Με την ευκαιρία της έκδοσης του συλλογικού έργου «Το ελληνικό σύνταγμα - Κατ΄άρθρο Ερμηνεία Τόμο Ι, Άρθρα 1 - 25» υπό την επιστημονική διεύθυνση του Ευάγγελου Βενιζέλου, πραγματοποιήθηκε τη Δευτέρα επιστημονική εκδήλωση με θέμα «Η πολυεπίπεδη προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και η επίμονη σημασία του εθνικού Συντάγματος».
Στο έργο σε επιμέλεια του Χαράλαμπου Ανθόπουλου και της Λίνας Παπαδοπούλου, συμμετείχαν 40 συγγραφείς - δικαστικοί λειτουργοί και πανεπιστημιακοί δάσκαλοι και ερευνητές. Συντονιστής της εκδήλωσης ήταν ο επιστημονικός διευθυντής της έκδοσης Ευάγγελος Βενιζέλος, Ομότιμος Καθηγητής ΑΠΘ και πρώην Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης.
Ο τόμος αποτελεί το corpus των θεμελιωδών δικαιωμάτων (άρθρα 4-25 του Συντάγματος σε συνδυασμό με την ΕΣΔΑ και τον ΧΘΔ της ΕΕ) ενώ περιλαμβάνεται και η ερμηνεία του άρθρου 1 για τη μορφή του πολιτεύματος, του άρθρου 2 για τις πρωταρχικές υποχρεώσεις της πολιτείας και του άρθρου 3 για τις σχέσεις κράτους και εκκλησίας. Στον τόμο περιλαμβάνεται «οριζόντιο» εκτενές εισαγωγικό σχόλιο του Ευάγγελου Βενιζέλου στα θεμελιώδη δικαιώματα, που αναφέρεται στο σύνολο της ύλης των άρθρων 4-25 και επιχειρεί να ενημερώσει τον αναγνώστη που προστρέχει στην κατ’ άρθρον ερμηνεία για θέματα που διατρέχουν όλες τις διατάξεις.
Την εκδήλωση, την οποία συντόνισε ο κ. Ευάγγελος Βενιζέλος, Ομότιμος Καθηγητής ΑΠΘ, Πρώην Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης, προλόγισε η κ. Τζούλια Ηλιοπούλου-Στράγγα, Ομότιμη Καθηγήτρια ΕΚΠΑ. Στην εκδήλωση παραβρέθηκε μεταξύ άλλων η Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου, ο πρώην υπηρεσιακός πρωθυπουργός και επίτιμος Πρόεδρος του ΣτΕ κ. Παναγιώτης Πικραμμένος, η πρώην υπηρεσιακή Πρωθυπουργός και επίτιμος Πρόεδρος του ΑΠ κ. Βασιλική Θάνου-Χριστοφίλου, ο πρώην υπουργός Δικαιοσύνης, Ακαδημαϊκός κ. Μιχάλης Σταθόπουλος, ο Πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας, Καθηγητής Νομικής Σχολής ΑΠΘ κ. Μιχάλης Πικραμένος, η Εισαγγελέας του Αρείου Πάγου κ. Γεωργία Αδειλίνη, ο Πρόεδρος της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, επίτιμος Πρόεδρος του ΣτΕ κ. Κωνσταντίνος Μενουδάκος, η Πρόεδρος της Επιτροπής Ανταγωνισμού, επίτιμος Πρόεδρος του ΣτΕ κ. Ειρήνη Σαρπ, ο πρώην Πρόεδρος του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Ομότιμος Καθηγητής Νομικής Σχολής ΑΠΘ κ. Βασίλης Σκουρής, ο επίτιμος Πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας, πρώην υπηρεσιακός υπουργός Δικαιοσύνης κ. Χρίστος Γεραρής, ο επίτιμος Πρόεδρος του Αρείου Πάγου, πρώην Πρόεδρος του ΕΣΡ κ. Αθανάσιος Κουτρομάνος, ο Γενικός Επίτροπος Επικρατείας των Τακτικών Διοικητικών Δικαστηρίων κ. Ιωάννης Συμεωνίδης, ο επίτιμος Εισαγγελέας του Αρείου Πάγου κ. Ισίδωρος Ντογιάκος, πλήθος ανώτερων δικαστικών λειτουργών και μελών της ακαδημαϊκής κοινότητας.
Η εισήγηση του Ευάγγελου Βενιζέλου
Κατά την εισήγησή του ο Ευάγγελος Βενιζέλος επισήμανε στους παραβρισκόμενους ότι «θα προσεγγίσουμε τον τόμο αυτό, όχι απλά και μόνο ως εκδοτικό γεγονός, αλλά κυρίως ως πρόκληση για να συζητήσουμε το κύριο θέμα μας που είναι η πολυεπίπεδη προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ιδίως στη σημερινή εποχή και το παράλληλο φαινόμενο της επίμονης σημασίας του εθνικού Συντάγματος, παρότι η προστασία είναι πολυεπίπεδη. Αυτό νομίζω θα μας επιτρέψει να καταλάβουμε την αξία αυτού του τόμου, δηλαδή την αξία της κατ’ άρθρο ερμηνείας που είναι μία τεχνική ερμηνευτική, όχι η μόνη βεβαίως, ούτε αυτή η οποία προεχόντως μπορεί να σε μυήσει στο αντικείμενο, αλλά αυτή η οποία μπορεί να σου προσφέρει γρήγορες, στοχευμένες πληροφορίες. Αλλά εδώ κάτι παραπάνω από πληροφορίες, εδώ στην πραγματικότητα πολλές μικρές ή μεγαλύτερες μονογραφικές επεξεργασίες για τα άρθρα που συγκροτούν το σώμα του Ελληνικού Συντάγματος».
Μιλώντας για το συγκεκριμένο έργο είπε πως «στον τόμο αυτό η μία από τις καινοτομίες είναι ότι περιέχεται ένα εισαγωγικό σχόλιο εκτενές, δικό μου, υπερβολικά ίσως εκτενές, 250 σελίδων περίπου, οριζόντιο σχόλιο στα άρθρα 4 έως 25, δηλαδή στην πραγματικότητα μία σύνοψη της γενικής θεωρίας χωρίς την αναγωγή στην οποία δεν μπορούν να γίνουν κατανοητά πολλά από αυτά που αναφέρονται στους επιμέρους σχολιασμούς, στα επιμέρους λήμματα. Η κατ’ άρθρο ερμηνεία, όπως ξέρετε, έχει μία μακρά παράδοση και στην Ελλάδα, στην περιορισμένη ελληνική βιβλιογραφία, δεν θα μνημονεύσω το κλασικό έργο του Σβώλου / Βλάχου της δεκαετίας του 1950, αλλά κινούμενος στην εποχή του Συντάγματος του 1975, τα 50 χρόνια της μεταπολίτευσης, οφείλω να θυμηθώ εδώ το Corpus του Πέτρου Παραρά, την πολύ φιλόδοξη και θεωρητικά βαθιά επιχείρηση σχολιασμού των καθηγητών Γιώργου Κασιμάτη και Κώστα Μαυριά, την αρχική έκδοση του παρόντος έργου για την οποία μίλησα, του 2017, και την ηλεκτρονική κατ’ άρθρο ερμηνεία του Ιδρύματος Τσάτσου που απέκτησε τώρα και εκδότη και συνοπτικότερη έντυπη μορφή με την επιμέλεια των συναδέλφων Σπύρου Βλαχόπουλου, Ξενοφώντα Κοντιάδη και Γιάννη Τασόπουλου».
Ο Ευάγγελος Βενιζέλος συνέχισε την εισήγησή του λέγοντας πως «βεβαίως η κατ’ άρθρο ερμηνεία μπορεί να οδηγήσει σε πολύ μεγάλες παρεξηγήσεις, μπορεί να δημιουργήσει τη θεμελιώδη και επικίνδυνη παρεξήγηση ότι έτσι προσεγγίζουμε το Σύνταγμα, όπως και κάθε άλλο βασικό νομοθέτημα, ιδίως τους βασικούς κώδικες, πρωτίστως ένα εθνικό Σύνταγμα παρά τις αμφισβητήσεις της κυριαρχίας και τις αμφισβητήσεις της ίδιας της έννοιας του Συντάγματος. Δεν είναι αυτή βέβαια η μέθοδος ερμηνείας του Συντάγματος, το Σύνταγμα δεν ερμηνεύεται κατ’ άρθρον, αλλά πάντοτε συστηματικά, πολύπλοκα, μέσα από μία διαρκή αλληλεπίδραση, επί τη βάσει κανόνων ερμηνείας που προτάσσονται των μεθόδων ερμηνείας και που έχουν συνείδηση της ιδιομορφίας και της βαρύτητας που έχει η ερμηνεία του Συντάγματος σε σχέση με την ερμηνεία του Κοινού Δικαίου. Όταν μιλάμε σήμερα πια για ερμηνεία του Συντάγματος, εννοούμε στην πραγματικότητα την ερμηνεία των συστημάτων υπερεχόντων κανόνων δικαίου, δηλαδή συστημάτων κανόνων δικαίου που διεκδικούν αυτοαναφορικά την υπεροχή τους, είτε το σύστημα αυτό είναι το εθνικό Σύνταγμα, κάθε εθνικό Σύνταγμα, είτε είναι το Διεθνές Δίκαιο με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, είτε είναι το αυτοαναφορικό οικοδόμημα του Δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο περιλαμβάνει όχι μόνο τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, αλλά και πλήθος άλλων διατάξεων που είναι κρίσιμες, θα έλεγα καθοριστικές στο πεδίο της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων».
Ο Ευάγγελος Βενιζέλος αναφέρθηκε και στα νέα πολιτικά δεδομένα μετά την ορκωμοσία Τραμπ και «τι σημαίνει αυτό για την προστασία της προσωπικότητας, του ιδιωτικού βίου, για μία αλυσίδα θεμελιωδών δικαιωμάτων. Τι σημαίνει η διακοπή λειτουργίας των διοικητικών μηχανισμών στη μεγάλη χώρα πέραν του Ατλαντικού που έχουν ως αντικείμενο τη συμπερίληψη και τη διαφορετικότητα; Η δεύτερη μεγάλη πρωτοβουλία ήταν η απόσυρση των Ηνωμένων Πολιτειών από τη συμφωνία για το κλίμα και τις διεθνείς δεσμεύσεις για την αντιμετώπιση της κλιματική κρίσης και η αδειοδότηση και η προτροπή εντατικής χρήσης των εξορύξεων ορυκτών καυσίμων. Τι σημαίνει αυτό για την προστασία του περιβάλλοντος και για τα νέα δικαιώματα τα οποία απορρέουν από το φαινόμενο της κλιματικής κρίσης ή πάντως καλούνται να δώσου απάντηση σε αυτό».
»Τρίτη εξαγγελία ήταν η άρση των περιορισμών της ελευθερίας του λόγου, οι οποίοι επιβάλλονται στις Ηνωμένες Πολιτείες στην πραγματικότητα για την προστασία συνταγματικών αξιών, για να λειτουργεί στοιχειωδώς ως μαχόμενη η φιλελεύθερη δημοκρατία. Τέταρτο φαινόμενο ήταν η υποβάθμιση των θεσμικών εγγυήσεων της δημόσιας υγείας, η απόσυρση από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, την οποία θα επανεξετάσει από ό,τι κατάλαβα τώρα ο νέος Πρόεδρος, η επιστροφή των αντιεμβολιαστών σε διάφορους κρίσιμους κλάδους της ομοσπονδιακής διοίκησης . Το πέμπτο φαινόμενο ήταν η αμφισβήτηση του δικαιώματος στην ιθαγένεια λόγω του τόπου γέννησης, η συνταγματική πρόβλεψη για το jus soli. Τι θα κάνουν λοιπόν οι πολιτείες και τα δικαστήρια, πολιτειακά και ομοσπονδιακά, των Ηνωμένων Πολιτειών απέναντι σε αυτά τα φαινόμενα και εν τέλει το Ανώτατο Δικαστήριο, ανεξάρτητα από τη σύνθεσή του και τους ομολογημένους, ας το πούμε έτσι, στοχασμούς του, οι οποίοι διαμορφώνουν μία δεδηλωμένη προερμηνευτική επιλογή των μελών; Τι σημαίνει αυτό ως ερώτημα; Υπάρχει πολυεπίπεδη προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στις Ηνωμένες Πολιτείες ή αυτό για το οποίο συζητάμε και είναι το θέμα της σημερινής σύναξης, είναι ένα ευρωπαϊκό ζήτημα; Μήπως η σύγκρουση μεταξύ πολιτειών και ομοσπονδίας δίνει μία άλλη διάσταση σε αυτό που λέμε πολυεπίπεδος συνταγματισμός εδώ; Η αγαπημένη μου έννοια του επαυξημένου Συντάγματος πώς λειτουργεί στα αμερικανικά δεδομένα;
»Εκεί ξέρετε, θα το συζητήσουμε, δεν έχουμε ένα δικαστήριο αντίστοιχο του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, είναι πάρα πολύ ασθενές φαινόμενο το Διαμερικανικό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων με τις Ηνωμένες Πολιτείες στην πραγματικότητα να μην έχουν κυρώσει τη σχετική σύμβαση και να μη μετέχουν.
»Αλλά και η εβδομάδα η ελληνική, πάμε τώρα στους αντίποδες, ήταν μία εβδομάδα η οποία εμφάνισε πολλά γεγονότα κρίσιμα για τα ανθρώπινα δικαιώματα, για την κατ’ άρθρο ερμηνεία των σχετικών διατάξεων . Δημοσιεύτηκαν οι από πολλού αναμενόμενες αποφάσεις της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας για τον νέο οικοδομικό κανονισμό, άρα έχουμε μία άσκηση ερμηνείας ,με κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις ,σε σχέση με το άρθρο 24 κατά βάση.
»Το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο του άρθρου 100 καλείται να αποφασίσει για τα αναδρομικά που διεκδικούνται από τους συνταξιούχους και τα οποία αφορούν την περικοπή δώρων και επιδομάτων και τη μείωση των επικουρικών συντάξεων το περιβόητο ενδεκάμηνο μεταξύ Ιουνίου 2015 και Μαΐου 2016. Με πράξη του Προέδρου του Συμβουλίου της Επικρατείας και των αρμοδίων Αντιπροέδρων εισάγεται ως πιλοτική δίκη ενώπιον της Ολομέλειας η επαναφορά στην πραγματικότητα του 13ου και του 14ου μισθού, δηλαδή των δώρων Χριστουγέννων, Πάσχα και διακοπών. Άρα θέματα τα οποία μπορεί να μην είναι στον κατάλογο των αμυντικών δικαιωμάτων, αλλά συνδέονται με την Αρχή της ισότητας, συνδέονται ενδεχομένως με όψεις του δικαιώματος στην περιουσία και ούτω καθεξής.
»Άρα βλέπετε ότι είτε δει κανείς τα θέματα αμερικανοκεντρικά, είτε τα δει κανείς μέσα από το μικρό εθνικό πρίσμα, τα θέματα αυτά έχουν μία επιμονή και μία κρισιμότητα η οποία υπερβαίνει κατά πολύ την θεωρητική προσέγγιση, γιατί όλα αυτά βεβαίως στην πραγματικότητα απαιτούν μία θεωρία της συνταγματικής πράξης, για να θυμίσω τον τόμο που παρουσιάσαμε πριν από ένα περίπου μήνα με τον τίτλο αυτό κατέληξε στην εισήγησή του ο Ευάγγελoς Βενιζέλος.
