Αλλ' οὐδὲν ἕρπει ψεῦδος εἰς γῆρας χρόνου
ΣΟΦΟΚΛΗΣ
Οι ψευδείς , πλαστές ή κατασκευασμένες ειδήσεις χάνονται στον ωκεανό της ιστορίας. Σε ειρηνικές και πολεμικές περιόδους.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Από το 6ο πΧ αιώνα σε μια πρώτη κινέζικη στρατιωτική πραγματεία διαβάζουμε: «Όλος ο πόλεμος βασίζεται στην εξαπάτηση. Επομένως, όταν είμαστε σε θέση να επιτεθούμε, πρέπει να δείχνουμε ανίκανοι- όταν χρησιμοποιούμε τις δυνάμεις μας, πρέπει να δείχνουμε ανενεργοί- όταν είμαστε κοντά, πρέπει να κάνουμε τον εχθρό να πιστέψει ότι είμαστε μακριά- όταν είμαστε μακριά, πρέπει να τον κάνουμε να πιστέψει ότι είμαστε κοντά.» (Σουν Τσου, Η Τέχνη του Πολέμου.)
Την εξαπάτηση θα εξειδικεύσει δυο αιώνες αργότερα σ΄ αρχαιοελληνικό στρατιωτικό εγχειρίδιο για το ιππικό ο ιστορικός Ξενοφών, όπως θα δούμε στο κεφάλαιο για την αρχαιοελληνική ιστορία.
Με τον ένα ή άλλο τρόπου, η «παράδοση» συνεχίζεται ως σήμερα. Στον πόλεμο και την ειρήνη αν και με διαφορετικούς αποδέκτες . Σου Τσου και Ξενοφών αναφέρονται στην παραπληροφόρηση ως μέσο πολέμου για παραπλάνηση του εχθρού και της στρατιωτικής στρατηγικής. Αν και οι σύγχρονες πολεμικές «ψευδείς ειδήσεις» στοχεύουν κυρίως στους πολίτες , με σκοπό τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης και οι δυο εντάσσονται ευρύτερα στα φέικ νιους.
Αριστερά αφίσα με fake news από τον Α Παγκόσμιο Πόλεμο . Γερμανοί σταυρώνουν με λόγχες σε δένδρο Καναδό στρατιώτη . Συνοδεύεται από τη διαφήμιση για την αγορά αμερικανικών ομολόγων (!) για να σταματήσουν αυτά τα εγκλήματα . Δεξιά βρετανικό σκίτσο στο περιοδικό Punch με τον Κάιζερ Γουλιέλμο να δείχνει σε στρατιώτη «εργοστάσιο επεξεργασίας πτωμάτων» για σαπούνι, λιπαντικά και ζωοτροφές λέγοντας: «Και μην ξεχνάς ότι ο Κάιζερ θα βρει μια χρήση για σένα — ζωντανό ή νεκρό». Το «εργοστάσιο» ήταν ένα από τα πιο εκκωφαντικά πολεμικά ψεύδη το 1917. Ο απόηχός του έφτασε και στον επόμενο παγκόσμιο…
Το πρώτο θύμα είναι η αλήθεια…
Σύμφωνα μ΄ ένα διάσημο απόφθεγμα «το πρώτο θύμα όταν έρχεται ο πόλεμος είναι η αλήθεια». Αποδίδεται συνήθως σε ομιλία του Αμερικανού πολιτικού H. W. Johnson το 1918. Αλλά σύμφωνα με το Oxford Dictionary of Proverbs, η φράση «δεν εμφανίζεται στο αρχείο της αντίστοιχης ομιλίας του». Έτσι έχουμε , ίσως, μια αλήθεια σε συσκευασία φέικ νιους!
Επειδή όλες οι σχετικές αναφορές στα φέικ νιους των πολέμων ξεκινούν με αυτή τη φράση ας προστεθεί ακόμη ότι η ίδια αποδίδεται και σ΄ έναν άλλο συνονόματο του Αμερικανού. Πρόκειται για τον Άγγλο συγγραφέα Samuel Johnson.
Ο τελευταίος έχει συντάξει στα μέσα του 18ου αιώνα και Λεξικό της Αγγλικής Γλώσσας, κατέχοντας κορυφαία θέση ανάμεσα στους ανθρώπους των γραμμάτων στη Βρετανία. Στο σχετικό διπλωματικά διατυπωμένο απόσπασμα σημειώνει: «Μεταξύ των συμφορών του πολέμου μπορεί δίκαια να συμπεριληφθεί η μείωση της αγάπης για την αλήθεια, λόγω των ψεμάτων που επιβάλλει το συμφέρον και ενθαρρύνει η ευπιστία».
Το ίδιο , όμως, αποδίδεται από άλλους στον Βρετανό πολιτικό, συγγραφέα και κοινωνικό ακτιβιστή Α. Πόνσονμπι . Το 1928 με το έργο του « Falsehood in War-time…» ( Ψέμα σε καιρό πολέμου…) αρχίζει η συστηματική συσχέτιση μεταξύ πολέμου και ψευδών ειδήσεων στη βιβλιογραφία.
Ο συγγραφέας, όμως, τοποθετεί τη συγκεκριμένη φράση σε εισαγωγικά στην προμετωπίδα της εισαγωγής του, χωρίς να την αποδίδει σε κάποιον . Πράγμα που κάνει για άλλες , τις οποίες επίσης παραθέτει. Άρα δεν ανήκει ούτε σε αυτόν.
Ο Πόνσομπι (τελευταίος δεξιά όρθιος ) σ΄ ένα Διεθνές Συμβούλιο Αντίστασης κατά του Πολέμου το 1938. Όπως στον Α έτσι και στο Β Παγκόσμιο ήταν κατά της συμμετοχής της Αγγλίας στον πόλεμο
Τρεις δεκάδες περιπτώσεις από τον Α΄ Παγκόσμιο
Σε αυτό το πρώτο βασικό έργο στον πυρήνα βρίσκεται η θέση ότι η πολεμική προπαγάνδα στηρίζεται συστηματικά σε ψευδείς ή παραπλανητικές πληροφορίες. Αυτές συνήθως υιοθετούνται από τις κοινωνίες σε περιόδους κρίσης.
Πλαίσιο κειμένου: Το βιβλιο του Πόνσομπι από την κυκλοφορία του και αργότερα συγκέντρωσε αντιφατικές κριτικές. Στο βιβλίο του καταγράφονται και διαψεύδονται περίπου τρεις δεκάδες πλαστές ιστορίες, που κυκλοφόρησαν παντού κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και μεταπολεμικά (τις πιο εκκωφαντικές απ΄ αυτές θα δούμε στην πορεία των «Fake News στην Ιστορία» ).
Με έναρξη τη συσχέτιση ψεύδους – πολέμου του Πόνσονμπι και άλλων παρόμοιων έργων επιχειρήθηκε η «οργάνωση» των φέικ νιους στον πόλεμο από ορισμένους σύγχρονους ιστορικούς.
Έτσι καταγράφονται από τον Α Παγκόσμιο ως σήμερα «δέκα αξιώματα»: .
-Δεν θέλουμε πόλεμο, αμυνόμαστε
-Ο αντίπαλός μας είναι αποκλειστικά υπεύθυνος για αυτόν τον πόλεμο
- Η ηγεσία των αντιπάλων μας είναι δαιμονική (διαβολική)
-Υπερασπιζόμαστε έναν ευγενή σκοπό, όχι κάποια συμφέροντά μας
-Ο εχθρός διαπράττει σκόπιμα φρικαλεότητες. Αν κάνουμε λάθη εμείς , αυτό συμβαίνει χωρίς πρόθεση
-Ο εχθρός χρησιμοποιεί παράνομα όπλα
-Έχουμε μικρές απώλειες, ενώ οι εχθροί μας τεράστιες
-Αναγνωρισμένοι διανοούμενοι και καλλιτέχνες υποστηρίζουν τον σκοπό μας
-Ο σκοπός μας είναι ιερός
-Όποιος αμφισβητεί την προπαγάνδα μας βοηθά τον εχθρό και είναι προδότης
Οι αρχές (σ΄ ελεύθερη απόδοση) παρατίθενται εδώ , όπως τις αναφέρει η Βελγίδα ιστορικός Anne Morelli στο έργο της «Principes élémentaires de propagande de guerre». Τις βρίσκουμε να εφαρμόζονται στους σύγχρονους πολέμους από τη Μέση Ανατολή ως την Ουκρανία.
Με τη διατύπωσής τους η Μορέλι διευκρινίζει ότι με αυτές δεν δοκιμάζει «την αγνότητα των προθέσεων του ενός ή του άλλου. Δεν πρόκειται να μάθω, προσθέτει , ποιος λέει ψέματα και ποιος λέει την αλήθεια, ποιος πιστεύει αυτά που λέει και ποιος όχι. Η μόνη μου πρόθεση είναι να επεξηγήσω τις αρχές της προπαγάνδας που χρησιμοποιούνται και να περιγράψω τη λειτουργία τους…».
Από τον Ηράκλειτο και το Σοφοκλή
Για να επιστρέψουμε , όμως, στην αρχαιότητα ας προστεθεί ακόμη ότι ο Α. Πόνσονμπι παραθέτει προεισαγωγικά στο έργο του κι ένα άλλο ευρύτερο απόφθεγμα για θέμα του. Με αυτό παραπέμπει στην εκπληκτική διαχρονικά ανθεκτικότητα των φέικ νιους : «Αλλά κανένα ψεύδος δεν ζει για να γεράσει…» (αλλ' οὐδὲν ἕρπει ψεῦδος εἰς γῆρας χρόνου). Αποδίδεται σε τραγωδία του Σοφοκλή, η οποία δεν έχει διασωθεί.
Αλλά πέραν των σχετικών αντιλήψεων ,στην αρχαιότητα γενικότερα , υπάρχει η εμβληματική ρήση του Ηράκλειτου «πόλεμος πάντων μέν πατήρ ἐστι, πάντων δὲ βασιλεύς…»
Στη φιλοσοφία του Ηράκλειτου, η λέξη «πόλεμος» δεν σημαίνει απλώς σύγκρουση με τα όπλα και πολεμικά μέτωπα. Είναι η σύγκρουση των αντίθετων στη φύση , τον κόσμο, τις κοινωνίες με μια διευρυμένη προσέγγιση. Ανάμεσά τους και η σύγκρουση του ψεύδους και της αλήθειας στον πόλεμο ή την ειρήνη.
Αυτό που έχει αλλάζει, ως προς την παραπληροφόρηση , από την αρχαιότητα, είναι τα μέσα και η ταχύτητα της διάδοσης (ή της διάψευσης).
Η πλήρης ανατροπή της αλήθειας , οι υπερβολές στην απόδοση ενός πυρήνα αλήθειας , ο συνδυασμός πραγματικότητας και ψεύδους , η κατασκευή γεγονότων κι άλλα συναφή παραμένουν ουσιαστικά ίδια μέχρι σήμερα.
(Ο Τάκης Κατσιμάρδος είναι δημοσιογράφος- Το κείμενο αποτελεί αναδημοσίευση από το διαδικτυακό περιοδικό fractalart.gr που κυκλοφορεί κάθε βδομάδα με ελεύθερη πρόσβαση)
