Η Ευρώπη προχωρά μέσα από τις κρίσεις. Γνωστό. Και κάθε τόσο εμφανίζεται το ερώτημα «εάν θα επιβιώσει» και γράφεται ο επικήδειός της. Το 2007 όταν διαφαινόταν η παγκόσμια οικονομική κρίση και με την αδυναμία υιοθέτησης της Συνθήκης της Λισαβόνας( τέθηκε σε εφαρμογή τελικά το 2009) εξέδωσα ένα σύντομο βιβλίο με τίτλο «Θα επιβιώσει η Ευρωπαϊκή Ένωση;» (εκδόσεις Παπαζήση). Επεβίωσε. Το 2016 ο J.R. Gillingham έγραψε το βιβλίο με τον μακάβριο τίτλο «ΕΕ: Ένας Επικήδειος» (The EU: An Obituary, Verso). Δεν εκφωνήθηκε ποτέ. Το 2017 ο D. Murray έξέδωσε τον τόμο με τίτλο « Ο Περίεργος Θάνατος της Ευρώπης» (A Strange Death of Europe, Bloomsbury). Ουδέποτε συνέβη.
Περνώντας τη μια κρίση μετά την άλλη η Ένωση έφθασε στη σημερινή πολυκρίση, μια κρίση πολύπλευρη και εντελώς διαφορετική. Απειλείται από την επιθετικότητα της Ρωσίας (πόλεμος Ουκρανίας) και την ανοιχτή υπονόμευση των ΗΠΑ/Τραμπ. Και κυρίως από τις εσωτερικές παθογένειες της ελλείμματα και εξαρτήσεις σε κρίσιμους τομείς όπως της άμυνας και ασφάλειας (ΗΠΑ), της ενέργειας, σπάνιων γαιών, τεχνολογικής κυριαρχίας των μεγαλο-εταιρειών των ΗΠΑ και της δραματικής υποχώρησης, της παραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας. Η έκθεση Ντράγκι (2024) τεκμηρίωσε τις παθογένειες αυτές και πρότεινε τις συγκεκριμένες λύσεις «για να αποφύγει η Ένωση τον αργό θάνατο...». Ποιά είναι τα σενάρια λοιπόν που διανοίγονται για το μέλλον της Ευρώπης; Συνοπτικά τρία σενάρια διαγράφονται στον ορίζοντα:
(α) η Ένωση «να σέρνεται» χωρίς πνοή, μεταρρυθμίσεις, όραμα για το μέλλον με αναπόφευκτη κατάληξη την αποσύνθεση της σε ένα ατροφικό σύστημα υποτελές των μεγάλων δυνάμεων (ΗΠΑ, Κίνας, Ρωσίας). Ένα απέραντο μουσείο σε ένα ανταγωνιστικό διεθνές σύστημα
(β) πλήρης επανεθνικοποίηση της Ένωσης με επιστροφή εξουσιών/αρμοδιοτήτων στο εθνικό κράτος μετά την επικράτηση των ακροδεξιών, εθνικιστικών δυνάμεων κυρίως στη Γαλλία. Το ουσιαστικό τέλος της Ένωσης ως υπερεθνικό σύστημα αλληλεγγύης και γεωπολιτική οντότητα . Η Ευρώπη πίσω στους δαίμονες του παρελθόντος με ότι αυτό συνεπάγεται για το μέλλον της .
(γ) η Ένωση να επιχειρήσει ένα «άλμα μπροστά» προς τη στρατηγική αυτονομία και γεωπολιτική κυριαρχία με υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων Ντράγκι και Λέττα, διαμόρφωση της Ευρωπαϊκής κοινής άμυνας (άρθ. 42,7- ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής), διεύρυνση με νέα κράτη και τελικά τη δημοκρατική πολιτική Ένωση ομοσπονδιακής έμπνευσης έστω στη βάση των ομόκεντρων κύκλων και συνασπισμών των επιθυμούντων( καταργηση ομοφωνίας με διασφαλήσεις) .
Εάν τώρα Πούτιν και Τραμπ από κοινού δεν καταφέρουν με τις δηλώσεις και ενέργειες τους να οδηγήσουν την Ένωση στο τρίτο σενάριο της βαθύτερης ενοποίησης στη λογική της υπερδύναμης (νέου τύπου), πότε;
Πριν λίγες εβδομάδες οι Φαϊνάνσιαλ Τάιμς τιτλοφορούσαν ένα άρθρο τους «Η αλλόκοτη ανθεκτικότητα της ΕΕ» (J. Ganish, “The weird resilience of the EU”, 15/4). Εβδομηντα-έξι χρόνια μετά τη Δήλωση Σούμαν( 9 Μαιου 1950), η Ένωση θα πρέπει να αποδείξει τώρα όχι απλά την ανθεκτικότητά της αλλά την ικανότητά της να κάνει το άλμα μπροστά για να απαντήσει στις πολλαπλές προκλήσεις.
(Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ. Η παρουσίαση το νέου βιβλίου του με τίτλο «Πέρα από τα Στερεότυπα. Νέα Προοδευτική Εξωτερική και Ευρωπαϊκή Πολιτική» (εκδόσεις Σιδέρης) θα γίνει την Τρίτη 26 Μαΐου στις 6.30 στην αίθουσα της ΕΣΗΕΑ (Ακαδημίας 20) -Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την εφημερίδα "Τα Νέα Σαββατοκύριακο)
