Στη Γενική Συζήτηση της 81ης Συνόδου της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ ακούστηκαν από το ίδιο βήμα ο διάλογος των Μηλίων του Θουκυδίδη, η στήλη του Χαμουραμπί, τα «τέρατα» του Γκράμσι, ο Truman της Διάσκεψης του Σαν Φρανσίσκο και οι Τυφλοί του Μαίτερλινκ. Αντιπροσωπείες αποχώρησαν όταν μίλησε ο πρωθυπουργός του Ισραήλ, που κάλεσε όσους «ηθικά δειλούς» είχαν απομείνει να φύγουν κι αυτοί, και η Ισλανδία του απάντησε ότι ηθικά δειλοί είναι όσοι αρνούνται μια δίκαιη ειρήνη και δεν σέβονται το διεθνές δίκαιο. Και οι Νήσοι Μάρσαλ ζήτησαν από τον ίδιο τον ΟΗΕ να απολογηθεί για τις πυρηνικές δοκιμές των χρόνων της κηδεμονίας.
Το σύνολο των 194 ομιλιών[1] περιγράφει έναν κόσμο πιο κατακερματισμένο και ταυτόχρονα πιο εξαρτημένο, όπου το Στενό του Ορμούζ, τα κρίσιμα ορυκτά και η τεχνητή νοημοσύνη δένουν κράτη που διαφωνούν σχεδόν σε όλα τα άλλα. Παράλληλα, τα κράτη επενδύουν στους θεσμούς, για να προβάλλουν αξιώσεις και να δίνουν αξιοπιστία στη συμπεριφορά τους, και τους επικαλούνται όπου τους εξυπηρετούν, παρακάμπτοντάς τους αλλού.
Το δίκαιο ως κοινή γραμματική της αμφισβήτησης
Σε μια εποχή που ο «θάνατος» του διεθνούς δικαίου έχει γίνει κοινός τόπος, τα κράτη μιλούν ακόμη τη γλώσσα του, με χρήσεις που διαφέρουν ανάλογα με τη θέση τους. Τα μικρά κράτη βλέπουν σε αυτό την προϋπόθεση της ύπαρξής τους, όπως οι Μπαχάμες, για τις οποίες ο ΟΗΕ είναι «η απάντηση του κόσμου στη Μήλο». Οι ΗΠΑ δεν το επικαλούνται και μιλούν για την επιχείρηση στο Καράκας με το λεξιλόγιο της ποινικής δίωξης. Το δίκαιο εξακολουθεί να λειτουργεί ως εργαλείο και ως συστατικό της εξωτερικής πολιτικής, γιατί χωρίς αυτό οι αξιώσεις των κρατών θα ακούγονταν απλώς ως συμφέρον.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Περίπου σαράντα ομιλίες καταγγέλλουν τα «δύο μέτρα και δύο σταθμά», από την Ευρωπαϊκή Ένωση και τη Γαλλία έως τη Ρωσία, που τα αποδίδει στη Δύση. Η καταγγελία της επιλεκτικότητας γίνεται έτσι η κοινή γραμματική της αμφισβήτησης, μια γλώσσα που μιλούν εξίσου όσοι υπερασπίζονται την τάξη και όσοι την αμφισβητούν. Η επιλεκτικότητα καταγγέλλεται συνήθως ως ηθική αποτυχία των άλλων, έχει όμως και συστημικό χαρακτήρα. Επειδή κανένα κράτος δεν εφαρμόζει τους κανόνες με απόλυτη συνέπεια, η κατηγορία είναι διαθέσιμη απέναντι σε όλους, και επειδή κανείς δεν έχει το κύρος να κρίνει οριστικά ποια εφαρμογή είναι επιλεκτική, δεν κλείνει ποτέ τη διαφωνία. Ταυτόχρονα, όποιος την προβάλλει επιβεβαιώνει το κύρος των κανόνων στο όνομα των οποίων κατηγορεί.
Οι δύο μεγάλοι πόλεμοι της παρούσας συγκυρίας δείχνουν πόσο συχνά ασκούν την επιλεκτικότητα όσοι την καταγγέλλουν. Από τις 77 ομιλίες για την Ουκρανία, που μένει σε μεγάλο βαθμό ευρωπαϊκή υπόθεση, με τις μισές ομιλίες από την Ευρώπη, οι 27 δεν αναφέρουν τη Ρωσία, και από τις 105 για τη Γάζα, την πιο «παγκόσμια» κρίση της Συζήτησης, οι 29 δεν αναφέρουν το Ισραήλ. Η Γερμανία, η Ιταλία και η ΕΕ χαρακτηρίζουν τη Ρωσία ως επιτιθέμενο, ενώ για τη Γάζα περιγράφουν την ανθρωπιστική κατάσταση χωρίς να αποδίδουν ευθύνη, και η Βραζιλία και η Τουρκία κάνουν το αντίστροφο, σχηματίζοντας δύο κατοπτρικές ομάδες.
Την ίδια ασυμμετρία δείχνουν η Κυπριακή Δημοκρατία, που για την Τουρκία κατονομάζει τον υπαίτιο και μιλά για παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου, ενώ για τη Γάζα, πέρα από την επίθεση της Χαμάς, μένει στην ανθρωπιστική κατάσταση, και η Ελλάδα, που χαρακτηρίζει την εισβολή και την κατοχή της Κύπρου από την Τουρκία «κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου» και μιλά για «πράξεις παράνομες» στη Δυτική Όχθη, χωρίς να λέει ποιος διαπράττει τις δεύτερες. Η σιωπή μπορεί να οφείλεται και σε διπλωματική φειδώ, το μέτρο όμως το δίνει η ίδια η κυπριακή ομιλία: οι αποφάσεις του ΟΗΕ «δεν μπορούν να τηρούνται στη μία περίπτωση και να αγνοούνται στην άλλη», και όποιος επικαλείται το κριτήριο αυτό δέχεται να κριθεί και ο ίδιος με αυτό.
Κυριαρχία ή υποταγή
Περισσότερες από σαράντα ομιλίες βλέπουν τη διεθνή τάξη σε κρίση, αλλά διαφωνούν για το τι πρέπει να γίνει, και τα κράτη ανταγωνίζονται για το ποιος θα αναγνωριστεί ως αυθεντικός ερμηνευτής του Χάρτη, με τη Ρωσία να κατηγορεί ακόμη και την ηγεσία του ΟΗΕ ότι δεν υιοθετεί «τη μόνη σωστή θέση». Ο ανταγωνισμός αυτός γίνεται πιο ορατός γύρω από τον άξονα που διατρέχει τις ομιλίες, κυριαρχία ή υποταγή.
Υποταγή σημαίνει σχεδόν για όλους να αποφασίζουν άλλοι για λογαριασμό σου, και η διαφωνία αφορά το ποιοι είναι οι άλλοι. Για τις ΗΠΑ είναι οι διεθνείς θεσμοί, απέναντι στους οποίους ο πρόεδρος διεκδικεί «το δικαίωμα να παραμείνει κανείς κυρίαρχο έθνος». Για τη Ρωσία είναι η «δικτατορία ενός ηγεμόνα», για την Κίνα οι «μονομερείς στρατιωτικές ενέργειες» και η ιδεολογική κριτική στα «κοινωνικά συστήματα» που επιλέγει κάθε λαός, για τον Καναδά οι μεγάλες δυνάμεις, που θέλουν οι υπόλοιποι «να δεχτούμε ό,τι μας προσφέρουν», και για τη Συνομοσπονδία του Σαχέλ οι εταίροι της, με τους οποίους η συνεργασία «δεν θα γίνει ποτέ συνώνυμο της υποταγής». Διακρίνονται έτσι δύο αντιλήψεις, που τις μοιράζονται κράτη πολύ διαφορετικά σε μέγεθος, ισχύ και πολιτικό σύστημα. Για κάποιες χώρες η κυριαρχία προστατεύεται από τον Χάρτη, και όταν ο Χάρτης τηρείται ένα μικρό κράτος «δεν χρειάζεται να διαλέξει ανάμεσα στην υποταγή και τη σύγκρουση». Για άλλες, η κυριαρχία σημαίνει ελευθερία από τους θεσμούς. Και στις δύο η κυριαρχία αποκτά πολλά νοήματα, αφού το κάθε κράτος τη στρέφει σαν ασπίδα προς άλλη απειλή, από τη στρατιωτική βία έως τους διεθνείς μηχανισμούς ελέγχου και λογοδοσίας.
Τα αιτήματα για μια άλλη τάξη προέρχονται κυρίως από τον Παγκόσμιο Νότο και παίρνουν συχνά νομική μορφή, αφού όσοι διαθέτουν λιγότερα μέσα επιβολής στηρίζονται περισσότερο στο δίκαιο, αν και επιλεκτικά, όπως δείχνει η αποχώρηση του Σαχέλ από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο. Η Συνέλευση υιοθέτησε, με πρωτοβουλία του Τόγκο, την απόφαση «Correct the Map», κατά της σμίκρυνσης της Αφρικής στους χάρτες, και η Γκάνα προειδοποιεί ότι η εξόρυξη των κρίσιμων ορυκτών δεν πρέπει να επαναλάβει «την εκμετάλλευση της αποικιακής εποχής». Το Βανουάτου, που ηγήθηκε της πρωτοβουλίας για την ιστορική γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου για το κλίμα, ζητά να γίνουν πράξη οι «νομικές υποχρεώσεις» των κρατών.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ κινήθηκε αντίθετα, περιγράφοντας έναν κόσμο που έχει αλλάξει χάρη σε εκείνον, με μια «χρυσή εποχή της Αμερικής» από την οποία «ανυψώνεται ολόκληρος ο κόσμος». Ο ηγεμόνας της μεταπολεμικής τάξης μιλά τη γλώσσα της εξέγερσης απέναντί της, καταγγέλλοντας «παγκοσμιοποιητές γραφειοκράτες που κανείς δεν εξέλεξε». Η επιχείρηση στο Καράκας, οι διμερείς συμφωνίες και το Συμβούλιο Ειρήνης δείχνουν πώς χτίζεται αυτός ο κόσμος, με μονομερή χρήση στρατιωτικής βίας, διμερείς συναλλαγές και τετελεσμένα που οι θεσμοί καλούνται εκ των υστέρων να επικυρώσουν. Τα τετελεσμένα του συχνά παγιώνονται χωρίς να γίνονται κοινά αποδεκτά ως νόμιμα: την επιχείρηση στο Καράκας οι ΗΠΑ την ονομάζουν «σύλληψη», η Ρωσία «απαγωγή», η Κούβα «στρατιωτική επίθεση» και η Βενεζουέλα «διαφορά με τις Ηνωμένες Πολιτείες που κλιμακώθηκε».
Οι μεσαίες δυνάμεις
Σε μια συναλλακτική τάξη, το βάρος των μεσαίων δυνάμεων αυξάνεται, και γίνεται λόγος για «τη στιγμή των μεσαίων δυνάμεων». Πέντε κράτη αυτοχαρακτηρίστηκαν μεσαίες δυνάμεις, ο Καναδάς, η Αυστραλία, η Ολλανδία, η Μαλαισία και το Καζακστάν, και προτιμούν τους συνασπισμούς «με βάση τα ζητήματα» από τις σταθερές συμμαχίες. Η Βραζιλία, η Νότια Αφρική και η Τουρκία, οι «αναδυόμενες» μεσαίες δυνάμεις του Jordaan (2003), και η Ινδία, με την πολιτική της «πολλαπλής ευθυγράμμισης», δεν αυτοπροσδιορίζονται έτσι και μιλούν κυρίως ως φωνές του Παγκόσμιου Νότου. Οι μεσαίες δυνάμεις διεκδικούν ρόλο ρυθμιστή, και σε αρκετά ζητήματα τον ασκούν, η επίδρασή τους όμως στους θεσμούς μένει να φανεί. Η Αυστραλία δεσμεύεται να διαφυλάξει «τους κανόνες που μας προστατεύουν όλους» και μιλά ταυτόχρονα για συνασπισμούς «πέρα από την πολυμέρεια». Μια συναλλακτική τάξη ανταμείβει τις διμερείς συμφωνίες και τους ευέλικτους συνασπισμούς, που μπορούν να στηρίξουν τους θεσμούς όπου οι μεγάλες δυνάμεις αποσύρονται, μπορούν όμως και να μεταφέρουν τη συνεργασία έξω από αυτούς, προς όφελος όσων μπορούν να διαπραγματευτούν μόνοι τους.
Ρευστή πολυκεντρικότητα
Οι ομιλίες συνθέτουν μια τάξη με πολλά κέντρα, ευθυγραμμίσεις που αλλάζουν ανά ζήτημα και ένα κοινό λεξιλόγιο που όλοι διεκδικούν. Για τη διάταξη αυτή το άρθρο προτείνει τον όρο ρευστή πολυκεντρικότητα: μια διάταξη της διεθνούς τάξης στην οποία περισσότεροι δρώντες, κράτη και ομάδες κρατών, συνδυάζουν, σε διαφορετικές αναλογίες, υλικές δυνατότητες, συμφέροντα και αξιώσεις κανονιστικής αυθεντίας σε βαθμό που τους επιτρέπει να λειτουργούν ως κέντρα αναφοράς για άλλους, χωρίς κανείς να μπορεί μόνος του να επιβάλει την ερμηνεία της τάξης, να την κάνει να λειτουργεί προς όφελός του και να την παρουσιάσει ως φυσική και αυτονόητη. Ο όρος διαφέρει από την πολυπολικότητα, που μετρά την κατανομή της υλικής ισχύος, από τον «πολυκεντρικό κόσμο» της ρωσικής διπλωματίας, που είναι κανονιστικό πρόγραμμα, και από την πολυκεντρική διακυβέρνηση της Ostrom (2010), που αφορά επιμέρους πεδία πολιτικής, αφού περιγράφει τη μορφή της ίδιας της τάξης και το ποιος μπορεί να την ερμηνεύσει. Οι ομιλίες τεκμηριώνουν κυρίως το κανονιστικό σκέλος αυτής της διάταξης, τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη διεκδικούν και αμφισβητούν την ερμηνεία της τάξης.
Τα κέντρα είναι ετερογενή, από τις μεγάλες δυνάμεις και την Αφρικανική Ένωση έως μικρά κράτη που γίνονται σημεία αναφοράς σε ένα ζήτημα, όπως το Τόγκο ή το Βανουάτου. Επειδή το ίδιο κράτος ανήκει σε περισσότερες ομάδες και μιλά με διαφορετική γραμματική ανάλογα με το ποια ένταξή του ενεργοποιεί κάθε ζήτημα, η επιλεκτικότητα αποκτά και μια δομική εξήγηση. Οι ρόλοι είναι ασταθείς, αφού οι ΗΠΑ εμφανίζονται την ίδια εβδομάδα ως μεσολαβητής, ως κατηγορούμενος και ως αντιφρονών. Η αλληλεξάρτηση κρατά τα κράτη στους κοινούς θεσμούς, γίνεται όμως ταυτόχρονα και μοχλός πίεσης και αυτή η διπλή λειτουργία διατηρεί την πολυκεντρικότητα ρευστή. Ο όρος δεν θα ίσχυε αν τα στρατόπεδα συνέπιπταν σε όλα τα ζητήματα, όπως στον Ψυχρό Πόλεμο, ή αν ένας μόνο δρών μπορούσε να επιβάλει την ερμηνεία του, όπως μετά το 1991.
Σε σχέση με τον «πολυπλεγματικό» κόσμο πολλών τάξεων του Acharya, οι ομιλίες δείχνουν κάτι πιο ανησυχητικό, ένα κοινό κανονιστικό λεξιλόγιο, την κυριαρχία, τη νομιμότητα και τον Χάρτη, που κανείς δεν εγκαταλείπει ανοιχτά και που αμφισβητείται από μέσα, λέξη προς λέξη, ώστε οι λέξεις μένουν ίδιες και το νόημά τους διαβρώνεται χωρίς να φαίνεται. Ακόμη και η Κίνα, όπου αναπτύσσονται εναλλακτικά θεωρητικά λεξιλόγια, όπως το tianxia, μιλά στην αίθουσα τη γλώσσα του Χάρτη. Τη διαρκή αμφισβήτηση των κανόνων την εξηγεί η Wiener, και η ρευστή πολυκεντρικότητα περιγράφει μια διάταξη όπου κανείς δεν μπορεί μόνος του να την κλείσει, ούτε να ορίσει πότε θα ολοκληρωθεί η μετάβαση. Ο όρος αναστέλλει έτσι την τελεολογία του μεσοβασιλείου, που ανακάλεσε με τον Γκράμσι η Νορβηγία και που προϋποθέτει ότι η αναμονή κάποτε τελειώνει, και αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο το ενδιάμεσο να αποτελεί την ίδια τη μορφή της τάξης.
Μια ρευστή αλλά κοινή τάξη
Καθώς η ισχύς διασπείρεται ταχύτερα από τους κανόνες, οι συγκλίσεις και οι αποκλίσεις θα διαπλέκονται, και οι θεσμοί θα δοκιμάζονται, γύρω από ζητήματα όπως η μεταρρύθμιση UN80, το μέλλον του Συμβουλίου Ειρήνης, η κατάληξη του πολέμου στην Ουκρανία και η διακυβέρνηση της τεχνητής νοημοσύνης. Λίγο μετά τη Συζήτηση, η εξαίρεση του ρωσικού ντίζελ από τις αμερικανικές κυρώσεις έδειξε ότι ακόμη και τα μέτρα κατά της επιθετικότητας γίνονται διαπραγματεύσιμα. Σε αυτά τα ζητήματα θα κριθούν ιδιαίτερα κράτη που στηρίζουν τις θέσεις τους κυρίως στο δίκαιο, όπως η Ελλάδα και η Κύπρος, για τα οποία η συνέπεια δεν εγγυάται αποτελέσματα, ενώ η ασυνέπεια τους στερεί το κύρος από το οποίο εξαρτάται όλο και περισσότερο η επιρροή τους.
Ογδόντα ένα χρόνια μετά τον Χάρτη, η Γενική Συνέλευση παραμένει ο τόπος όπου ο κόσμος διαφωνεί για το τι σημαίνουν οι κανόνες του. Η κοινή γλώσσα δεν αρκεί για να συγκρατήσει τη βία, και τα κράτη μένουν στους θεσμούς κυρίως επειδή τους χρειάζονται. Η ίδια γλώσσα υποχρεώνει ωστόσο ακόμη και τους ισχυρότερους να αιτιολογούν όσα κάνουν μπροστά σε ένα ακροατήριο που μπορεί να απορρίψει τις αιτιολογίες τους, και η απόρριψη, αν και σπάνια τους σταματά, τους στερεί τη νομιμοποίηση που αναζητούν. Όσο η διαφωνία αυτή διεξάγεται εκεί και με τη γλώσσα του Χάρτη, η τάξη που περιγράφουν οι ομιλίες, όσο ρευστή κι αν είναι, παραμένει κοινή.
[1] Η ανάλυση βασίζεται στις απομαγνητοφωνήσεις των ομιλιών, και οι αριθμοί προκύπτουν από αναζήτηση όρων και έλεγχο κάθε ευρήματος στο πλαίσιό του.
(Η Κωνσταντίνα Οικονόμου είναι Διεθνολόγος, επισκέπτρια ερευνήτρια του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης & Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου – H ανάλυση περιλαμβάνεται στο 36ο Δελτίο Διεθνών & Ευρωπαϊκών Εξελίξεων του Ινστιτούτου ΕΝΑ)
