Οι γεωπολιτικές εντάσεις και πολεμικές αναμετρήσεις που βιώνουμε, αναδιατάσσουν το διεθνές περιβάλλον. Οι μεγάλες δυνάμεις που συνέβαλαν στη διαμόρφωση του διεθνούς δικαίου, παραβιάζουν θεμελιώδεις αρχές και κανόνες του και υπονομεύουν τη μεταπολεμική διεθνή έννομη τάξη.
Με αυτήν την αφορμή αναζωπυρώνεται η κριτική έναντι του διεθνούς δικαίου και της αμφισβήτησής του. Η απαγόρευση χρήσης βίας συγκεντρώνει όλα τα πυρά. Παρότι αναγκαστικός κανόνας διεθνούς δικαίου, δεν έχει αποτρέψει πολέμους, δεν έχει περιορίσει εξουσία, δεν έχει αναθέσει διεθνή ευθύνη, ούτε έχει διασφαλίσει ορίζοντα διεθνούς έννομης τάξης. Αντιθέτως αμφισβητείται για την αδυναμία εφαρμογής της, την οποία οι επικριτές θα ανέμεναν ότι αυτόματα θα κατέστελλε κάθε παραβίαση. Όμως η εφαρμογή επαφίεται στα κράτη, πρωτίστως με συμμόρφωση και με αντίδραση εάν παραβιάζεται. Χρήση βίας δικαιολογείται υπό το άρθρο 51 του Χάρτη/ΟΗΕ ως νόμιμη άμυνα από το κράτος θύμα ένοπλης επίθεσης ή κατόπιν εξουσιοδότησης του Συμβουλίου Ασφαλείας/ΟΗΕ (ΣΑ/ΟΗΕ). Πάντως τα μεγάλα κράτη όταν παραβιάζουν την απαγόρευση χρήσης βίας συνήθως επικαλούνται είτε τη νόμιμη άμυνα ή την προστασία των πολιτών στο εξωτερικό, είτε την ανθρωπιστική επέμβαση.
Αυτή η αποτυχία αντανακλάται στην θεσμική αρχιτεκτονική της διεθνούς κοινότητας. Συνήθως μετά από εισβολή ακούμε: πού είναι ο ΟΗΕ. Όμως ο ΟΗΕ έχει σαφείς και καθορισμένες αρμοδιότητες που διατυπώνονται περιοριστικά στο Χάρτη και δεν μπορεί να υπερβεί.
Το ΣΑ/ΟΗΕ μετά το 1990 χαρακτηρίζει απειλή οποιαδήποτε κατάσταση κρίνει, ακόμη και εσωτερικές συγκρούσεις με ανθρώπινα θύματα και λαμβάνει μέτρα, τέτοια που εξουσιοδοτούν και επέμβαση. Όμως αυτό που το βραχυκυκλώνει είναι το veto.
Κάθε μόνιμο μέλος του ΣΑ/ΟΗΕ είναι παντοδύναμο όσον αφορά στη λήψη αποφάσεων για καταστάσεις που απειλούν τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια. Όμως το δικαίωμα veto συνήθως ασκείται δι’ ίδιον συμφέρον, αποτυπώνοντας πολιτικές συμμαχίες και γεωπολιτικές ισορροπίες, καταλήγοντας να λειτουργεί ως καταφύγιο ατιμωρησίας. Με βάση αυτήν την υπερ-εξουσία ένα μόνιμο μέλος -ή φίλιον κράτος- μπορεί να παραβιάσει την απαγόρευση χρήσης βίας, χωρίς καταδίκη, ούτε κυρώσεις. Απομειώνεται δηλαδή αντί να ενισχύεται ως μηχανισμός συλλογικής ασφάλειας στο πλαίσιο του Enforcement of Law του Κεφαλαίου VII του Χάρτη/ΟΗΕ.
Με τέτοια ιδιότυπη ασυλία σημερινοί παγκόσμιοι ηγέτες δεν αμφισβητούν μόνο, αλλά και υπονομεύουν τα θεμέλια της μεταπολεμικής διεθνούς έννομης τάξης. Αναφερόμαστε σε παραδείγματα χωρών μονίμων μελών του ΣΑ/ΟΗΕ που έχουν οδηγήσει σε παραλυσία τον μηχανισμό συλλογικής ασφάλειας, όταν αποφάσεις αντιστρατεύονται συμφέροντά τους.
1. Ο Τραμπ παραβίασε την απαγόρευση χρήσης βίας απαγάγοντας τον Μαδούρο ως υπόδικο για ναρκο-τρομοκρατία να προσαχθεί ενώπιον αμερικανικού δικαστηρίου, παρότι απολαύει δικαιοδοτικής ασυλίας. Αυτές τις ημέρες ζούμε τον πόλεμο στο Ιράν που εισβάλει για δεύτερη φορά μετά τον Ιούνιο του 2025 με στόχο όπως ο ίδιος έχει δηλώσει την αλλαγή καθεστώτος, την καταστροφή του πυρηνικού προγράμματος και του βαλλιστικού πυραυλικού συστήματος. Από το τρίπτυχο αυτό, στις τελευταίες δηλώσεις Τραμπ εκλείπει ο στόχος της αλλαγής καθεστώτος.
Οι ΗΠΑ εξέθεσαν την επιχειρηματολογία τόσο ενώπιον του ΣΑ/ΟΗΕ ανήμερα της εισβολής, όσο και στην επιστολή της 11ης Μαρτίου 2026 (αντίστοιχη απέστειλε το Ισραήλ). Επικαλούνται το επιχείρημα της νόμιμης άμυνας που όμως δύσκολα στοιχειοθετείται. Η προβαλλόμενη απειλή από το Ιράν συνιστά παραβίαση διεθνούς δικαίου, αλλά δεν δικαιολογεί νόμιμη άμυνα, διότι δεν έχει συμβεί, ούτε είναι άμεση, ούτε επίκειται ένοπλη επίθεση για να ασκηθεί. Στην περίπτωση που εξετάζουμε δεν είναι προληπτική άμυνα (anticipatory self-defense). Πρόκειται για την preemptive self-defense που επισπεύδει το χρόνο εξουδετέρωσης της απειλής παρότι η εκδήλωσή της είναι ακόμη υποθετική. Με αυτό το δόγμα ο Μπους επενέβη μαζί με πρόθυμους συμμάχους στρατιωτικά στο Ιράκ το 2003.
2. Ο Πούτιν εισέβαλε στην αυτόνομη περιοχή Ντονμπάς της Ουκρανίας, αλλά δικαιολόγησε την ενέργεια στην πρόσκληση αμυντικής συνδρομής. Πρώτα βοήθησε να ανακηρυχθεί κατ’ απόσχιση η περιοχή ανεξάρτητη και να ζητήσει τη ρωσική συνδρομή. Και μετά η Ρωσία, επικαλούμενη συλλογική άμυνα ανταποκρίθηκε. Εκμεταλλευόμενη μάλιστα το veto απέφυγε καταδίκη και κυρώσεις.
3. Ο Σι Ζινπίνγκ απέχει σε αποφάσεις. Όμως αποκλείει θάλασσα (με τη nine-dash-line) και εναέριο χώρο όλης της Νότιας Σινικής Θάλασσας, καταπατώντας ΑΟΖ των Φιλιππίνων, με βάση τεχνητά νησιά κατασκευασμένα σε διαφιλονικούμενους θαλάσσιους σχηματισμούς. Παραβιάζει το δίκαιο θάλασσας, όπως αποφάνθηκε το Διαιτητικό Δικαστήριο το 2016, διότι μόνο φυσικά νησιά δικαιούνται θαλασσίων ζωνών, εξαιρώντας βράχους από διεκδίκηση υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ. Η Κίνα ερημοδίκησε και δεν συμμορφώθηκε με την απόφαση.
Κινούμαστε επί ξυρού ακμής σε έναν άναρχο κόσμο -θεωρία ρεαλισμού. Όσο ποτέ άλλοτε υπό τη σκιά πολέμου που εξαπλώνεται, η αναθεώρηση του Χάρτη για το ΣΑ/ΟΗΕ είναι sine qua non. Πρέπει να προωθηθεί η “Pact for the Future” που υιοθέτησε η Γενική Συνέλευση/ΟΗΕ στις 20 Σεπτεμβρίου 2024, όπου: αντιπροσωπευτικότητα, veto, κυρώσεις, αύξηση μελών, αποτελεσματικότητα των αποφάσεων και των μέτρων, αποτελούν τα κύρια σημεία για το ΣΑ/ΟΗΕ.
(Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι Καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, Πανεπιστημίου Πειραιώς-Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την εφημερίδα "Το Βήμα" της Κυριακής)
