Καλοκαίρι του 2026 και αντί για ήρεμα νερά στο Αιγαίο έχουμε νέα θαλασσοταραχή. Οι συνεχείς παραβιάσεις του ελληνικού εσωτερικού χώρου από τουρκικά μαχητικά, οι εντάσεις γύρω από την οριοθέτηση θαλάσσιων πάρκων στο Βόρειο και Νότιο Αιγαίο που αγνοούν τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας βάσει του διεθνούς δικαίου, υπενθυμίζουν ότι η σταθερότητα στην περιοχή. δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη. Την ίδια στιγμή, η Κύπρος βρίσκεται στην άμεση περιοχή μιας περιοχής που παραμένει ιδιαίτερα ασταθής μετά την πρόσφατη κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή.
Η Ανατολική Μεσόγειος παραμένει μία από τις πιο ευαίσθητες γεωπολιτικές περιοχές του πλανήτη. Όμως, στις Βρυξέλλες φαίνεται να επικρατεί μια διαφορετική γεωγραφία. Μια γεωγραφία όπου «ανατολικό σύνορο» θεωρείται μόνο ό,τι συνορεύει με τη Ρωσία, τη Λευκορωσία και την Ουκρανία. Και σε αυτή την περιοχή σκοπεύει να ρίξει ειδικό των κονδυλίων της νέας προγραμματικής περιόδου 2028-2034, όπου η πολιτική συνοχή συναντά την ασφάλεια, με την Ανατολική Μεσόγειο να απουσιάζει από τον σχεδιασμό.
Η νέα Ευρώπη της κεντρικής διαχείρισης
Η νέα προγραμματική περίοδος 2028-2034 δεν αποτελεί απλώς έναν νέο προϋπολογισμό, αλλά μια αλλαγή αρχιτεκτονικής. Η Επιτροπή προτείνει έναν πολυετή προϋπολογισμό σχεδόν 2 τρις. ευρώ, εντός του οποίου περίπου 865 δις. ευρώ θα κατευθυνθούν μέσω των νέων Σχεδίων Εθνικής και Περιφερειακής Εταιρικής Σχέσης. Η χρηματοδότηση συγκεντρώνεται περισσότερο στις κεντρικές διοικήσεις των κρατών μελών, με λιγότερα προγράμματα, μεγαλύτερη ευελιξία μεταξύ των χρηματοδοτικών εργαλείων, αλλά και αυξημένο έλεγχο από τις εθνικές κυβερνήσεις. Με άλλα λόγια, η περιφερειακή διάσταση της Πολιτικής Συνοχής αποδυναμώνεται και η λογική της κεντρικής διαχείρισης ενισχύεται.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Στη νέα αυτή αρχιτεκτονική υπάρχει, ωστόσο, μια αξιοσημείωτη εξαίρεση. Οι περιφέρειες των κρατών μελών που συνορεύουν με τη Ρωσία, τη Λευκορωσία και την Ουκρανία αντιμετωπίζονται πλέον ως ειδική γεωπολιτική κατηγορία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει ότι οι περιοχές αυτές είναι δυσανάλογες από την περιφερειακή αστάθεια, τις υβριδικές απειλές, τη δημογραφική συρρίκνωση, τη μείωση των επενδύσεων και τη διακοπή παραδοσιακών οικονομικών σχέσεων ως αποτέλεσμα της ρωσικής εισβολής. στην Ουκρανία. Για τον λόγο αυτόν προχωρά σε ξεχωριστή ολοκληρωμένη στρατηγική για τις συγκεκριμένες ανατολικές συνοριακές περιφέρειες και στην ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου πλαισίου χρηματοδοτικών εργαλείων, κανονιστικών ευελιξιών και επενδυτικών κινήτρων εντός της νέας προγραμματικής περίοδος [1] .
Όταν η συνοχή γίνεται ζήτημα ασφάλειας
Η σημαντικότερη ίσως αλλαγή της νέας περιόδου δεν είναι τα χρήματα, αλλά η πολιτική λογική πίσω από αυτά. Για πρώτη φορά η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνωρίζει τόσο καθαρά ότι η κοινωνική συνοχή αποτελεί προϋπόθεση ασφάλειας. Ότι η δημογραφική συρρίκνωση, η εγκατάλειψη της υπαίθρου, η έλλειψη επενδύσεων και η οικονομική στασιμότητα δεν είναι μόνο αναπτυξιακά προβλήματα. Είναι στρατηγικά προβλήματα. Παραμεθόρια περιοχή που χάνει πληθυσμό, νέους ανθρώπους, υπηρεσίες και οικονομικές δραστηριότητες καθίσταται λιγότερο ανθεκτική σε κάθε μορφή πίεσης.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα της αυξανόμενης βαρύτητας που αποδίδει η ΕΕ στα ανατολικά της σύνορα είναι η νέα ΚΑΠ, η οποία αποτελεί μέρος των ενιαίων σχεδίων και δίνει στα κράτη μέλη που συνορεύουν με τη Ρωσία, τη Λευκορωσία ή την Ουκρανία τη δυνατότητα να αυξήσουν τις συνδεδεμένες ενισχύσεις από το 20% στο 25% των άμεσου ενισχύσεων για τη στήριξη ευάλωτων αγροτικών περιοχών και την αποτροπή της εγκατάλειψης της γεωργικής παραγωγής[2]. Παράλληλα, προαναγγέλλει την αξιολόγηση των κανόνων κρατικών ενισχύσεων και προνομιακή αξιοποίηση των δυνατοτήτων του μελλοντικού Ταμείου Ανταγωνιστικότητας για τη στήριξη της καινοτομίας, της βιομηχανικής μετάβασης, της βιοοικονομίας, της αμυντικής βιομηχανίας και της ανθεκτικότητας των αλυσίδων εφοδιασμού[3].
Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι οι ανάγκες των περιοχών αυτών θα πρέπει να ληφθούν υπόψη κατά την κατάρτιση των νέων Εθνικών και Περιφερειακών Σχεδίων Εταιρικής Σχέσης της περιόδου 2028-2034, ενώ προβλέπονται ειδικές πρόνοιες για έργα διπλής χρήσης και πολιτικής ετοιμότητας λόγω των αυξημένων κινδύνων ασφάλειας που αντιμετωπίζουν τις συγκεκριμένες περιφέρειες.
Με άλλα λόγια, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν προσφέρει απλώς περισσότερα χρήματα στις ανατολικές παραμεθόριες περιοχές. Δημιουργεί ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο προνομιακής πρόσβασης σε χρηματοδότηση, κρατικές ενισχύσεις, τεχνολογική ανάπτυξη, βιομηχανική πολιτική και επενδυτικά εργαλεία. Είναι πλέον σαφές ότι ο νέος σχεδιασμός συνδέει ευθέως την περιφερειακή ανάπτυξη και τη συνοχή με την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Η ΕΕ καταλήγει στο συμπέρασμα ότι χωρίς ισχυρές τοπικές κοινωνίες δεν μπορούν να υπάρξουν ισχυρά σύνορα, τουλάχιστον για τη συγκεκριμένη γεωγραφική ζώνη.
Μια χαμένη ελληνική διαπραγματευτική ευκαιρία
Παρά το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει πλέον τη σύνδεση μεταξύ συνοχής, ανθεκτικότητας και ασφάλειας, οι ανατολικές παραμεθόριες περιοχές της Ελλάδας και η Κύπρος δεν περιλαμβάνονται στο νέο πλαίσιο ειδικής στήριξης που διαμορφώνεται για τις αντίστοιχες ανατολικές παραμεθόριες περιφέρειες της Ένωσης. Κι όμως, πολλές από τις προκλήσεις που επικαλείται η ίδια η Επιτροπή για να δικαιολογήσει ειδικές παρεμβάσεις στο ανατολικό σύνορο από τη Φινλανδία μέχρι και τη Βουλγαρία, είναι παρούσες στο νοτιοανατολικό άκρο της Ευρώπης: δημογραφική συρρίκνωση, περιορισμένη ελκυστικότητα για επενδύσεις, ανθρώπινου κεφαλαίου, γεωπολιτικές πιέσεις, αλλά και δυσανάλογη έκθεση στις μεταναστευτικές ροές.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου, η οποία συγκρίνεται διαχρονικά στις φτωχότερες περιφέρειες της Ελλάδας και της ΕΕ, με χαμηλότερη κατά την κεφαλήν ΑΕΠ, δημογραφική γήρανση και σημαντικές αναπτυξιακές υστερήσεις. Επιπλέον, τα νησιά της βρέθηκαν για χρόνια στην πρώτη γραμμή της μεταναστευτικής κρίσης, επωμιζόμενα δυσανάλογο βάρος για ολόκληρο τον λογαριασμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αντίστοιχα, η περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης αντιμετωπίζει πληθυσμιακή συρρίκνωση, απώλεια ανθρώπινου κεφαλαίου και γεωγραφικές μειονεξίες που περιορίζουν την αναπτυξιακή της δυναμική. Πρόκειται για τα ίδια περίπου χαρακτηριστικά που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επικαλείται για να δικαιολογήσει ειδικές παρεμβάσεις στις ανατολικές παραμεθόριες περιφέρειες της Βαλτικής και της Πολωνίας. Αν η δημογραφική ανθεκτικότητα, η προσέλκυση επενδύσεων και η ανάπτυξη του ανθρώπινου κεφαλαίου αποτελούν ζητήματα ευρωπαϊκής ασφάλειας εκεί, γιατί να μην αποτελούν και για τον Έβρο, το Βόρειο Αιγαίο και την Κύπρο;
Η εξέλιξη αυτή δεν είναι μόνο ευρωπαϊκή επιλογή. Αποτελεί και μια χαμένη ευκαιρία για την ελληνική διαπραγματευτική στρατηγική. Η Ελλάδα έπρεπε να διεκδικήσει την ένταξη του νοτιοανατολικού κομματιού στο συνόρου της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκη, του Βορείου και Νοτίου Αιγαίου και της Κυπριακής Δημοκρατίας σε αυτή τη νέα γεωπολιτική κατηγορία περιφερειών. Αντί αυτού έχει επιλεγεί η υποστήριξη της θέσης ότι όλα τα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ειδική περίπτωση. Ωστόσο, σε έναν αριθμό προϋπολογισμού όπου οι ανάγκες πολλαπλασιάζονται και οι διαθέσιμοι πόροι παραμένουν πεπερασμένοι, μάλλον αναμενόμενο ότι οι Βρυξέλλες θα επέλεγαν στοχευμένες κατηγορίες παρέμβασης αντί γενικευμένων εξαιρέσεων.
Παρ' όλα αυτά, η συζήτηση δεν έχει ολοκληρωθεί. Ο νέος Πολυετής Δημοσιονομικός Προγραμματισμός και τα σχετικά νομοθετικά κείμενα βρίσκονται ακόμη στο στάδιο των διαπραγματεύσεων, με την Ιρλανδική Προεδρία να έχει ήδη ως προτεραιότητα την πρόοδο των συζητήσεων για το ΠΔΠ 2028-2034. Εξακολουθεί, δεν υπάρχει πολιτικό περιθώριο για την Ελλάδα και την Κύπρο να διεκδικήσουν την αναγνώριση των ιδιωτών προκλήσεων που αντιμετωπίζουν οι περιφέρειες του Βορείου και Νοτίου Αιγαίου, της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης και της Κυπριακής Δημοκρατίας, αξιοποιώντας το ίδιο σκεπτικό που η Επιτροπή εφαρμόζει σήμερα για τις ανατολικές παραμεθόριες περιφέρειες της Βαλτικής και της Ανατολικής Ευρώπης. Η συγκυρία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία καθώς η Ελλάδα θα ασκήσει την Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2027, στο τελικό και κρισιμότερο στάδιο των διαπραγματεύσεων. Το παράθυρο ευκαιρίας παραμένει ανοιχτό. Το ερώτημα είναι αν η Αθήνα και η Λευκωσία θα αξιοποιήσουν εγκαίρως.
Η Ευρώπη δεν μπορεί να έχει σύνορα δύο ταχύτητων
Η ενίσχυση των περιφερειών που συνορεύουν με τη Ρωσία, τη Λευκορωσία και την Ουκρανία ως γεωπολιτικά ευαίσθητες είναι δικαιολογημένη. Οι περιοχές αυτές αντιμετωπίζουν πραγματικές πιέσεις και δικαιούνται ειδική ευρωπαϊκή στήριξη. Το πρόβλημα είναι ότι η ίδια λογική δεν οδηγεί στο νοτιοανατολικό άκρο της Ευρώπης.
Το Βόρειο Αιγαίο, η Θράκη και η Κύπρος δεν είναι περιφερειακές υποσημειώσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Είναι ευρωπαϊκή σύνορα. Είναι κοινωνίες που σήκωσαν το βάρος της μεταναστευτικής κρίσης, που βιώνουν καθημερινά τις συνέπειες της πολιτικής αστάθειας και που σήμερα βλέπουν την Ευρώπη να αναγνωρίζουν σε άλλες ευρωπαϊκές περιφέρειες στοιχεία που δεν αναγνωρίζουν στις ίδιες.
Αν η ευρωπαϊκή πολιτική συνοχή είναι πράγματι να συναντήσει την πολιτική ασφάλεια, τότε δεν μπορεί να σταματά στη Δούναβη ή στη Βαλτική. Οφείλει να φτάνει μέχρι τον Έβρο, τη Σαμοθράκη, τη Λέσβο, το Καστελόριζο και τη Λευκωσία. Διαφορετικά, η Ευρώπη κινδυνεύει να μιλάει για τα ανατολικά της σύνορα, αγνοώντας ένα από τα πιο κρίσιμα τμήματα τους.
[1] Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ανακοίνωση σχετικά με τις ανατολικές περιοχές της ΕΕ που συνορεύουν με τη Ρωσία, τη Λευκορωσία και την Ουκρανία. Ισχυρές περιφέρειες για μια ασφαλή Ευρώπη , COM (2026) 82 final
[2] Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Πρόταση Κανονισμού για τη θέση του, άρθρο 35 παρ. 35 παρ. 5 COM (2025) 565 τελικό .
[3] Ευρωπαϊκή Επιτροπή , Πρόταση Κανονισμού για τη θέση του Ταμείου Ανταγωνιστικότητας («ΕΤΑ») , COM (2025) 555 τελικό
(Ο Βασίλης Δελής, Απόφοιτος ΕΣΔΔΑ, επιστημονικός συνεργάτης ΕΝΑ – Άρθρο στο Ινστιτούτο ΕΝΑ)
