Σε μια εποχή ανάδειξης του επιχειρηματικού δικαίου ( Business and Law) καθίσταται επιτακτική η ανάγκη προώθησης της αμφίδρομης σχέσης μεταξύ Δικαίου και Οικονομίας ( Economy and Law). Πρωτεργάτης αυτής της κομβικής θεώρησης είναι ο διεθνούς κύρους Καθηγητής Jules Coleman ( βλ. ενδεικτικά Markets, Morals and the Law,2002, Oxford University Press). Χωρίς να αμφισβητεί την χρησιμότητα των οικονομικών δεδομένων, ο Coleman αντιτίθεται σε μια μονοδιάστατη θεώρηση τους και αντιπροτείνει την δημιουργική αλληλεπίδραση του εν γένει οικονομικού περιβάλλοντος με το θεσμικό πλαίσιο, όπως αυτό πρωτίστως καθορίζεται από την εκάστοτε ισχύουσα νομοθεσία : υπό την αυτονόητη προϋπόθεση ενός ανθρωποκεντρικού τρόπου αξιοποίησης της διαλεκτικής σχέσης μεταξύ θεσμών και οικονομίας. Αυτή η οπτική αναπτύσσεται συστηματικά στον διεθνή επιστημονικό διάλογο και μπορεί να αποβεί χρήσιμη και στη χώρα μας, όχι μόνο σε επίπεδο έρευνας, αλλά και σε επίπεδο εμπλουτισμού του σύγχρονου κοινωνικού διαλόγου.
Υπό το πρίσμα αυτό , γίνεται ακόμη πιο επίκαιρη η διαπίστωση ότι η κλιματική αλλαγή σε συνδυασμό με την πρόκληση της ταχύτατα μεταλλασσόμενης ψηφιακής μετάβασης επηρεάζουν άμεσα και καταλυτικά την οικονομία, την κοινωνία, αλλά και ευρύτερα την ζωή στον πλανήτη μας και όχι μόνον. Αναπόφευκτα, η ψυχική υγεία των εργαζομένων δεν μένει ανεπηρέαστη. Φαινόμενα, όπως το εργασιακό άγχος ( stress), η εξουθένωση ( burn out), η βία και παρενόχληση στην εργασία ( όπως το mobbing) συνθέτουν μία δυσχερή πραγματικότητα. Υπό την επήρεια μάλιστα και ολοένα αυξανόμενων και εντεινόμενων φυσικών γεγονότων, όπως πυρκαγιές, καύσωνες και πλημμύρες, αναδεικνύεται εμπράκτως σε ύψιστη προτεραιότητα η ανάγκη διασφάλισης ενός βιώσιμου και αξιοπρεπούς εργασιακού περιβάλλοντος με βασικούς άξονες το δίπτυχο: υγεία- ασφάλεια στην εργασία, εν μέσω μάλιστα ενός ρευστού διεθνούς κοινωνικοοικονομικού και γεωπολιτικού περιβάλλοντος. Άλλωστε, το αναμφισβήτητα μεγάλο κόστος εργατικών ατυχημάτων και επαγγελματικών ασθενειών, ανεξάρτητα από στατιστικές αναλύσεις, είναι συχνά δυσαναπλήρωτο και σε γενικές γραμμές ανυπολόγιστο, αν ληφθεί υπόψη ότι ένα ποσοστό τους δεν δηλώνεται καν, ενώ η απόδειξή τους – ιδίως των επαγγελματικών ασθενειών – δεν είναι πάντα ευχερής. Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας ( ILO) τουλάχιστον 2,93 εκατομμύρια άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους ετησίως σε όλον τον κόσμο για λόγους που συνδέονται με την εργασία τους. Μάλιστα περίπου 840 χιλιάδες εργαζόμενοι αποβιώνουν κάθε χρόνο λόγω ψυχοκοινωνικών κινδύνων σε παγκόσμια κλίμακα.
Εξάλλου, η καθιέρωση πλέον σε διεθνή κλίμακα του ευρύτερου όρου υγεία αντί υγιεινή αποτιμάται ως θετική εξέλιξη, λαμβανομένης υπόψη και της ανάγκης ενίσχυσης ενός υγιούς ψυχοκοινωνικού περιβάλλοντος εργασίας. Απομένει να υλοποιηθεί στη πράξη η οριζόντια προτεραιότητα της ολιστικής ασφάλειας στην εργασία, χωρίς διακρίσεις λόγω φύλου ή για άλλους μη νόμιμους λόγους, σε ένα ευρύτερο ασταθές πλαίσιο, λόγω και των απρόβλεπτων επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης σε συνδυασμό με την ψηφιακή μετάβαση και στο ευαίσθητο πεδίο των πάσης μορφής σχέσεων εργασίας (που εκτελούνται είτε σε εξωτερικούς είτε και σε εσωτερικούς χώρους), στον δημόσιο, στον ιδιωτικό τομέα, αλλά και στον τομέα της κοινωνικής οικονομίας.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Στο πλαίσιο αυτής της συλλογιστικής, γίνεται ορθά ευρύτερα αποδεκτό ότι το δικαίωμα στην υγεία, όπως και το δικαίωμα στην ζωή, δεν είναι μόνο ατομικό, αλλά και συλλογικό-κοινωνικό και πάντως δημόσιου χαρακτήρα. Κατοχυρώνεται συνταγματικά (ιδίως άρθ.21 αλλά και αρθρ. 2, 4, 5, 25 Συντάγματος) , αλλά απολαμβάνει προστασία και σε ενωσιακό, καθώς και σε διεθνές επίπεδο. Ειδικά ως προς το εργασιακό περιβάλλον, αναφέρονται σχετικά εντελώς ενδεικτικά οι διεθνείς συμβάσεις εργασίας (ΔΣΕ) αρ. 155 για την επαγγελματική ασφάλεια και υγεία στην εργασία, αρ.187 για το πλαίσιο προώθησης της ασφάλειας και υγείας στην εργασία και αρ. 190 για την εξάλειψη της βίας και παρενόχλησης στην εργασία (η πρώτη ΔΣΕ κυρώθηκε με τον ν.5239/2025, ενώ οι δύο τελευταίες ΔΣΕ κυρώθηκαν με τον ν. 4808/2021). Υπενθυμίζεται ότι το 2022, εν μέσω εντεινόμενης κλιματικής κρίσης, η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας ( www.ilo.org) αναγνώρισε ορθά για πρώτη φορά ρητά ως θεμελιώδες (fundamental) το δικαίωμα σε ένα ασφαλές και υγιές εργασιακό περιβάλλον. Επιπλέον, αξίζουν μνείας οι σχετικές προβλέψεις στην Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (άρ.25) , στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων ΕΕ (άρ.35), στον Ευρωπαϊκό Πυλώνα Κοινωνικών Δικαιωμάτων (αρχή – principle 10) καθώς και στον Αναθεωρημένο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη (αρθ.3).
Σε κάθε περίπτωση, η βελτίωση των όρων εργασίας των εργαζομένων συνδέεται αναπόσπαστα με την καθημερινή αποτελεσματική προστασία όχι μόνον της σωματικής, αλλά και της ψυχικής υγείας τους , σε συνδυασμό και με τη συμφιλίωση επαγγελματικής και προσωπικής- οικογενειακής ζωής κάθε εργαζόμενης και κάθε εργαζόμενου. Ήδη με την Οδηγία 2019/1152 ΕΕ, η οποία πλέον κυρώθηκε και από τη χώρα μας με τον ν. 5053/2023, αναδεικνύεται ρητά η ανάγκη για διαφανείς και προβλέψιμους όρους εργασίας σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεδομένου μάλιστα ότι το φαινόμενο απασχόλησης στην άτυπη οικονομία, συχνά υπό αντίξοες με όρους υγιεινής και ασφάλειας συνθήκες, είναι υπαρκτό όχι μόνο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά και σε παγκόσμια κλίμακα , παρά τις προσπάθειες που γίνονται για την εξάλειψή του. Μάλιστα, ανάλογα φαινόμενα εγκυμονούν εκ των πραγμάτων πρόσθετους κινδύνους σε περιόδους έντονων ή και έκτακτων φυσικών καταστάσεων, όπως αυτές που βιώνουμε τα τελευταία χρόνια σε παγκόσμια κλίμακα. Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και η σημαντική Οδηγία 2023/970 ΕΕ για την μισθολογική διαφάνεια με προθεσμία ενσωμάτωσης έως τον Ιούνιο 2026.
Σε εθνικό επίπεδο ο ρόλος του Ελληνικού Ινστιτούτου Υγιεινής και Ασφάλειας της Εργασίας (www.elinyae.gr) με επικαιροποιημένη και εύκολα προσβάσιμη τη σχετική νομοθεσία σε συνδυασμό , μεταξύ άλλων, με πορίσματα της νομολογίας, διαδικτυακά εργαλεία και οπτικοακουστικό υλικό, παραμένει κομβικός, λαμβανομένου υπόψη ιδίως ότι στον φορέα αυτόν εκπροσωπούνται βασικοί κοινωνικοί εταίροι (εκπρόσωποι εργοδοτών και εργαζομένων). Μάλιστα, ο ρόλος αυτός γίνεται ακόμη σημαντικότερος, εφόσον αξιοποιηθεί περαιτέρω το Ινστιτούτο και η τεχνογνωσία του στην υλοποίηση μίας ευφυούς Εθνικής Στρατηγικής προώθησης ενός υγιούς από κάθε άποψη εργασιακού περιβάλλοντος, με έμφαση και στη καθημερινότητα των πολιτών και ιδίως όσων ανήκουν σε ευπαθείς, άρα και περισσότερο ευάλωτες σε οιαδήποτε κρίση κοινωνικές ομάδες (όπως παιδιά, ηλικιωμένοι, ΑΜΕΑ , μακροχρόνια άνεργοι , μονογονεϊκές οικογένειες, πολύτεκνοι). Προφανώς αυτή η στρατηγική θα εντάσσεται στο ευρωπαϊκό και διεθνές κανονιστικό πλαίσιο αξιοποιώντας ιδίως σχετικές καλές πρακτικές.
Στην κατεύθυνση αυτή θα ήταν χρήσιμο και ένα ευφυές Κοινωνικό Παρατηρητήριο για την ανάλυση των αιτιών, αλλά και την αντιμετώπιση των συνεπειών των εν γένει αναφυόμενων κρίσεων σε συνάρτηση με ένα σύγχρονο αξιοπρεπές εργασιακό χώρο, με ουσιαστική συμβολή των κοινωνικών εταίρων, της τοπικής αυτοδιοίκησης, αλλά και της κοινωνίας των πολιτών. Η συνδρομή του ΕΛΙΝΥΑΕ πάντως, ιδίως στο καίριο ζήτημα της πρόληψης, εν προκειμένω για την προώθηση ενός υγιούς ψυχοκοινωνικού εργασιακού περιβάλλοντος, είναι θετική ( βλ. σχετικό υλικό για την φετινή Παγκόσμια Ημέρα για την υγεία και ασφάλεια στην εργασία : www.elinyae.gr). Η πρόληψη δεν πρέπει να περιορίζεται σε συλλογικά μέτρα όπως αυτά προβλέπονται από την εκάστοτε ισχύουσα σχετική νομοθεσία. Πέρα από την συλλογική διαχείριση , η εξατομικευμένη προσέγγιση κάθε εργαζόμενου, ιδίως ως προς τις συνθήκες υγείας και ασφάλειας του συνάδει με την αναζήτηση και εφαρμογή και κατάλληλων ατομικών μέτρων πρόληψης. Και τούτο ισχύει, διότι η κατάσταση του οργανισμού και εν γένει η κατάσταση της υγείας κάθε ανθρώπου, άρα και κάθε εργαζόμενου είναι διαφορετική, οπότε η εξατομικευμένη προσέγγιση και στο προκείμενο ζήτημα είναι εξαιρετικής σημασίας και χρησιμότητας στη καθημερινότητα της εργασίας.
Προέχει βεβαίως οπωσδήποτε, με ευφυή αξιοποίηση και των νέων τεχνολογιών, η ενίσχυση και ορθολογική λειτουργία των σχετικών μηχανισμών αφενός ουσιαστικής πρόληψης και αφετέρου αποτελεσματικών-αντικειμενικών ελέγχων σε ενιαία βάση (προγραμματισμένων, καθώς και αιφνιδιαστικών) , αλλά και η λειτουργικότερη αξιοποίηση θεσμικών οργάνων , όπως οι γιατροί εργασίας και οι τεχνικοί ασφαλείας, που εντάσσονται στην Εθνική Στρατηγική για την Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία, με πρόταγμα την αποδοχή ότι η υγεία και η ασφάλεια της εργασίας αποτελούν θεμελιώδη κοινωνικά αγαθά που υπηρετούν, πέραν των άλλων, το δημόσιο συμφέρον, πολλώ μάλλον σε περιόδους ποικιλόμορφων μεταβολών ή ακόμη και κρίσεων ευρείας κλίμακας και μεγάλης έντασης. Ενημέρωση, ευαισθητοποίηση, εφαρμογή του κανονιστικού πλαισίου (βλ. ενδεικτικά π.δ. 62/2025 άρθρα 491 επ., Οδηγία 89/391/ΕΕ) αλληλεπιδρούν εκ των πραγμάτων με στόχο την βελτίωση του λειτουργικού πλαισίου τόσο της υγείας όσο και της ασφάλειας στην εργασία προς αποφυγή εργατικών ατυχημάτων (βλ. ιδίως ν.551/1915, α.ν. 1846/1951 όπως ισχύουν σήμερα) και επαγγελματικών ασθενειών (βλ. ιδίως π.δ. 41/2012) που έχουν πολύπλευρο κόστος: για εργαζόμενους, για εργοδότες αλλά και γενικότερα για το κοινωνικό σύνολο.
Ως νομολογιακό προηγούμενο τεράστιας σημασίας αξίζει υπενθύμισης η ιστορική απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΔΑ) στην υπόθεση Klimaseniorinnen v.Schweiz ( Application Nr. 53600/20 ). Πρόκειται για μία συλλογική προσφυγή 2500 ηλικιωμένων γυναικών ηλικίας 64 ετών και άνω από την Ελβετία.Η Ένωση ηλικιωμένων γυναικών για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης ( www.Klimaseniorinnen.ch) εξάντλησαν πρώτα τα εθνικά ένδικα μέσα,αλλά δεν δικαιώθηκαν.Έτσι, το 2020 προσέφυγαν στο ΕΔΔΑ. Η απόφαση του ΕΔΔΑ εκδόθηκε την 9/4/2024 και τις δικαίωσε.Το καθού κράτος ( Ελβετία) καταδικάστηκε για παραβίαση άρθρου 8 ΕΣΔΑ ( δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή και την οικογένεια), διότι δεν υλοποίησε με τους προβλεπόμενους ρυθμούς τις δεσμεύσεις του για επίτευξη συγκεκριμένων ποσοτικοποιημένων στόχων βάσει χρονοδιαγράματος προς αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης.Η προσφεύγουσα Ένωση επικαλέστηκε στέρεη τεκμηρίωση των επιχειρημάτων της τονίζοντας μάλιστα τον υπαρκτό και άμεσο κίνδυνο υγείας ( σωματικής, αλλά και ψυχικής και πνευματικής ) των μελών της, λόγω και της ηλικίας τους, από ακραία καιρικά φαινόμενα,όπως οι καύσωνες. Επιπλέον κρίθηκε ότι συντρέχει παραβίαση και του αρθρ.6 ΕΣΔΑ για το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη, αφού οι θέσεις της ως άνω Ένωσης δεν ακούστηκαν με τον προσήκοντα τρόπο από τα εγχώρια δικαστήρια. Με μια εκτενέστατη απόφαση 260 σελίδων, η διαδικασία εφαρμογής της οποίας βρίσκεται σε εξέλιξη, το Δικαστήριο του Στρασβούργου άνοιξε τον δρόμο για όμοιες - συλλογικές κατά βάση, αλλά όχι μόνο - προσφυγές στο μέλλον.
Συμπερασματικά, οι καλές πρακτικές εθνικών, ενωσιακών και διεθνών οργανισμών με την αναγκαία δημιουργική προσαρμογή τους στην εγχώρια αγορά εργασίας αποτελούν κομβικό στοιχείο ενός συστηματικού, αξιόπιστου και τεκμηριωμένου κοινωνικού διαλόγου με ουσιαστική συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων για ένα σύγχρονο και βιώσιμο περιβάλλον της εργασίας. Απώτερη επιδίωξη είναι η ουσιαστική βελτίωση των συνθηκών εργασίας όλων ανεξαιρέτως των εργαζομένων, με προτεραιότητα στην αποτελεσματική προάσπιση της υγείας και ασφάλειάς τους στην καθημερινή πράξη, υπό το πρίσμα πλέον και της πολύπλευρης κλιματικής κρίσης. Η ολιστική προσέγγιση με αξιοποίηση πορισμάτων ερευνών από διάφορους επιστημονικούς κλάδους (νομική, οικονομικά, προστασία περιβάλλοντος- φυσικού και ανθρώπινου, πληροφορική, εργονομία, κοινωνιολογία, ψυχολογία, στατιστική κλπ.) θα είναι ιδιαίτερα χρήσιμη, συμβάλλοντας καθοριστικά στην καλλιέργεια κουλτούρας συμμόρφωσης. Άλλωστε και νέες προκλήσεις, όπως η κλιματική αλλαγή , η ψηφιακή μετάβαση και το δημογραφικό, έχουν εκ των πραγμάτων και έντονο κοινωνικό πρόσημο, αφού οι οικονομικά και κοινωνικά ασθενέστερες ομάδες πλήττονται στην πράξη σε παγκόσμια κλίμακα πολύ περισσότερο και πιο έντονα, άρα χρήζουν αποτελεσματικής προστασίας. Ιδίως, λοιπόν, ενόψει της επόμενης μέρας, ένα αξιοπρεπές ψυχοκοινωνικό εργασιακό περιβάλλον, το οποίο δεν νοείται χωρίς υγεία και ασφάλεια στην εργασία, μπορεί να συμβάλλει εκ των πραγμάτων όχι μόνο στην διαφύλαξη της δημόσιας υγείας, αλλά και στην προστασία του περιβάλλοντος, στην κοινωνική συνοχή, αλλά και στη δίκαιη ανάπτυξη για ολόκληρη την κοινωνία, χωρίς διακρίσεις ή αποκλεισμούς, αλλά με ανθρώπινο πρόσωπο, πνεύμα δημιουργικής καινοτομίας και κοινωνική ευαισθησία.
(Ο Γιώργος Βλασσόπουλος είναι Δικηγόρος – Διδάκτωρ Νομικής, Μέλος Ερευνητικού Εργαστηρίου Κοινωνικής Διοίκησης Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής)
