Μετά έξι εβδομάδων καταστρεπτικού πολέμου εκ μέρους των ΗΠΑ-Ισραήλ εναντίον του Ιράν και ήδη δύο εβδομάδων κατάπαυσης του πυρός και διαπραγματεύσεων μεταξύ ΗΠΗ-Ιράν η κατάσταση βρίσκεται επί ξηρού ακμής ιδιαίτερα ευαίσθητη και επικίνδυνη. Στην αρχή του πολέμου το πεδίο μάχης το καθορίζουν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ. Προϊόντος όμως του πολέμου το Ιράν με τον αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ, τον βομβαρδισμό στόχων στο Ισραήλ, ισχυρά χτυπήματα στις Αμερικανικές βάσεις εγκατεστημένες στις Μοναρχίες του Κόλπου όπως και σε ενεργειακές εγκαταστάσεις αυτών των ιδίων των κρατών του Κόλπου διεύρυνε το πεδίο της μάχης, ανέλαβε την πρωτοβουλία των κινήσεων και δημιούργησε όχι απλώς μια Διεθνή Κρίση αλλά Παγκόσμια.
Οι πόλεμοι είναι πάνω από όλα καθαροί στόχοι και συγκεκριμένοι τρόποι επίτευξης. Οι γενικοί στόχοι των ΗΠΑ-Ισραήλ ήταν:
1. Καταστροφή των πυρηνικών εγκαταστάσεων του Ιράν
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
2. Καταστροφή των εγκαταστάσεων των βαλλιστικών πυραύλων
3. Αλλαγή καθεστώτος
Δεν πέτυχε κανέναν από αυτούς τους στόχους παρά τα καταστρεπτικά πλήγματα σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις και σε πολιτικές υποδομές (γέφυρες, πανεπιστήμια, κατοικίες πληθυσμού).
Στόχος του Ιράν είναι η επιβίωση. Μέσον:
Η αντοχή με την υποβολή πολέμου φθοράς και οδυνηρών αντίμετρων.
Έτσι:
α. Το καθεστώς του Ιράν παραμένει σταθερό
β. Τα στενά του Ορμούζ παραμένουν κλειστά για πρώτη φορά με παγκόσμιες οικονομικές συνέπειες.
γ. Οι ζημιές των Μοναρχιών του Κόλπου είναι τεράστιες.
δ. Το Ιράν δεν έχει υποστεί στρατηγική ήττα.
ε. Οι ΗΠΑ αναζητούν έξοδο αξιοπρεπούς διαφυγής η οποία δεν διαφαίνεται.
Ο Τράμπ μέσω καταιγισμού αλληλοαναιρουμένων μηνυμάτων στα Social Media φαίνεται να απαιτεί:
α. Πλήρη εκμηδενισμό του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν που φθάνει να απαιτεί και την παράδοση των 400 τόνων ουράνιου του
β. Την πλήρη απελευθέρωση της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ.
Το Ιράν είναι απίθανο να αποδεχτεί αυτούς τους όρους επειδή:
1. Έχει αποκτήσει τεχνογνωσία πυρηνικής τεχνολογίας, πρώτες ύλες και εγκαταστάσεις.
Η εγκατάλειψη και η παράδοση του πυρηνικού προγράμματος είναι:
α. Εξαιρετικά ευαίσθητο πολιτικό ζήτημα
β. Σημαντικό θέμα εθνικής αξιοπρέπειας,
Eφικτή είναι η συμφωνία τερματισμού του εμπλουτισμού του Ουράνιου για πολλά χρόνια.
2. Είναι αδύνατον να αποδεχτεί συμφωνίες για τον περιορισμό του πυρηνικού του προγράμματος και την απελευθέρωση της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ αν προηγουμένως δεν διασφαλίσει:
α. Άρση των πολυετών κυρώσεων που του έχουν επιβληθεί από τις ΗΠΑ.
β. Επιστροφή παγωμένων-δεσμευμένων αυθαιρέτως κεφαλαίων τους από το διεθνές τραπεζικό σύστημα με εντολή των ΗΠΑ.
γ. Πολεμικές επανορθώσεις λόγω των καταστροφών που υπέστησαν από τον πόλεμο. Ήδη με επίσημη ανακοίνωση του ισχυρίζεται ότι αυτές ανέρχονται στο ύψος των 270 δισ. δολαρίων.
δ. Απευθείας συνεννόηση με τα κράτη του Κόλπου για την δημιουργία ενός συμφωνημένου καθεστώτος ασφάλειας στην περιοχή.
Ως εκ τούτου απαιτείται αμφότερες οι πλευρές να επιδείξουν:
α. Ειλικρινή επιθυμία επίλυσης των διαφορών
β. Υπομονετική και ενδελεχή ανάλυση και σύνθεση των προβλημάτων.
Η συμφωνία που έγινες το 2015 από την κυβέρνηση Ομπάμα και των άλλων κρατών από τη μια μεριά και το Ιράν από την άλλη, χρειάστηκαν πέντε χρόνια διαπραγματεύσεων. Εμπόδιο σε αυτή την επιθυμητή πορεία αποτελεί:
α. Ο Τραμπ και η ομάδα πέριξ αυτού οι οποίοι στερούνται κουλτούρας διαπραγματεύσεων αλλά αντιθέτως αρέσκονται σε εύθραυστες συμφωνίες της «αρπαχτής» που δημιουργούν βραχυχρόνιες εντυπώσεις.
β. Το Ισραήλ που επιθυμεί την υπονόμευση της οποιαδήποτε συμφωνίας.
Δεν υπάρχει περίπτωση να επιτευχθεί συμφωνία εξόδου από αυτή την εξαιρετικά επώδυνη κατάσταση αν αμφότερες οι πλευρές δεν οραματιστούν τα χαρακτηριστικά τερματισμού του πολέμου (Endgame).
Η επιπόλαιη κήρυξη του πολέμου των ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν φυσιολογικά μας οδηγεί να δούμε τους άστοχους υπολογισμούς των ΗΠΑ και τις δομικές αδυναμίες του αμερικανικού στρατού όπως αυτές αναδείχθηκαν με την εξέλιξη του:
1. Λαθεμένα συμπεράσματα από την επίθεση ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν τον Ιούνιου 2025. Η Ουάσιγκτον υπέθεσε ότι και αυτή την φορά η συμπεριφορά του Ιράν θα είναι ίδια όπως αυτή τον Ιούνιο 2025. Όμως το Ιράν προσάρμοσε την τακτική του αποκλείοντας τα Στενά του Ορμούζ,έπληξε πολλαπλούς στόχους Αμερικανικούς και μη στα κράτη του Κόλπου.Έτσι άλλαξε το πεδίο της αντιπαράθεσης και το επίπεδο του πολέμου. Ο Τράμπ αρνήθηκε να εξετάσει αυτό το ενδεχόμενο αν και η στρατιωτική ηγεσία του το επεσήμανε.
2. Αμέλησε την Στρατηγική Στροφή του Ιράν. Οι ΗΠΑ υπέθεσαν ότι μοναδικός στόχος του Ιράν θα είναι το Ισραήλ. Το Ιράν όμως στοχοποίησε τις Αμερικανικές βάσεις όλης της περιοχής στις οποίες επέφερε ισχυρά πλήγματα. Χτύπησε επίσης ενεργειακές εγκαταστάσεις του Κουβέιτ, Κατάρ, Σαουδικής Αραβίας και ΗΑΕ.
3. Υποτίμησε τις Αμυντικές δυνατότητες του Ιράν.
Οι ΗΠΑ υποτίμησαν την αναπτυγμένη τεχνολογία του Ιράν, σε βαλλιστικούς πυραύλους, αντιαεροπορική άμυνα και drones. Δεν φαντάστηκαν ότι πύραυλοι του Ιράν θα κατέστρεφαν τα ραντάρ των ΗΠΑ στα κράτη του Κόλπου ή ότι θα καταρρίπτονταν μαχητικά αεροσκάφη τους.
4. Λανθασμένες εκτιμήσεις για την εσωτερική κατάσταση στο Ιράν.
Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ υπέθεσαν ότι με τις συνεχείς δολοφονίες της Ιρανικής ηγεσίας και των λαϊκών διαδηλώσεων το καθεστώς θα κατέρρεε. Αυτό όχι μόνο δεν συνέβη αλλά οδήγησε σε λαϊκή συσπείρωση «γύρω από την σημαία»
5. Αυξανόμενη Εσωτερική και Διεθνής πίεση.
Όταν έγινε γρήγορα αντιληπτό από την αμερικανική κοινωνία αλλά και τους κύκλους του MAGA ότι αυτός ο πόλεμος δεν είχε κανένα όφελος για τις ΗΠΑ αλλά ήταν για τα συμφέροντα του Ισραήλ ξεσηκώθηκαν έντονες αντιδράσεις. Τα πράγματα χειροτέρευσαν με τις δολοφονίες μαθητών και αμάχων. Στο διεθνές επίπεδο η αύξηση της τιμής του αργού πετρελαίου, του φυσικού αερίου, των λιπασμάτων και των πετροχημικών οδήγησε σε έντονες διαμαρτυρίες των κοινωνιών αλλά και των αγορών.
6. Σημάδια θραύσης στο Κέντρο Λήψης Αποφάσεων του Επιτελείου του Αμερικανικού στρατού.
Οι απολύσεις κορυφαίων στρατηγών του Αμερικανικού Επιτελείου δείχνει σημαντικές διαφωνίες για το δέον γενέσθαι. Έτσι αναγκάσθηκε ο Τράμπ να συρθεί σε διαπραγματεύσεις σε αναζήτηση αξιοπρεπούς εξόδου.
7. Το Ιράν δεν είναι απλώς μια χώρα είναι μια πολιτισμική δύναμη. Κατοικείται συνεχώς τρεις χιλιάδες χρόνια με ιστορική παράδοση μεγάλου πολιτισμού. Είναι μεγάλης έκτασης (1.7 εκατ. τετρ. Χιλιόμετρα) μεγάλο πληθυσμό (93 εκ.) και δύσβατο, ανάγλυφο με οροσειρές και ερήμους. Η κατάληψη του θα απαιτούσε χερσαίες δυνάμεις τουλάχιστον τριών εκατομμυρίων στρατιωτών.
8. Η Ανάποδη Πυραμίδα του Αμερικανικού Στρατού.
Σε ένα κανονικό στρατό στην βάση της πυραμίδας έχουμε τους πεζικάριους. Ευέλικτα σώματα με χαμηλού κόστους εξοπλισμό όπου μπορούν να πάνε παντού. Πάνω από αυτό το επίπεδο έχουμε το πυροβολικό και τα τεθωρακισμένα. Πάνω από αυτό το επίπεδο έχουμε το Ναυτικό. Στην κορυφή έχουμε την Αεροπορία η οποία είναι η ακριβότερη και η λιγότερο ευέλικτη. Συνήθως οι πόλεμοι είναι αυτοί της Φθοράς (Attrition wars). Για αυτό η βασική δύναμη πρέπει να είναι οι φθηνότερες και πιο ευέλικτες δυνάμεις που είναι αυτές του Πεζικού. Αυτές είναι οι επιλογές ιστορικά όλων των μεγάλων Δυνάμεων. Στις ΗΠΑ όμως έχουμε την πυραμίδα αντεστραμμένη. Στη βάση έχουμε την Αεροπορία. Ο στρατός της είναι κτισμένος γύρω από την αεροπορία. Γιατί; Επειδή ο αμερικανικός στρατός είναι κτισμένος με βάση τις ανάγκες του Στρατιωτικού Βιομηχανικού Συμπλέγματος. Η παραγωγή αυτών των εξοπλισμών είναι πανάκριβη, τα συμβόλαια τεράστια και τα κέρδη των BOEING, Lockheed Martin και Raytheon ασύλληπτα. Για αυτό και η συνολική αμερικανική στρατηγική είναι να πουλάει πανάκριβα εξοπλιστικά συστήματα και όχι να κερδίζει πολέμους. Έχουμε πχ τα F35 που το κάθε ένα κοστίζει 150 εκ. δολάρια, το οποίο μπορεί να καταρριφθεί από ένα φθηνής παραγωγής πύραυλο ή ένα φθηνό drone. Για αυτό και απομακρύνθηκε από τον Περσικό Κόλπο το αεροπλανοφόρο Gerald Ford. Το ίδιο και ένας πανάκριβος πύραυλος Patriot μπορεί να καταστραφεί από ένα drone των 15.000 δολαρίων. Όταν το Ιράν εξαπολύει ταυτοχρόνως δεκάδες drones το κόστος για την αναχαίτιση τους είναι δεκαέξι φορές μεγαλύτερο από αυτό του Ιράν. Για αυτό και η επιδίωξη του αμερικανικού στρατού είναι να πετύχει τους πολεμικούς του στόχους πριν ξεμείνει από πυρομαχικά. Αυτή είναι η στρατηγική του Ιράν: Η συνεχής αιμορραγία των αντιπάλων και η εξάντληση τους. Αυτή είναι ιστορικά η τακτική της αδύνατης πλευράς σε ένα πόλεμο. Για τους Ιρανούς αυτός είναι ένας υπαρξιακός πολιτισμικός πόλεμος. Σε ένα πόλεμο απαιτείται ενότητα-ικανότητα-στοχοπροσήλωση. Το Ιράν διαθέτει και τις τρεις προϋποθέσεις. Τι διαθέτει η Αμερική από την πλευρά της; Μόνο το 40% της αμερικανικής κοινωνίας υποστηρίζει τον πόλεμο, το Κογκρέσο είναι βαθιά διχασμένο, το Πεντάγωνο φοβάται να κοινοποιήσει απώλειες φοβούμενο το πολιτικό κόστος. Έτσι από την μεριά του Ιράν έχουμε ένα έθνος που δίνει πολιτισμικό υπαρξιακό αγώνα που έχει μελετήσει αυτή την σύγκρουση για δεκαετίες. Από την άλλη μεριά έχουν Αμερικανική Διοίκηση να μην έχει κανένα συγκεκριμένο σχέδιο εκτός από αυτό των αρχικών βομβαρδισμών. Δεν περίμενε ότι το Ιράν θα είχε αυτή την αντίδραση.
Οι πόλεμοι δεν διεξάγονται μόνο στα πεδία των μαχών. Υπάρχει η στρατιωτική διάσταση, η οικονομική, η πολιτική και η αφηγηματική. Η Αμερική προσπαθεί οι υπόλοιπες διαστάσεις να προσαρμοστούν στην στρατιωτική. Το Ιράν χρησιμοποιεί την στρατιωτική διάσταση να υπηρετήσει τις υπόλοιπες τρεις. Έτσι η αμερικανική στρατηγική είναι απλή: «Βομβαρδίζουμε-παραδίνονται-ελέγχουμε το καθεστώς-ελέγχουμε το πετρέλαιο». Αυτή η στρατηγική απαιτεί η οικονομία να μείνει σταθερή, οι σύμμαχοι πίσω της και τα ΜΜΕ υποστηρικτικά. Η οικονομία δεν είναι σταθερή. Αντιθέτως οι σύμμαχοι(ΝΑΤΟ κλπ.) απέχουν και τα ΜΜΕ είναι διχασμένα. Η Ιρανική στρατιωτική στρατηγική σκοπεύει να πετύχει οικονομικούς, πολιτικούς και αφηγηματικούς στόχους ταυτόχρονα. Οι στοχεύσεις του είναι μετρημένες. Διασπά τα κράτη του Κόλπου. Το Κατάρ και το Ομάν απομακρύνονται από την Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ και την αμερικανική πολιτική. Στη διάσταση της αφήγησης το Ιράν κερδίζει στην μεγάλη πλειοψηφία της παγκόσμιας Κοινής Γνώμης. Συνολικά τίθεται σε αμφισβήτηση το παγκόσμιο αυτοκρατορικό σύστημα των ΗΠΑ που οικοδομήθηκε μεταπολεμικά.Οι ΗΠΑ κρατάνε στα χέρια τους το ρολόι οι Ιρανοί τον χρόνο.Το ίδιο συνεβη στο Βιετνάμ,στο Ιράκ,στο Αφγανιστάν. Η Αμερική του Τράμπ καταφεύγει όλο και περισσότερο στη βία για να διατηρήσει την υπεροχή της και όχι στην οικονομική και ιδεολογική ηγεμονία.Η πολιτική αυτή είναι εμφανώς αδιέξοδη. Ο πόλεμος αυτός αποκάλυψε τις αδυναμίες των ΗΠΑ, τις αδυναμίες της Ευρώπης να συμφωνήσει σε ένα κοινό σχέδιο, την ήρεμη δύναμη της Κίνας. Ο Καναδός πρωθυπουργός είχε δίκιο όταν μίλησε για την Ρήξη του μεταπολεμικού συστήματος και στην ανάγκη δημιουργίας νέου με κέντρο τις ασθενέστερες χώρες.
(Ο Τάκης Μπατζελής είναι πολιτικός επιστήμονας)
