Παρά τις σπασμωδικές κυβερνητικές προσπάθειες να μασκαρευτεί σε ένα τεχνικό νομικό ζήτημα, αορίστως εκτεινόμενο σε ένα αδιαφανές παρελθόν, άντε και σε θέμα συνταγματικής κουβέντας, οι συστηματικές παραβιάσεις του κράτους δικαίου στη χώρα μας έρχονται και επανέρχονται με μεγαλύτερη κάθε φορά οξύτητα, επειδή αποδείχθηκαν εγγενές τμήμα του συστήματος της σημερινής διακυβέρνησης και όχι μια κακή και ανεπιθύμητη από τους κυβερνώντες παρέκβαση που τους ξέφυγε. Και ακριβώς επειδή είναι συστημική εκδήλωση που αναπαράγεται διαρκώς, εδώ και καιρό έχει παύσει να είναι αντικείμενο μιας ορθολογικής ανταλλαγής απόψεων (με επί μέρους συγκλίσεις ή αποκλίσεις) και γενικώς διαλόγου περί του ορθώς πρακτέου κλπ. αλλά είναι πιά αντικείμενο πολιτικής σύγκρουσης. Ωμής, χωρίς ψιμύθια.
Δεν χρειάζεται να επαναλάβω εδώ γνωστές πτυχές για τις υποκλοπές, τα Τέμπη, ο ΟΠΕΚΕΠΕ και για πολλά άλλα, όπως ζητήματα οργάνωσης και απονομής της δικαιοσύνης. Περιορίζομαι σε μία γενική, και πικρή, παρατήρηση: μείζονες παραβιάσεις του κράτους δικαίου στην χώρα μας αναδείχθηκαν στο μείζον επίπεδο όπου ανήκουν επειδή ξένες υπηρεσίες, αρχές και θεσμοί, ενεργώντας στα πλαίσια θεσμικών τους αρμοδιοτήτων, τις ανέδειξαν πράττοντας όσα σύμφωνα με τους δικούς τους κανόνες όφειλαν. Ασφαλώς όχι οι μόνες, αλλά σε αυτές αναφέρομαι εδώ. Δεν αναδείχθηκαν οι παραβιάσεις αυτές επειδή κινήθηκαν οι αρμόδιες ελληνικές αρχές. Ούτε, σε περιπτώσεις που είχαν και το υλικό και την αρμοδιότητα, οι δικαστικές αρχές - κι καταστατικά θεσμικοί φύλακες του κράτους δικαίου. Ούτε βέβαια η κυβέρνηση, αφού αυτή, επικουρούμενη από πολλών μορφών πραιτωριανούς (δημοσιογραφικούς, ακαδημαϊκούς, δικαστικούς κλπ.), αυτή είναι η πηγή του κακού, όχι η δύναμη της θεραπείας του. Δεν κινήθηκαν. Όμως κάποιοι έξω από την χώρα κινήθηκαν, όχι για να ασκήσουν πολιτική, αλλά, επαναλαμβάνω, στα πλαίσια δικών τους αρμοδιοτήτων. Συγκεκριμένα λοιπόν:
Περίπτωση πρώτη: Novartis. Το σκάνδαλο έφθασε στην προσοχή των ελληνικών αρχών από έρευνα του αμερικανικού Υπουργείου Δικαιοσύνης το 2016 και αφορούσε ατασθαλίες εκατομμυρίων ευρώ που είχαν λάβει χώρα υπό προηγούμενες κυβερνήσεις. Η κυβέρνηση του Σύριζα επιδίωξε την διαλεύκανσή του και τη λογοδοσία των υπαιτίων (μεταξύ των οποίων και πολιτικά πρόσωπα που αναφέρονται στα σημειώματα των αμερικανικών αρχών), αλλά με μία κατά παραδοχή και πρωταγωνιστών της εσφαλμένη θεσμικά διαχείριση του πράγματος δεν κατέστη εφικτό να οδηγηθούν οι υπαίτιοι εκεί όπου τους αναλογεί.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Το πράγμα δεν έληξε εκεί. Σε ανακοίνωση τύπου με ημερομηνία 25 Ιουνίου 2020, επί κυβερνήσεως Κυριάκου Μητσοτάκη τώρα πια, το αμερικανικό Υπουργείο Δικαιοσύνης πληροφόρησε το διεθνές και ελληνικό κοινό ότι η Novartis κατέβαλε στο αμερικανικό δημόσιο χρηματική ποινή 233 εκατομμυρίων δολαρίων με βάση τον αμερικανικό νόμο περί Αλλοδαπών Πρακτικών Διαφθοράς (Foreign Corrupt Practices Act) επειδή η Novartis Greece, εφαρμόζοντας ένα σχέδιο διαφθοράς («corrupt scheme») δωροδόκησε εργαζομένους σε κρατικά ή ελεγχόμενα από το κράτος νοσοκομεία και κλινικές. Μεταξύ άλλων η Novartis Greece ομολόγησε (για να μπορέσει να πληρώσει μόνο 233 εκατομμύρια δολάρια πρόστιμο και να γλυτώσει τα χειρότερα) ότι κατέβαλλε για το προσωπικό αυτό «τις δαπάνες για ταξίδια σε διεθνή ιατρικά συνέδρια, περιλαμβανομένων και παρομοίων εκδηλώσεων που έλαβαν χώρα στις Ηνωμένες Πολιτείες, και τούτο «ως μορφή δωροδοκίας αυτών με αντάλλαγμα την αύξηση του αριθμού των συνταγών που θα έγραφαν για [...] ένα συνταγογραφούμενο φάρμακο το οποίο πωλούσε η Novartis Greece [...] Υπάλληλοι της Novartis Greece ταξίδευαν στις Ηνωμένες Πολιτείες και [...] διευκόλυναν την παροχή ανάρμοστων ωφελημάτων («improper benefits») σε απασχολούμενους από το Δημόσιο Έλληνες παρόχους υγείας [...]. H Novartis Greece παραδέχθηκε επίσης ότι στο διάστημα μεταξύ 2009 και 2010 προέβη σε ανάρμοστες πληρωμές σε παρόχους υγείας σε σχέση με μία επιδημιολογική μελέτη η οποία είχε ως σκοπό την αύξηση των πωλήσεων ορισμένων συνταγογραφούμενων φαρμάκων που παρασκεύαζε η Novartis [...]» (βλ. την σχετική ανάρτηση σε justice.gov/opa/pr/novartis-hellas-saci-and-alcon-pte-ltd-agree-pay-over-233-million-combined-resolve-criminal).
Η Ολομέλεια του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους ασχολήθηκε ειδικώς με το θέμα και διατύπωσε εξαιρετικά συγκεκριμένες προτάσεις-συμπεράσματα στο Πρακτικός της υπ’ αριθμ. 2485/2020, το οποίο μάλιστα έγινε δεκτό από τους Υπουργούς Οικονομικών Χρήστο Σταϊκούρα, Υγείας Βασίλη Κικίλια και Δικαιοσύνης Κωνσταντίνο Τσιάρα (ο τελευταίος ήδη ελέγχεται από την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία για τις ατασθαλίες που έλαβαν χώρα στον ΟΠΕΚΕ). Οι επίκαιρες και τεκμηριωμένες προτάσεις του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους ουσιαστικά παραμερίστηκαν από το σύστημα της σημερινής κυβέρνησης, αλλά και με την πλημμελή ανταπόκριση στις διαδικασίες δικαστικής συνδρομής από τις αμερικανικές αρχές. Το πράγμα οδηγείται σε ουσιαστική συγκάλυψη δια της απραξίας και της επιμελούς αδεξιότητας. Ακόμη και η αγωγή που άσκησε το κράτος κατά της Novartis για επανάκτηση μερικών από τις βλάβες που υπέστη από τις ομολογημένα παράνομες ενέργειές της κατάφεραν να την κάνουν έτσι που απορρίφθηκε ως «αόριστη» -μάλιστα, αόριστη!
Περίπτωση δεύτερη: υποκλοπές. Την μεγάλη διάσταση που όλοι και όλες γνωρίζουμε δίδει η έκθεση υπ’ αριθμ. A9-0189/2023 της Επιτροπής PEGA του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου που ερεύνησε την χρήση κακόβουλου λογισμικού παρακολούθησης σε διάφορες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα. Η ευρωπαϊκή κοινοβουλευτική έρευνα και όχι ο ύπουλος πόλεμος που εξαπέλυσαν κατά των αρμοδίων ανεξαρτήτων ελεγκτικών αρχών η κυβέρνηση και προφανώς φίλα προσκείμενοι λειτουργοί της δικαστικής εξουσίας ανέδειξε το μέγεθος και το βάθος του ζητήματος. Το τμήμα της Έκθεσης που αναφέρεται στην Ελλάδα είναι αποκρουστικά σαφές, ανατριχιαστικά λεπτομερές και αξίζει, νομίζω, τον κόπο να περιληφθεί στην διδακτέα ύλη του μαθήματος της Εγκληματολογίας, αλλά και του Συνταγματικού Δικαίου. Σε αυτό αναφέρονται, ένα-ένα, τα πολλά ονόματα των παρακολουθουμένων πολιτικών στελεχών (εν ενεργεία Υπουργών και στελεχών της αντιπολίτευσης), δημοσιογράφων, ανωτάτων αξιωματικών κλπ. Η συνέχεια που επιχειρήθηκε από την κυβερνητική πλευρά ήταν να καταπνιγεί το θέμα τόσο κυβερνητικά-κοινοβουλευτικά, με προσχηματική ανάληψη ευθυνών και βάναυση, και εδώ, χρήση της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας (τόσο κατά τις διαδικασίες κοινοβουλευτικού ελέγχου όσο και με απανωτά, υστερικά σχεδόν, νομοθετήματα), αλλά και δικαστικά, από κορυφαίους ιεραρχικά δικαστικούς λειτουργούς που επιχείρησαν να κλείσουν όπως-όπως την υπόθεση και να κατατρομοκρατήσουν όσους και όσες θεσμικά επιχείρησαν την διαλεύκανσή της. Προσέκρουσαν πάντως όλοι τους στην ακεραιότητα, στο θάρρος και στην δικαστική τιμή κατωτέρων δικαστών, με αποτέλεσμα το θέμα όχι μόνο να μην κουκουλωθεί, αλλά και να αποκτήσει και διεθνή διάσταση, αυτό όμως είναι άλλο ζήτημα.
Περίπτωση τρίτη: ΟΠΕΚΕΠΕ. Αυτή τη φορά η αποκάλυψη του σκανδάλου μας ήρθε από καταγγελίες που άσκησε η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία τον Μάϊο του 2025. Το κυβερνητικό ιερατείο και οι κομματικοί τους εγκάθετοι -εδώ δεν αναφέρομαι καθόλου σε δικαστικές αρχές- γνώριζαν βέβαια, και πολύ καλά μάλιστα, αφού αυτές οργάνωσαν την κλοπή σχεδόν μισού δισεκατομμυρίου από ευρωπαϊκά κονδύλια με προορισμό την ενίσχυση Ελλήνων κτηνοτρόφων. Η έκταση και, κυρίως, η αναίδεια της κλοπής έφθασε τα όρια της αηδιαστικής κτηνωδίας, έκτυπης στα πρόσωπα μερικών από τους πρωταγωνιστές της και βουλευτών που τους κάλυπταν.
Ένα πρώτο κύμα ευρωπαϊκών εισαγγελικών ενεργειών για την αναζήτηση αλήθειας και ευθυνών προσέκρουσε στην αδίστακτη αλαζονεία της κυβερνητικής κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας: «αθώωσαν» τους δικούς τους και επέρριψαν ευθύνες σε ένα απρόσωπο «βαθύ κράτος». Το δεύτερο κύμα ευρωπαϊκών εισαγγελικών ενεργειών έσυρε μία πολυάριθμη ομάδα κυβερνητικών βουλευτών και μέλη της κυβέρνησης (όλοι μαζί είναι αρκετοί για να συγκροτήσουν κοινοβουλευτική ομάδα!) μπροστά στην πικρή αλήθεια της υποχρέωσης να λογοδοτήσουν, με βάση τις ενδείξεις που συνέλεξε και προσκόμισε η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, για την συμμετοχή τους στην κλοπή. Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, όχι οι ελληνικές αρχές. Δεν βρήκαν οι ελληνικές αρχές το απόστημα, αφού ακριβώς οι ελληνικές αρχές ήταν το απόστημα. Οι ευρωπαϊκές το βρήκαν και το έσπασαν όταν κακοφόρμισε τόσο, που έλαβε μεγάλες ευρωπαϊκές διαστάσεις.
Και στα τρία παραπάνω παραδείγματα (σε αυτά θα μπορούσαν να προστεθούν και σημαντικές πτυχές της διερεύνησης από την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία εγκλημάτων που οδήγησαν στον θάνατο 57 ανθρώπων και στον τραυματισμό δεκάδων άλλων στα Τέμπη) καμία ελληνική αρχή δεν είδε, δεν ήξερε, δεν έκανε τίποτε. Το να μην αποδίδεται δικαιοσύνη, είτε επειδή οι ελληνικοί νόμοι είναι κακοί, είτε επειδή η εφαρμογή τους από τα αρμόδια ελληνικά κυβερνητικά ή δικαστικά όργανα είναι και αυτή κακή, είναι ένα θέμα εσωτερικής τάξης. Το να ξεκουνιέται όμως, από τις κεφαλές του, το σύστημα των ελληνικών θεσμών που καλούνται να προστατεύουν το δίκαιο και να απονέμουν την δικαιοσύνη από ενέργειες ξένων ή διεθνών οργάνων, που λειτουργούν -το επαναλαμβάνω- στα πλαίσια των αρμοδιοτήτων τους, δίνει μια ιδιαίτερη διάσταση. Η αποκάλυψη κεντρικών για την ελληνική δημόσια ζωή, και σημαντικών για τις προσωπικές ζωές όσων τους αφορούν, παραβιάσεων δικαίου και δικαιοσύνης από ξένους όταν κάθε αρμόδιος Έλληνας ήταν εκ συστήματος τυφλός και κωφός είναι ζήτημα βαρύτατο και από άποψη ουσίας και από άποψη εθνικής αξιοπρέπειας. Είναι ζήτημα πατριωτισμού, βαρύτατο και από άποψη εθνικής αισχύνης και από άποψη κράτους δικαίου. Βαρύτατο και επώδυνο, επιδεκτικό, εκεί που φτάσαν τα πράγματα, μόνο μιας λύσης: να τους διώξουμε και να φύγουν, τρέχοντας ή, έστω, περπατώντας, φανερά ή στα κρυφά, αλλά να φύγουν. Κι αν δεν το κάνουμε, ας μη μεμφόμαστε κανέναν.
(Ο Γιάννης Δρόσος είναι ομότιμος Καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή Αθηνών και μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Ινστιτούτου Αλέξη Τσίπρα)
