (ΚΑΠ, πολιτική συνοχής, ανταγωνισμού, κοινή εξωτερική πολιτική – ΚΕΠΠΑ, κ.α.) μέχρι την εγκαθίδρυση της ενιαίας εσωτερικής αγοράς, του καθεστώτος Σένγκεν και του ενιαίου νομίσματος, ευρώ, η Ευρωπαϊκή ενοποίηση και η θεσμική της έκφραση Ευρωπαϊκή Ένωση απέτυχε στον κύριο ιστορικό στόχο της – στην εξάλειψη του τοξικού εθνικισμού από την Ευρώπη. Ο εθνικισμός έχει επιστρέψει δυναμικά. Ολοένα και περισσότεροι Ευρωπαίοι πολίτες χειροκροτούν την αναβίωση των υπερβολών του εθνικού κράτους και ολοένα λιγότεροι τις αρετές της Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Έτσι το ερώτημα είναι εάν μια Ευρώπη (ΕΕ) σε πολιτικό κενό, χωρίς ισχυρή πολιτική ηγεσία θα μπορέσει να αντιμετωπίσει την τριπλή απειλή και κυρίως τη Ρωσική επιθετικότητα και τον υβριδικό πόλεμο στην Ευρώπη. Το ακόμη πιο εφιαλτικό σενάριο είναι δε η Ρωσία να επιχειρήσει μια πιο επικίνδυνη κίνηση και η Ευρώπη να βρεθεί χωρίς δυναμική πολιτική ηγεσία. Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στην ομιλία της για την «Κατάσταση της Ένωσης» (State of the Union – 16/9) έδειξε να κατανοεί την κρισιμότητα των εξελίξεων και πρότεινε δέσμη μέτρων για την ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής άμυνας (θέσπιση Συμβουλίου Ασφαλείας, κλπ.). Αλλά, όσο σημαντικά κι αν είναι τα μέτρα αυτά, δεν επιλύουν το πρόβλημα του πολιτικού κενού και ηγεσίας στην Ένωση. Η λύση του προβλήματος βρίσκεται στην αναχαίτιση του εθνικισμού/ακροδεξιάς.
(Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ. Από τις εκδόσεις Ι. Σιδέρης κυκλοφορεί το νέο του βιβλίο με τίτλο «Πέρα από τα Στερεότυπα. Νέα Προοδευτική Εξωτερική και Ευρωπαϊκή Πολιτική»-Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την εφημερίδα "Τα Νέα" Σαββατιοκύριακο)
