Ο Ντόναλντ Τραμπ και ο Μπενιαμίν Νετανιάχου πίστευαν ότι η νίκη επί του Ιράν θα αναδιαμόρφωνε τη Μέση Ανατολή.
Η περιοχή πράγματι αναδιαμορφώνεται. Αλλά όχι με τον τρόπο που περίμεναν.
Η ανάλυση του Jeremy Bowen για το BBC:
Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν δεν έχει ηττηθεί, ενώ ο κίνδυνος τώρα είναι μια μόνιμη παρατεταμένη κρίση που θα κινείται συνεχώς εντός κι εκτός των ορίων μιας ανοιχτής σύγκρουσης.
Οι εκτιμήσεις τους για το ιρανικό καθεστώς αποδείχτηκαν λανθασμένες κι οι συνέπειες βρίσκονται πλέον εκτός ελέγχου τους.
Η τελευταία από αυτές τις συνέπειες είναι η κατάρριψη ενός αμερικανικού ελικοπτέρου Apache. Αποτελεί ακόμη μία υπενθύμιση ότι η Τεχεράνη μπορεί ακόμη να πληγώσει τους Αμερικανούς.
Ο πρόεδρος και οι στρατηγοί του στάθμισαν την απάντησή τους στην απώλεια του ελικοπτέρου, ώστε να δείξουν εξίσου εμφατικά ότι δεν μπορούν να εκφοβιστούν, αλλά ταυτόχρονα ότι επιθυμού να διαφυλάξουν την αργή και μέχρι στιγμής μη παραγωγική διπλωματική διαδικασία. Το πλήρωμα του Apache επέζησε. Αν είχαν σκοτωθεί, μια πολύ πιο σκληρή απάντηση θα ήταν πιθανή.
Ο Τραμπ χρειάζεται τώρα μια συμφωνία με το Ιράν για το εκ νέου άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, αλλά μια συμφωνία για πολύ πιο μακροπρόθεσμες συνομιλίες γύρω από τα μεγάλα ζητήματα, ξεκινώντας από το απόθεμα εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν και τα ευρύτερα πυρηνικά του σχέδια.
Ο πόλεμος είναι μη δημοφιλής στην Αμερική και ο ίδιος επιζητά μια διέξοδο που θα μπορεί να παρουσιάσει ως νίκη. Αυτό αποδεικνύεται μια σκληρή πρόκληση.
Τα Στενά του Ορμούζ - κάποτε ένας από τους πιο πολυσύχναστους θαλάσσιους δρόμους στον κόσμο - έχουν νεκρώσει από τον Φεβρουάριο.
Τραμπ και Νετανιάχου αναγκάζονται να «φρεσκάρουν» ένα παλιό μάθημα: Από τότε που οι άνθρωποι ανακάλυψαν την τέχνη και την κατάρα του πολέμου, οι ηγέτες διαπιστώνουν ότι είναι ευκολότερο να ξεκινήσεις έναν πόλεμο παρά να τον τερματίσεις με μια ξεκάθαρη νίκη.
Όταν οδήγησαν τις χώρες τους σε πόλεμο με το Ιράν την τελευταία ημέρα του Φεβρουαρίου, και οι δύο εξέδωσαν βιντεοσκοπημένα μηνύματα, επιλέγοντας λέξεις που ταίριαζαν στο αφήγημα πως μια στιγμή μεγάλης ιστορικής αλλαγής πλησιάζει. Το καθεστώς που κυβερνούσε το Ιράν από την ανατροπή του Σάχη το 1979 βρισκόταν στην έξοδο.
Τις πρώτες πρωινές ώρες στο Μαρ-α-Λάγκο, το θέρετρό του στη Φλόριντα, ο Τραμπ επανέλαβε την υπόσχεση που είχε δώσει στους Ιρανούς αντιφρονούντες του καθεστώτος τον Ιανουάριο ότι «η βοήθεια είναι καθ' οδόν».
«Προς τον σπουδαίο, περήφανο λαό του Ιράν, η ώρα της ελευθερίας σας είναι κοντά. Μείνετε προστατευμένοι. Μην βγαίνετε από τα σπίτια σας. Είναι πολύ επικίνδυνα έξω. Βόμβες θα πέφτουν παντού. Όταν τελειώσουμε, αναλάβετε την διακυβέρνηση. Θα είναι δική σας για να την πάρετε. Αυτή θα είναι πιθανότατα η μοναδική σας ευκαιρία για γενιές».
Το επόμενο πρωί, ο Νετανιάχου στάθηκε κάτω από το φως του ήλιου στην οροφή του Κιρία, του πολυώροφου υπουργείου Άμυνας του Ισραήλ στο κεντρικό Τελ Αβίβ, για να μαγνητοσκοπήσει το δικό του διάγγελμα. Όπως και ο Τραμπ, μίλησε σαν η νίκη να ήταν βέβαιη.
«Αυτός ο συνασπισμός δυνάμεων μας επιτρέπει να κάνουμε αυτό που λαχταρούσα για 40 χρόνια: να συντρίψουμε ολοκληρωτικά το καθεστώς του τρόμου. Αυτό υποσχέθηκα - και αυτό θα κάνουμε».
Κατά τη διάρκεια της πολιτικής του καριέρας, ο Νετανιάχου έχει υποστηρίξει επανειλημμένα ότι η πραγματική απειλή για το Ισραήλ προέρχεται από το Ιράν, όχι από τους Παλαιστίνιους ή τους Άραβες γείτονες της χώρας του. Είχε προσπαθήσει και αποτύχει να πείσει άλλους αμερικανούς προέδρους να τον ακολουθήσουν σε μια επίθεση κατά του Ιράν. Ο Τραμπ ήταν διαφορετικός.
Για περισσότερα από δύο χρόνια, από τότε που η Χαμάς επιτέθηκε στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023, ο Νετανιάχου έλεγε στους Ισραηλινούς ότι η ισχύς του στρατού τους, υποστηριζόμενη από την Αμερική, θα εκμηδένιζε τους εχθρούς και θα οδηγούσε σε ένα πιο πλούσιο και ασφαλές μέλλον. Η ισχύς, όχι η διπλωματία, ήταν η απάντηση.
Ο Νετανιάχου είχε το ύφος ενός ανθρώπου του οποίου η στιγμή είχε φτάσει. Αντίθετα, όταν αντιμετώπισε τις κάμερες αφότου ο Τραμπ του είπε να ακυρώσει τα σχέδιά του για επίθεση στη Βηρυτό τη Δευτέρα, ο κορυφαίος ισραηλινός αρθρογράφος Μπεν Κάσπιτ είπε ότι έμοιαζε με ξεφούσκωτο μπαλόνι.
Ο Κάσπιτ είναι ένας από τους πιο ένθερμους επικριτές του πρωθυπουργού. Είναι όμως σαφές ότι η στρατηγική του Νετανιάχου να χρησιμοποιήσει βία για να λυγίσει την περιοχή σύμφωνα με τη θέλησή του, απέτυχε.
Ο Τραμπ περίμενε μια γρήγορη νίκη. Είχε παρακολουθήσει με ενθουσιασμό τον αμερικανικό στρατό να απαγάγει τον πρόεδρο της Βενεζουέλας και τη σύζυγό του, να τους στέλνει σε φυλακή της Νέας Υόρκης και να εγκαθιστά μια υπάκουη διάδοχο στο Καράκας. Πίστευε ότι πρόκειται για μια υποδειγματική αλλαγή καθεστώτος, πολύ καλύτερη από τους αέναους πολέμους που διεξήγαγαν οι προκάτοχοί του στο Ιράκ και το Αφγανιστάν. Το Ιράν θα ήταν το επόμενο στη λίστα.
Και οι δύο άνδρες θα πρέπει να αναρωτιούνται τι πήγε στραβά. Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν τον ισχυρότερο στρατό στον κόσμο. Το Ισραήλ είναι η υπερδύναμη της Μέσης Ανατολής.
Ο Τραμπ και ο Νετανιάχου έβλεπαν ένα καθεστώς να κλυδωνίζεται από την οικονομική κρίση που προκλήθηκε από τις κυρώσεις, την κακοδιαχείριση και τη διαφθορά. Το Ισραήλ είχε καταφέρει συντριπτικά πλήγματα στους συμμάχους του, τη Χαμάς στη Γάζα και τη Χεζμπολάχ στον Λίβανο. Ο άλλος βασικός του σύμμαχος, ο Μπασάρ αλ Άσαντ, είχε ανατραπεί από την προεδρία της Συρίας και είχε καταφύγει στη Μόσχα. Τον Ιανουάριο το καθεστώς κατέστειλε τεράστιες διαδηλώσεις, σκοτώνοντας χιλιάδες Ιρανούς πολίτες.
Κι όμως υποτίμησαν την ανθεκτικότητα του ισλαμικού καθεστώτος. Πίστεψαν ότι η εξόντωση του ανώτατου ηγέτη του και των στενότερων υπαρχηγών του θα προκαλούσε την κατάρρευση του καθεστώτος εκ των έσω.
Υπερεκτίμησαν την αποτελεσματικότητα της στρατιωτικής ισχύος έναντι ενός καθεστώτος που αντιμετώπιζε επανειλημμένες απειλές για σχεδόν 50 χρόνια, είχε δομηθεί κατάλληλα για να επιβιώσει από μια επίθεση και είχε μελετήσει σε βάθος μια αντίληψη εθνικής ασφάλειας που υποστηρίζεται από τις θρησκευτικές και ιδεολογικές του πεποιθήσεις.
Τα πετρελαιοπαραγωγά κράτη του Κόλπου, σύμμαχοι των ΗΠΑ - και στην περίπτωση των ΗΑΕ και του Μπαχρέιν, και του Ισραήλ - έχουν υποστεί βαριά πλήγματα. Δεν πρόκειται απλώς για απώλεια εσόδων από τα πετροχημικά και τα υποπροϊόντα τους, όπως τα λιπάσματα. Έχουν χτίσει το μέλλον τους γύρω από τη δημιουργία μιας όασης σταθερότητας και επιχειρήσεων δισεκατομμυρίων δολαρίων στον Κόλπο. Οι πιθανοί επενδυτές και οι τουρίστες βλέπουν τον πόλεμο να μετατρέπει αυτό το όραμα σε αντικατοπτρισμό.
Το ιρανικό καθεστώς πιστεύει ότι η επιβίωσή του και η ευκολία με την οποία προκάλεσε ασφυξία στην παγκόσμια οικονομία, κλείνοντας τα Στενά του Ορμούζ και επιτιθέμενο στους Άραβες γείτονές του στον Κόλπο, μπορούν να μεταφραστούν σε μακροπρόθεσμη αποτροπή έναντι των ΗΠΑ και του Ισραήλ.
Οι άνδρες που αντικατέστησαν την παλιά φρουρά των Ιρανών ηγετών που σκοτώθηκαν από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ είναι εξίσου ιδεολόγοι με τους προκατόχους τους, αλλά πολύ πιο πρόθυμοι να αναλάβουν ρίσκα σε αυτό που θεωρούν υπαρξιακό αγώνα. Πιστεύουν ότι τα λόγια από μόνα τους δεν θα σταματήσουν περισσότερες επιθέσεις στο μέλλον από τις ΗΠΑ ή το Ισραήλ. Αντίθετα, θέλουν να αποδείξουν ότι οι περαιτέρω επιθέσεις στο Ιράν θα έχουν επώδυνες συνέπειες.
Ένα βασικό μέρος της στρατηγικής τους είναι η σύνδεση του πολέμου στον Λίβανο με τον πόλεμο στον Κόλπο. Το μήνυμα του καθεστώτος προς τον Τραμπ είναι ότι δεν μπορεί να ελπίζει σε κανενός είδους συμφωνία εάν το Ισραήλ συνεχίσει να βομβαρδίζει τον Λίβανο προσπαθώντας να καταστρέψει τη Χεζμπολάχ, την πολιτοφυλακή που το ίδιο συντηρεί από τη δεκαετία του 1980 ως την εμπροσθοφυλακή της άμυνάς του έναντι του Ισραήλ.
Περιορίζοντας τα σχέδια του Ισραήλ να επιτεθεί στη Βηρυτό, με το πρόσχημα ότι μια συμφωνία ήταν κοντά (έναν ισχυρισμό που έχει προβάλει ξανά στο παρελθόν), ο Τραμπ έδειξε έμμεσα ότι αποδέχεται τη σύνδεση μεταξύ των όσων συμβαίνουν στον Λίβανο και των όσων συμβαίνουν στον Κόλπο.
Τη Δευτέρα, ο Νετανιάχου δήλωσε ότι δεν θα αποδεχθεί αυτή τη σύνδεση. Ήταν, όπως είπε, «ανυπόφορη και εντελώς απαράδεκτη». Το πρόβλημά του είναι ότι ο Τραμπ θα θέσει τα δικά του συμφέροντα και την επιθυμία του να τερματίσει τον πόλεμο πάνω από την αποφασιστικότητα του Νετανιάχου να τον συνεχίσει μέχρι να μπορέσει να δηλώσει ότι το ισλαμικό καθεστώς στην Τεχεράνη έχει εξουδετερωθεί.
Ο Νετανιάχου ακύρωσε μια προγραμματισμένη επίθεση στη Βηρυτό, αλλά έκτοτε ο στρατός του Ισραήλ συνεχίζει να πλήττει πολύ σκληρά τον νότιο Λίβανο.
Όταν έκλεισαν τα Στενά του Ορμούζ τον Μάρτιο, υπήρχαν δυσοίωνες προειδοποιήσεις για παγκόσμιες οικονομικές συνέπειες εάν παρέμεναν κλειστά μέχρι τον Ιούνιο.
Όχι μόνο ο ζωτικής σημασίας θαλάσσιος δρόμος παραμένει κλειστός, αλλά χωρίς αξιοσημείωτα διπλωματικά επιτεύγματα, είναι δύσκολο να προβλεφθεί το άνοιγμά του στο άμεσο μέλλον.
