Η πρόσφατη απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας για τα λεγόμενα «μη κρατικά» πανεπιστήμια ήρθε να θυμίσει κάτι πολύ απλό: όταν ένα οικοδόμημα ξεκινά με σαθρά θεμέλια, δεν αρκεί να βάψεις τους τοίχους. Kαι όμως μέσα σε λίγες ημέρες με απόφαση του υφυπουργού αντι-Παιδείας επαναφέρονται οι άδειες λειτουργίας για δύο από αυτά! Δηλαδή το υπουργικό αποφασίζει, το υπουργείο υπογράφει και το Κράτος Δικαίου «καταργεί» το ΣτΕ!
Με τις αποφάσεις 1167–1172/2026 το Γ΄ Τμήμα του ΣτΕ ακύρωσε άδειες εγκατάστασης και λειτουργίας ΝΠΠΕ και αποφάσεις πιστοποίησης προγραμμάτων σπουδών. Και δεν μιλάμε για ένα λάθος σε μια υπογραφή ή για μια ξεχασμένη σφραγίδα. Το Δικαστήριο εντόπισε προβλήματα στους κτιριακούς ελέγχους, ζήτημα σύνθεσης επιτροπής αξιολόγησης που δημιουργούσε υπόνοια μεροληψίας και, κυρίως, απουσία συγκεκριμένων ποσοτικών και ποιοτικών κριτηρίων για την πιστοποίηση προγραμμάτων σπουδών.
Ας το πούμε απλά: πανεπιστήμια χωρίς σαφή πανεπιστημιακά κριτήρια!
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Και όμως, αντί η κυβέρνηση να προβληματιστεί για το τι οικοδόμησε, μας διαβεβαιώνει ότι όλα πάνε καλά. Το Υπουργείο Παιδείας υποστηρίζει ότι το πρόβλημα βρίσκεται μόνο στην εφαρμογή και ότι θα γίνουν οι απαραίτητες διορθώσεις. Δηλαδή, κατά την προσφιλή ελληνική μέθοδο, αν το καράβι μπάζει νερά, δεν εξετάζουμε αν είναι αξιόπλοο· αλλάζουμε τον κανονισμό λειτουργίας της αντλίας.
Ο Γιάννης Πανούσης έθεσε σωστά το ζήτημα της αξιοπιστίας και της ακαδημαϊκής δεοντολογίας. Πώς μπορεί ένα νεοσύστατο παράρτημα, εγκατεστημένο ενδεχομένως σε ένα κτίριο του κέντρου της Αθήνας, να εμφανίζεται μέσα σε λίγους μήνες ως ακαδημαϊκά ισότιμο ή και ελκυστικότερο από πανεπιστημιακές σχολές με δεκαετίες ιστορίας, ερευνητικό έργο, εργαστήρια, βιβλιοθήκες, διεθνείς συνεργασίες και χιλιάδες αποφοίτους; Και με ποιον εθνικό σχεδιασμό αποφασίζεται πού χρειάζεται Νομική, Ιατρική ή Πολυτεχνική Σχολή;
Το Πανεπιστήμιο δεν είναι franchise. Δεν είναι πινακίδα ξένου ιδρύματος πάνω από μια είσοδο. Δεν είναι προϊόν προς πώληση ούτε τίτλος που αγοράζεται μαζί με την υπόσχεση καλύτερης επαγγελματικής αποκατάστασης.
Είναι κοινότητα διδασκόντων και διδασκομένων. Είναι έρευνα, εργαστήρια, ακαδημαϊκή ελευθερία, δημοκρατική λειτουργία, αξιολόγηση, παράδοση, κοινωνική ευθύνη.
Το βαθύτερο όμως πρόβλημα παραμένει συνταγματικό και πολιτικό.
Το άρθρο 16 του Συντάγματος δεν εξαφανίστηκε επειδή ψηφίστηκε ένας νόμος. Η Ολομέλεια του ΣτΕ ερμήνευσε το 2025, κατά πλειοψηφία, ότι υπό το φως του ευρωπαϊκού δικαίου επιτρέπεται η λειτουργία παραρτημάτων ξένων πανεπιστημίων. Η δικαστική αυτή κρίση είναι βεβαίως σεβαστή. Δεν καταργεί όμως ούτε την επιστημονική διαφωνία ούτε το δικαίωμα της κοινωνίας να ζητά πολιτική αλλαγή.
Γιατί υπήρχε ένας έντιμος θεσμικός δρόμος: αναθεώρηση του άρθρου 16. Δημόσια συζήτηση. Αυξημένες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες. Προσφυγή στην κρίση του ελληνικού λαού.
Αντί γι’ αυτό επιλέχθηκε η παράκαμψη.
Και τώρα που οι πρώτες σοβαρές ρωγμές εμφανίστηκαν, μας προτείνουν διορθώσεις, νέες επιτροπές, νέα κριτήρια και νέους κανονισμούς.
Όχι.
Γιατί πίσω από όλα τα νομικά επιχειρήματα υπάρχει τελικά ένα πολιτικό ερώτημα:
Τι Πανεπιστήμιο θέλουμε;
Ένα Πανεπιστήμιο δημόσιο, ανοιχτό σε όλους, όπου η πρόσβαση στη γνώση δεν εξαρτάται από το οικογενειακό εισόδημα;
Ή μια παράλληλη αγορά πτυχίων, στην οποία ο οικονομικά ισχυρότερος αποκτά περισσότερες επιλογές επειδή μπορεί να πληρώσει; Το σύστημα απαγορεύει την εγγραφή υποψήφιου με 10000 μόρια (βάση εισαγωγής), την επιτρέπει όμως σε εκείνους με 10000 ευρώ. Είναι αυτό κοινωνικά και ουσιαστικά δίκαιο?
Η Παιδεία δεν είναι εμπόρευμα.
Ο φοιτητής δεν είναι πελάτης.
Ο καθηγητής δεν είναι υπάλληλος παραγωγής τίτλων.
Και το Πανεπιστήμιο δεν είναι supermarket πτυχίων.
Το ζήτημα λοιπόν δεν είναι να γίνει καλύτερα διαχειρίσιμη η εμπορευματοποίηση της Ανώτατης Εκπαίδευσης. Το ζήτημα είναι να υπερασπιστούμε το Δημόσιο Πανεπιστήμιο ως κοινωνικό αγαθό και δημοκρατικό θεσμό.
Δεν ζητάμε λοιπόν τροποποίηση κανονισμών.
Δεν ζητάμε καλλωπισμό ενός λανθασμένου θεσμικού οικοδομήματος.
Ζητάμε την κατάργηση του αντισυνταγματικού νόμου των ιδιωτικών πανεπιστημίων.
Το Πανεπιστήμιο δεν πωλείται, δεν αγοράζεται, δεν παρακάμπτεται.
Ή είναι δημόσιο αγαθό ή γίνεται εμπόρευμα.
Και εμείς έχουμε διαλέξει πλευρά.
(Ο Νίκος Μαρκάτος είναι Ομότιμος Καθηγητής ΕΜΠ, πρ. Πρύτανης)
