«Είναι η οικονομία, ηλίθιε!»[1]. Όσο κλισέ κι αν θεωρείται πια η χρήση της συγκεκριμένης φράσης σε προεκλογικές αναλύσεις και εκτιμήσεις, η καθοριστική ισχύς της, σε ό,τι αφορά τα κριτήρια επιλογής των ψηφοφόρων μπροστά στην κάλπη επαληθεύεται. Οι ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου στις ΗΠΑ δεν θα μπορούσαν να αποτελέσουν, φυσικά, εξαίρεση.
Η οικονομία στο επίκεντρο
Η οικονομία θα αποτελέσει το βασικό κριτήριο ψήφου για τον έλεγχο του Κογκρέσου των δύο σωμάτων (Βουλή των Αντιπροσώπων και Γερουσία), παρά το γεγονός ότι οι επιλογές στην εξωτερική (Ιράν, Ουκρανία) και στη διεθνή οικονομική πολιτική των ΗΠΑ (δασμολογική πολιτική) ασκούν ισχυρή επιρροή στο οικονομικό αποτύπωμα της δεύτερης θητείας Τραμπ στον Λευκό Οίκο.
Σύμφωνα με πρόσφατη δημοσκόπηση του Pew Research, οι Αμερικανοί εκφράζουν αυξανόμενες ανησυχίες σχετικά με τις οικονομικές συνθήκες και το κόστος των ειδών πρώτης ανάγκης, με συνέπεια το 84% των εγγεγραμμένων ψηφοφόρων να δηλώνει ότι η οικονομία είναι πολύ σημαντική για την ψήφο του στις ενδιάμεσες εκλογές (ακολουθούν το μέλλον της δημοκρατίας με 73% και η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη με 68%). Αυτό το κριτήριο ισχύει για ψηφοφόρους τόσο των Ρεπουμπλικανών (82%) όσο και των Δημοκρατικών (88%).
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Βελτίωση δεικτών, αύξηση τιμών
Ποια είναι, όμως, η εικόνα της αμερικανικής οικονομίας σήμερα, καθώς το πρώτο μισό της δεύτερης διακυβέρνηση Τραμπ οδεύει προς ολοκλήρωση;
Ως προς το ΑΕΠ, η αμερικανική οικονομία αναπτύχθηκε κατά 2,2% κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2026 (ενώ το πρώτο είχε ανέλθει στο 2,5%). Συνολικά, έχει αυξηθεί κατά περίπου 3,2% από την έναρξη της θητείας Τραμπ, ανάπτυξη μεγαλύτερη από κάθε άλλο μέλος της G7. Οι επενδύσεις στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης και στα κέντρα δεδομένων που περιλαμβάνει έχουν αποτελέσει προωθητικό παράγοντα στην παραπάνω εξέλιξη. Tην ίδια ώρα, το ποσοστό ανεργίας βρίσκεται σταθερά λίγο πάνω από το 4% (4,2% τον Σεπτέμβριο), ενώ ο αριθμός Αμερικανών που κατέθεσαν αιτήσεις επιδόματος ανεργίας έπεσε σε χαμηλό 57 ετών.
Πέρα όμως από τους δείκτες αυτούς, το κόστος διαβίωσης του μέσου Αμερικανού έχει αυξηθεί σημαντικά. Η εκτίναξη του πληθωρισμού επί προεδρίας Μπάιντεν (γνωστός και ως «Bidenflation») στο 9,1% τον Ιούνιο του 2022, παρά το γεγονός ότι αποκλιμακώθηκε σημαντικά έναν ακριβώς χρόνο μετά (3% τον Ιούνιο του 2023), αποτέλεσε κομβικό παράγοντα για την ήττα των Δημοκρατικών στις προεδρικές εκλογές του 2024. Στις 20 Ιανουαρίου 2025, στην ομιλία του κατά την τελετή ορκωμοσίας του, ο Τραμπ ανέφερε: «Θα δώσω εντολή σε όλα τα μέλη του υπουργικού μου συμβουλίου να αξιοποιήσουν τις τεράστιες εξουσίες που έχουν στη διάθεσή τους για να αντιμετωπίσουν τον πληθωρισμό, που έφτασε σε ιστορικά υψηλά επίπεδα, και να μειώσουν γρήγορα το κόστος και τις τιμές. Η κρίση του πληθωρισμού προκλήθηκε από τις τεράστιες δαπάνες και την κλιμάκωση των τιμών της ενέργειας, και γι’ αυτό σήμερα θα κηρύξω επίσης εθνική κατάσταση έκτακτης ανάγκης στον τομέα της ενέργειας». Τι συνέβη, όμως, από τότε;
Τον Ιανουάριο του 2025 ο πληθωρισμός ανερχόταν στο 3,0%. Σήμερα o ετήσιος πληθωρισμός ανέρχεται στο 3,7% (στοιχεία Σεπτεμβρίου 2026, έναντι 3,4% τον Αύγουστο). Οι τιμές της ενέργειας αυξήθηκαν κατά 20,4% σε σχέση με έναν χρόνο νωρίτερα, ως αποτέλεσμα της ανατίμησης σε καύσιμα, ενεργειακές υπηρεσίες και ηλεκτρική ενέργεια. Οι τιμές της βενζίνης αυξήθηκαν κατά 34,2% μέσα σε έναν χρόνο (Σεπτέμβριος 2025 – Σεπτέμβριος 2026). Η δασμολογική πολιτική του Τραμπ και τα αντίποινα εμπορικών εταίρων, σε συνδυασμό με την εκτόξευση των τιμών στην ενέργεια, ως άμεσο αποτέλεσμα του αμερικανοϊσραηλινού πολέμου στο Ιράν, αποτελούν σημαντικά αίτια της εξέλιξης αυτής.
Όλοι πληρώνουν περισσότερα, εκτός από το 1%
Τα πρόσθετα βάρη, πάντως, δεν έχουν τον ίδιο αντίκτυπο σε όλες τις εισοδηματικές ομάδες στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η οικονομική πολιτική του Αμερικανού προέδρου δεν στοχεύει σε αναδιανομή πλούτου, αλλά στην ευημερία των λίγων, και μάλιστα με εμφανή τρόπο. Το αμερικανικό think tank Institute on Taxation and Economic Policy (ITEP) υπολόγισε ότι όλες οι εισοδηματικές ομάδες στις ΗΠΑ πληρώνουν περισσότερα εξαιτίας των βασικών φορολογικών και οικονομικών πολιτικών του Τραμπ, εκτός από το πλουσιότερο 1%. Τη ίδια ώρα, το Τax Foundation εκτιμά ότι οι δασμοί Τραμπ αύξησαν τη φορολογική επιβάρυνση κατά μέσο όρο κατά 1.000 δολάρια ανά νοικοκυριό στις ΗΠΑ το 2025, πριν από την απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου που ακύρωσε τους δασμούς που επιβλήθηκαν βάσει του νόμου IEEPA. Για το 2026 προβλέπει ότι οι δασμοί θα αυξήσουν τη φορολογική επιβάρυνση κατά μέσο όρο κατά 820 δολάρια ανά νοικοκυριό, καθώς οι νέοι δασμοί δεν έχουν αντικαταστήσει πλήρως τους ακυρωθέντες βάσει του νόμου IEEPA. Κάπως έτσι, η πρόβλεψη σύμφωνα με την οποία οι δασμοί αναμενόταν να αποτελέσουν παράγοντα ενίσχυσης των ήδη εντεινόμενων ανισοτήτων στο εσωτερικό της αμερικανικής κοινωνίας, ως τώρα επιβεβαιώνεται.
Οι σπασμωδικές κινήσεις του Λευκού Οίκου, που έχουν στόχο να «μαζέψουν» τις απώλειες/διαρροές ψηφοφόρων σε σχέση με τις προεδρικές εκλογές, δείχνουν και την πίεση που ασκούν οι δημοσκοπήσεις. Η συμφωνία του Τραμπ με τον Βλαντίμιρ Πούτιν για διοχέτευση 2,24 εκατ. βαρελιών ρωσικού ντίζελ στην αμερικανική και στην παγκόσμια αγορά, με στόχο την πτώση των τιμών, αλλά και η –το λιγότερο τολμηρή– υπόσχεση του Αμερικανού προέδρου για παροχή 5.000 δολαρίων σε κάθε ανήλικο Αμερικανό εάν το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα επικρατήσει και στα δύο σώματα του Κογκρέσου, αποτυπώνουν την ύστατη προσπάθεια των κυβερνώντων Ρεπουμπλικανών να διατηρήσουν τον έλεγχο στο διθάλαμο νομοθετικό όργανο.
Συμπερασματικά, οι οικονομικές πολιτικές του Ντόναλντ Τραμπ, που αναπόφευκτα θα κριθούν στην κάλπη των ενδιάμεσων εκλογών, παρουσιάζουν την εικόνα μιας οικονομίας με αντίθετες τάσεις. Από τη μία πλευρά, βελτίωση βασικών μακροοικονομικών μεγεθών και, από την άλλη, ταυτόχρονη όξυνση ανισοτήτων λόγω του αντίκτυπου των πολιτικών αυτών. Την ώρα που η οικονομία αναπτύσσεται, με βάση τους αριθμούς, τα μεσαία και τα κατώτερα εισοδηματικά στρώματα του πληθυσμού πιέζονται προς όφελος των υψηλότερων στρωμάτων. Το άτυπο δημοψήφισμα των ενδιάμεσων εκλογών, για την έως τώρα, δεύτερη προεδρική θητεία του Τραμπ, θα δείξει εάν θα αποδοκιμαστούν οι πολιτικές του Αμερικανού προέδρου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι στο ενδεχόμενο αυτό θα πρέπει να αναμένεται σημαντική αλλαγή πλεύσης στα δύο εναπομείναντα χρόνια του στον Λευκό Οίκο.
[1] Η φράση αποτελεί έμπνευση του επικοινωνιολόγου Τζέιμς Κάρβιλ και χρησιμοποιήθηκε στην προεκλογική καμπάνια του Μπιλ Κλίντον για τις προεδρικές εκλογές του 1992.
(Ο Βαγγέλης Βιτζηλαίος είναι Συντονιστής Κύκλου Διεθνών & Ευρωπαϊκών Αναλύσεων ΕΝΑ, υποψήφιος διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πειραιώς – H ανάλυση περιλαμβάνεται στο 36ο Δελτίο Διεθνών & Ευρωπαϊκών Εξελίξεων του Ινστιτούτου ΕΝΑ)
