Κάθε οργανισμός αποκαλύπτει τον πραγματικό του χαρακτήρα όχι μέσα από τις διακηρύξεις του, αλλά μέσα από τις αποφάσεις του: ποια στελέχη επιβραβεύει, ποια ενθαρρύνει να εξελιχθούν και ποια τελικά αποθαρρύνει. Στην Ελληνική Αστυνομία, ορισμένα περιστατικά των τελευταίων ετών δείχνουν ότι η διακηρυγμένη πορεία εκσυγχρονισμού δεν συμβαδίζει πάντα με την πραγματικότητα.
Πρόσφατα, αστυνομικοί που επελέγησαν από τη Frontex ως εκπαιδευτές σε πρόγραμμα του οργανισμού στη Βαρσοβία είδαν τη συμμετοχή τους να παρεμποδίζεται από υπηρεσιακές αποφάσεις, παρότι η επιλογή τους αποτελούσε διεθνή αναγνώριση της επαγγελματικής τους επάρκειάς και το κόστος καλυπτόταν από τον ίδιο τον οργανισμό. Λίγους μήνες νωρίτερα, αξιωματικός της ΕΛ.ΑΣ. είχε εξασφαλίσει υποτροφία 62.888 δολαρίων και είχε γίνει δεκτός στη Fletcher School του Πανεπιστημίου Tufts. Ωστόσο, η φοίτησή του δεν εγκρίθηκε, με το πρόσχημα των «υπηρεσιακών αναγκών».
Δύο διαφορετικές υποθέσεις, ένας κοινός παρονομαστής: διεθνείς οργανισμοί αναγνώρισαν τις δυνατότητες στελεχών της Ελληνικής Αστυνομίας, ενώ το ίδιο το σύστημα δυσκολεύτηκε να τις αξιοποιήσει. Ασφαλώς, κανείς δεν αμφισβητεί τις αυξημένες επιχειρησιακές ανάγκες. Το κρίσιμο ερώτημα όμως είναι αν υπάρχει στρατηγική για τη διαχείριση και την ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού ή αν η επίκληση των «υπηρεσιακών αναγκών» έχει μετατραπεί σε μια μόνιμη και βολική δικαιολογία για την αναστολή κάθε ευκαιρίας εξέλιξης.
Οι επιπτώσεις αυτής της νοοτροπίας φαίνονται ήδη στο εσωτερικό του Σώματος. Αστυνομικοί που σπούδασαν, έμαθαν ξένες γλώσσες, απέκτησαν μεταπτυχιακά και διακρίθηκαν στον επαγγελματικό τους χώρο νιώθουν ότι η προσπάθειά τους δεν μετράει. Το μήνυμα που λαμβάνουν είναι ότι η προσωπική επένδυση δεν ανταμείβεται και ότι η αξία τους κρίνεται από την ανάγκη κάλυψης μιας θέσης, όχι από την ικανότητά τους. Η απογοήτευση, η κούραση και το αίσθημα αδικίας γίνονται καθημερινό κλίμα. Η σιωπή τους δεν είναι συναίνεση. Είναι αποστασιοποίηση.
Το πρόβλημα οξύνεται στα μεσαία στελέχη. Είναι εκείνοι που σηκώνουν το βάρος της καθημερινής λειτουργίας των υπηρεσιών, γεφυρώνουν τη διοίκηση με τους νεότερους συναδέλφους και διαθέτουν πλέον σημαντική εμπειρία, κατάρτιση και φιλοδοξία. Εκεί, όμως, συναντούν ένα ταβάνι: περιορισμένη δυνατότητα εξέλιξης, αξιολόγηση που δεν αναγνωρίζει τις σπουδές και τη διεθνή δραστηριότητα, και καμία σαφή προοπτική. Όμως, ένα στέλεχος που δεν βλέπει πού μπορεί να φτάσει, σταδιακά αποσύρεται, κάνει μόνο τα απαραίτητα ή αναζητά διέξοδο αλλού. Με αυτόν τον τρόπο, η Αστυνομία αποδυναμώνει την ίδια τη ραχοκοκαλιά της.
Η σύγχρονη αστυνόμευση δεν διαμορφώνεται αποκλειστικά στον δρόμο και στις επιχειρησιακές δράσεις. Διαμορφώνεται στα πανεπιστήμια, στα ερευνητικά κέντρα, στα ευρωπαϊκά δίκτυα συνεργασίας και στους διεθνείς οργανισμούς. Οι σύγχρονες ευρωπαϊκές αστυνομικές υπηρεσίες αντιλαμβάνονται την εξειδίκευση και τη συνεχή εκπαίδευση ως στρατηγική επένδυση. Δεν είναι τυχαίο ότι η Ε.Ε. δημιούργησε τo 2000 τη CEPOL, τον Οργανισμό για την Εκπαίδευση των Στελεχών Επιβολής του Νόμου, ενώ η ευρωπαϊκή στρατηγική ασφάλειας αναγνωρίζει την εκπαίδευση και τη διεθνή εμπειρία ως πολλαπλασιαστές ισχύος.
Κάθε αξιωματικός που εκπαιδεύεται σε ένα κορυφαίο πανεπιστήμιο και κάθε αστυνομικός που μεταδίδει την εμπειρία του σε ευρωπαϊκούς οργανισμούς επιστρέφει στην υπηρεσία του προσφέροντας πολλαπλάσια αξία. Η γνώση δεν είναι προσωπικό προνόμιο εκείνου που την αποκτά· είναι περιουσία του οργανισμού. Επομένως, το ζήτημα δεν αφορά τους συγκεκριμένους αξιωματικούς, αλλά το μήνυμα που εκπέμπεται προς όλους. Τί κίνητρο έχει ένας νέος αστυνομικός να επενδύσει στην εκπαίδευση, στις ξένες γλώσσες και στην επιστημονική έρευνα, όταν διαπιστώνει ότι ακόμη και η ευρωπαϊκή ή διεθνής αναγνώριση δεν αρκούν για να ξεπεραστούν οι διοικητικές αγκυλώσεις;
Η αντίφαση είναι εμφανής. Ακούμε συνεχώς για εκσυγχρονισμό, εξωστρέφεια και ανάπτυξη δεξιοτήτων, όμως όταν παρουσιάζονται πραγματικές ευκαιρίες που ενσαρκώνουν αυτές τις αρχές, η διοίκηση δείχνει αμήχανη, αν όχι αρνητική. Το πρόβλημα, συνεπώς, δεν είναι μόνο οργανωτικό· είναι βαθιά πολιτισμικό. Γιατί η πραγματική μεταρρύθμιση δεν μετριέται μόνο από νέα οργανογράμματα και μετονομασίες υπηρεσιών, αλλά από το αν ο οργανισμός ενθαρρύνει ή αποθαρρύνει τους ανθρώπους του να εξελιχθούν.
Η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί συγκεκριμένες παρεμβάσεις: ένα διαφανές πλαίσιο συμμετοχής σε διεθνή εκπαιδευτικά προγράμματα, καλύτερο σχεδιασμό αναπλήρωσης του προσωπικού, ώστε οι υπηρεσιακές ανάγκες να μην αποτελούν μόνιμο εμπόδιο, αλλά και μια σαφή πολιτική αξιοποίησης των στελεχών που επιστρέφουν από θέσεις ή εκπαιδευτικές αποστολές σε ευρωπαϊκούς και διεθνείς οργανισμούς. Η εμπειρία τους πρέπει να αξιοποιείται μέσα από την τοποθέτησή τους σε συναφείς υπηρεσίες και την ενεργό συμμετοχή τους στη μεταφορά τεχνογνωσίας προς τους συναδέλφους τους. Παράλληλα, είναι απαραίτητο να διαμορφωθούν ουσιαστικές διαδρομές επαγγελματικής εξέλιξης, ιδιαίτερα για τα μεσαία στελέχη, με την επιστημονική κατάρτιση, τις μεταπτυχιακές σπουδές και τη διεθνή δραστηριότητα να αναγνωρίζονται έμπρακτα στα συστήματα αξιολόγησης και υπηρεσιακής ανέλιξης.
Το Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη και το Αρχηγείο της ΕΛ.ΑΣ. οφείλουν να απαντήσουν σε ένα απλό ερώτημα: ποιο είναι το σχέδιο για την ανάπτυξη και αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού; Υπάρχει πραγματική βούληση να στηριχθεί έμπρακτα η διεθνής εκπαίδευση και η ακαδημαϊκή εξέλιξη ή θα συνεχίσουν να αποτελούν απλώς ωραίες λέξεις σε παρουσιάσεις;
Το δίλημμα είναι ξεκάθαρο: θέλουμε μια Αστυνομία που μαθαίνει, διδάσκει και παράγει τεχνογνωσία ή μια Αστυνομία που αντιμετωπίζει τη γνώση με καχυποψία και την εξωστρέφεια ως απειλή; Όταν ευρωπαϊκοί οργανισμοί και κορυφαία πανεπιστήμια αναγνωρίζουν τις δυνατότητες των Ελλήνων αστυνομικών περισσότερο απ' όσο η ίδια τους η διοίκηση, το πρόβλημα δεν βρίσκεται στα στελέχη, αλλά στον προσανατολισμό του οργανισμού.
Μια σύγχρονη αστυνομία δεν φοβάται τα μορφωμένα και διεθνώς αναγνωρισμένα στελέχη της. Αντιθέτως, τα στηρίζει, τα αξιοποιεί και τους προσφέρει προοπτική. Όταν δεν το κάνει, δεν περιορίζει εκείνα· περιορίζει και υπονομεύει τον ίδιο της τον εαυτό. Και σε μια εποχή όπου η γνώση είναι το σημαντικότερο επιχειρησιακό πλεονέκτημα, αυτό δεν είναι απλώς λάθος πολιτική. Είναι συνειδητή επιλογή οπισθοδρόμησης.
(Η Ζαχαρούλα Τσιριγώτη είναι Αντιστράτηγος ε.α., Επίτιμος Γενικός Επιθεωρητής Αστυνομίας Αλλοδαπών και Προστασίας Συνόρων, Τομεάρχης Μετανάστευσης ΕΛ.Α.Σ.)
