Μαζί με τα χελιδόνια κάθε άνοιξη φεύγουν κι εκείνοι. Από την Αράχωβα «πετάνε» προς Μύκονο, από την Αθήνα «φτερουγίζουν» στην Κρήτη, από τα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα μεταναστεύουν προσωρινά παντού. Εκείνοι που δεν σταματούν όταν όλοι οι άλλοι χαλαρώνουν, οι άνθρωποι που κάνουν πιο όμορφα τα καλοκαίρια μας, αυτοί που ενδεχομένως να γίνουν μέρος από τις αναμνήσεις μας. Οι σεζονίστας, οι εργαζόμενοι πίσω από το «τουριστικό θαύμα» - κι ενίοτε θυσιασμένοι στα θεμέλιά του, όπως ο 65χρονος που πέρυσι τέτοιες μέρες εγκλωβίστηκε σε πρέσα πλυντηρίου σε ξενοδοχείο της Ρόδου ή η 59χρονη καμαριέρα που ένα αιωρούμενο κρεββάτι της συνέθλιψε το κεφάλι στην Σαντορίνη.
Πάνω από 500.000 εργαζόμενοι στον τουριστικό κλάδο συνολικά, 400.000 στην εστίαση κι άλλοι 100.000 στα ξενοδοχεία, αμέτρητοι κι «αόρατοι» μύριοι στα καταλύματα βραχυχρόνιας μίσθωσης. Τα «παιδιά» της κουζίνας και της λάτζας, οι «νεαροί» της μπάρας, οι «κοπελιές» του σέρβις – δεν είναι καθόλου τυχαίο που πολύ συχνά οι πελάτες τους αποκαλούν με τέτοιες προσφωνήσεις. Γιατί μπορεί η χώρα μας να διαφημίζει τον τουρισμό ως τον πολύτιμο λίθο της εθνικής της οικονομίας, αλλά μάλλον δεν σέβεται εκείνους ακριβώς που στηρίζουν αυτήν την οικονομία κυριολεκτικά στις πλάτες και στα χέρια τους.
«Κάθε χρόνο τέτοιες μέρες το πανεπιστήμιο αδειάζει», μας έλεγε μια καθηγήτρια και όλες οι ενδείξεις δείχνουν πως έχει δίκιο. Όλο και πιο πολύ, όλο και πιο γρήγορα, όλο και πιο νέοι οι φοιτητές φεύγουν από το σπίτι τους για να δουλέψουν σεζόν. Η αναζήτηση δεν είναι πάντα απλή – η Έλενα αναζήτησε εις μάτην δουλειά στο αγαπημένο της νησί, την Αμοργό. «Ήθελα να συνδυάσω τα μεροκάματα με ένα μέρος που μου αρέσει πολύ. Δυστυχώς, όλοι ζητούσαν εμπειρία. Που να την βρω; Είμαι μόλις 18 χρονών… Τελικά, θα ψάξω κάπου κοντά στο σπίτι μου. Από την Αιγιάλη στην Ελευσίνα, το λες κι απογοήτευση».
Στο άλλο άκρο και ηλικιακά και λόγω θέσης, η Πελαγία είναι ιδιοκτήτρια ενός μικρού εστιατορίου στο κέντρο της Αθήνας. «Ψάχνουμε μόνιμο προσωπικό κι είναι εξαιρετικά δύσκολο να βρούμε. Δεν μπορώ να ανταγωνιστώ τους μισθούς που θα δώσει για καλοκαίρι ένα εστιατόριο στην Κέρκυρα και την Ρόδο κι έτσι οι σερβιτόροι μου φεύγουν με την πρώτη ευκαιρία…».
Αν την κοιτάξει κανείς από την σκοπιά των εργαζομένων, η τουριστική βιομηχανία μοιάζει να έχει δυο πρόσωπα: από τη μια οι έμπειροι εργαζόμενοι που μπορούν να διαπραγματευτούν καλύτερους όρους δουλειάς κι από την άλλη ένας νεανικός ευέλικτος και ευάλωτος «στρατός», που λειτουργεί ως εφεδρεία. Ωστόσο και πάλι φέτος οι γνώστες προβλέπουν πως οι εργαζόμενοι δεν θα είναι αρκετοί για να καλύψουν τις ανάγκες της σεζόν. Τι συμβαίνει λοιπόν και όλο και λιγότεροι επιλέγουν να εργαστούν «δίπλα στο κύμα»; Και τι ακριβώς κρύβει το «ελληνικό καλοκαίρι» για όσους χτυπάνε κάρτα στην υπηρεσία του;
Ο Δρ. Γιώργος Τριανταφύλλου, μετά από 22 χρόνια εργασίας σε ξενοδοχειακές επιχειρήσεις, πλέον εργάζεται ως Επιθεωρητής Εργασίας. Έχει ήδη ένα διδακτορικό στον τουρισμό από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου και τώρα υλοποιεί την δεύτερη διατριβή του στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Στην έρευνά του για τη βία και την παρενόχληση στα ξενοδοχεία στην ναυαρχίδα του ελληνικού τουρισμού, την Κρήτη, σε ένα δείγμα 1.034 εργαζομένων, εντόπισε πως 308 άτομα – ένας στους τέσσερις δηλαδή- κάποια στιγμή βίωσε κακοποιητική συμπεριφορά στον εργασιακό του χώρο. Το 88% - οι εννιά στους δέκα!- ανάφερε ότι βίωσε λεκτική και ψυχολογική βία, ενώ το 12% έχει υποστεί σεξουαλική παρενόχληση.
Η έρευνα του Τριανταφύλλου, που πρώτο δημοσίευσε το dnews, είναι συγκλονιστική και δίνει πολλά ερμηνευτικά κλειδιά για την αιμορραγία εργαζομένων που βιώνει η τουριστική βιομηχανία. Σήμερα μας δίνει μερικά ακόμα. «Η πανδημία επηρέασε πάρα πολύ τους εργαζόμενους και στον τουρισμό και στον επισιτισμό – ειδικά όσους εργάζονταν στην πρώτη γραμμή. Πολλοί επέλεξαν να εγκαταλείψουν το επάγγελμα και πήγαν σε εμπορικές επιχειρήσεις.
Μετά παρατηρήσαμε και μέσα από έρευνες ότι πολλοί δεν επανήλθαν, ακόμα κι αν οι αποδοχές τους είναι μικρότερες. Είναι πολύ δύσκολο για τους εργαζόμενους σε αυτούς τους κλάδους να δουλεύουν την μια στα Χανιά, την άλλη στη Ρόδο - δεν μπορούν να συνδυάσουν προσωπική κι επαγγελματική ζωή.
»Οι νέοι είναι απρόθυμοι να μπουν στον κλάδο όταν τα ωράρια είναι εντατικά και η πίεση είναι μεγάλη, οι ώρες δουλειάς είναι ατέλειωτες συχνά χωρίς ρεπό κι ενίοτε με απλήρωτες υπερωρίες, με σπαστά ωράρια. Κι έπειτα από τον Νοέμβριο μπαίνουν σε ένα ταμείο ανεργίας που κατ’ ομολογία όλων δεν επαρκεί για να ζήσει κάποιος την οικογένειά του». Όπως αναφέρει ο Τριανταφύλλου από την εμπειρία του στην Επιθεώρηση Εργασίας, οι περισσότερες καταγγελίες για παρενοχλητική συμπεριφορά ή εργασιακό στρες προέρχονται ακριβώς από το χώρο των ξενοδοχείων και της εστίασης.
Για όλους λοιπόν τους παραπάνω λόγους δεν είναι παράξενο που πέρυσι, όπως εξηγεί ο ερευνητής, οι χιλιάδες ελλείψεις στα εργατικά χέρια– και φέτος η εικόνα δεν αναμένεται να διαφοροποιηθεί σημαντικά. Ο Γιώργος Χότζογλου είναι Πρόεδρος της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Εργαζομένων στον Επισιτισμό – Τουρισμό. Όπως αναφέρει, και φέτος η αιμορραγία του προσωπικού αναμένεται να συνεχιστεί με άμεσες συνέπειες στο τουριστικό προϊόν, παρά τις μετακλήσεις εργαζόμενων από τρίτες χώρες. «Δεν μας λείπει ανειδίκευτο, αλλά εξειδικευμένο προσωπικό, το οποίο πλέον είτε εγκαταλείπει τον κλάδο, είτε μεταναστεύει. Αν έχουμε παγιωθεί στις 80.000 κενές θέσεις εργασίας, πάνω από τους μισούς έχουν μεταναστεύσει, Αν πας στην Ισπανία και πεις ‘’καλημέρα’’ στο lobby ενός ξενοδοχείου, θα σου απαντήσουν πάνω από δέκα άτομα. Ισπανία, Κροατία, Μάλτα είναι γεμάτες από Έλληνες και σιγά σιγά μπαίνει στο παιχνίδι και η Αυστρία και η Ιταλία. Είμαστε πάρα πολύ καλά εκπαιδευμένοι και είμαστε περιζήτητοι. Ο κλάδος μας παρουσιάζει φυγή ανθρώπων. Επί δεκαετίες φωνάζαμε για τα εξοντωτικά ωράρια κι αντί η κυβέρνηση να δώσει λύση στο πρόβλημα, νομιμοποιήσει την παραβατικότητα θεσμοθετώντας το 13ωρο. Ποιος ο λόγος να δουλεύει επί 13 ώρες καθημερινά κάποιος πάνω από ένα καζάνι ή στο σέρβις; Χωρίς ρεπό και χωρίς κανείς να ελέγχει αν όσα έχουν συμφωνηθεί τηρούνται».
Και ενώ οι επαγγελματίες του κλάδου συχνά εγκαταλείπουν, την ίδια ώρα, πολλοί νέοι άνθρωποι, που δεν είναι καν μέλη σωματείων, που δεν γνωρίζουν καν τα εργασιακά τους δικαιώματα αναζητούν μεροκάματα ανά την Ελλάδα. Εκ των πραγμάτων επισφαλείς, ευάλωτοι και λόγω της απειρίας τους, συχνά πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης. Δεν μοιάζει πολύ κολακευτική η εικόνα της «βαριάς μας βιομηχανίας» αν κανείς την κοιτάξει λίγο πιο προσεκτικά, αν ανασηκώσει δηλαδή το καπέλο του και παρατηρήσει τους σερβιτόρους που συχνά περπατούν ξυπόλητοι πάνω στην καυτή άμμο για παράδειγμα.
Αλλά δίπλα στα ξενοδοχεία, τα κλαμπ και τα καφέ, υπάρχουν μια σειρά από άλλες επιχειρήσεις, που οι περισσότεροι από εμάς δεν τις αντιλαμβάνονται καν ως τέτοιες. Όπως και δεν αναρωτιόμαστε ποτέ με ποιους όρους λειτουργούν. Τα χιλιάδες καταλύματα βραχυχρόνιας μίσθωσης ωστόσο απασχολούν ενίοτε και προσωπικό – αόρατο σίγουρα και συχνά εντελώς ανασφάλιστο. «Όταν ανακάλυψα πως συστάθηκε μια οργάνωση ιδιοκτητών Airbnb πριν δυο χρόνια έκανα μια προσπάθεια να τους πλησιάσω και να συνάψω μαζί τους κλαδική σύμβαση εργασίας», θυμάται ο Χότζογλου. «Η απάντηση που πήρα είναι ότι δεν είναι τουριστικές επιχειρήσεις, επομένως δεν είναι συνομιλητές μας για να συνάψουμε κλαδική σύμβαση. Στο τελευταίο νομοσχέδιο του υπουργείου τουρισμού, στην ακρόαση των φορέων, εκλιπαρούσα την κα Κεφαλογιάννη να μου απαντήσει τι είναι οι επιχειρήσεις αυτές; Είναι τουριστικές; Είναι καταλύματα; Τελικώς δεν μου απάντησε ποτέ και το πέρασε σαν βραχυχρόνια μίσθωση. Οι συνάδελφοι που δουλεύουν σε αυτά είναι επί το πλείστον γυναίκες που καθαρίζουν. Δυστυχώς, δεν μπορούμε να τις βρούμε και, ακόμα πιο άσχημο, είναι πως δεν έρχονται κι αυτές να μας βρουν».
Όπως αναφέρει ο Χότζογλου, συχνά η εργασία υποδηλώνεται – κυρίως στην εστίαση – ενώ οι ελεγκτικοί μηχανισμοί που θα έπρεπε να προστατεύουν τους εργαζόμενους είναι υποστελεχωμένοι. «Στην Πάρο, στην Μύκονο, στην Σαντορίνη δεν υπάρχει καν υπηρεσία καν, πρέπει να πας στην Σύρο για να κάνεις καταγγελία. Στην Κρήτη, μέχρι και πέρυσι, στο Ρέθυμνο υπήρχε μόνο μια Επιθεωρήτρια. Για όλο το Νότιο Αιγαίο, το νομό Αττικής και τα νησιά του Αργοσαρωνικού, το τεχνικό κλιμάκιο που ελέγχει την υγιεινή κι ασφάλεια των εργαζομένων αποτελείται από μόλις τέσσερις επιθεωρητές. Είναι μια υπηρεσία που θα μπορούσε να κάνει θαύματα, αλλά διαχρονικά έχει απαξιωθεί κι ήρθε και το τελειωτικό χτύπημα με τον νόμο Χατζιδάκι που μετέτρεψε την Επιθεώρηση Εργασίας σε Ανεξάρτητη Αρχή – επί της ουσίας την έκανε αόρατη αρχή για να πετάξει από πάνω του ο εκάστοτε υπουργός την ευθύνη. Έχουμε εργατικά ατυχήματα – πέρυσι είχαμε δυο νεκρούς. Κι αυτά συμβαίνουν μετά τις 8 ώρες δουλειάς. Αν συνεχιστεί η εντατικοποίηση και τα κενά στον κλάδο, θα δούμε κι άλλα ατυχήματα. Δυστυχώς».
