Το 1974 η τουρκική εισβολή προκάλεσε de facto διαίρεση και καθεστώς κατοχής στη βόρεια Κύπρο από την οποία βιαίως εκτοπίστηκε ο ελληνοκυπριακός πληθυσμός και εκεί συγκεντρώθηκε τουρκοκυπριακός. Με την κατοχή η Τουρκία στερεί από τους Ελληνοκύπριους την ελεύθερη πρόσβαση, νομή και απόλαυση των ιδιοκτησιών και οικιών τους, καθώς και εγκατάστασή τους στην βόρεια Κύπρο. Παράνομα επικυριαρχεί επί των Τουρκοκυπρίων, αποστερώντας τους το δικαίωμα της εσωτερικής αυτοδιάθεσης ως τμήματος του κυπριακού λαού. Η Κυπριακή Δημοκρατία συνεχίζει διεθνώς αναγνωρισμένη, εκπροσωπούμενη από την Κυπριακή Κυβέρνηση.
Παρά τις διπλωματικές προσπάθειες, η εισβολή δεν καταδικάστηκε. Στα ψηφίσματα του το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ (ΣΑ/ΗΕ) επικεντρώνεται στην επόμενη ημέρα. Η διεθνής κοινότητα εμμένοντας στη διασφάλιση της εδαφικής ακεραιότητας, στόχευε σε μια νέα πολιτειακή δομή που -υπό το πνεύμα της διανομής εξουσιών μεταξύ των εδαφικών κοινοτήτων- θα προσιδίαζε σε ομοσπονδία, όχι σε ενιαίο κράτος ούτε παραλλαγή του συναινετικού της Ζυρίχης ‘59.
Η λύση της ομοσπονδίας από ορισμένη μερίδα εκλαμβάνεται ως νομιμοποίηση των τετελεσμένων της εισβολής· ενώ στη λογική του διεθνούς παράγοντα και στη λογική της τέχνης των συμβιβασμών συνιστά αναγκαία μετεξέλιξη της δομής της Ζυρίχης, με ενισχυμένες τις επιχώριες εξουσίες των κοινοτήτων/πολιτειών, που θα διαχειρίζονται το κοινό ομοσπονδιακό κράτος. Επιστροφή στην εξ αδιαιρέτου εξουσία συναινετικού κράτους τύπου Ζυρίχης ήταν αδύνατη.
Στη συνδιάσκεψη της Γενεύης 25-30 Ιουλίου ’74 στο τραπέζι έπεσε διαζευκτικά είτε η τουρκοκυπριακή πρόταση ομοσπονδίας των δύο πολιτειών· είτε παραλλαγμένα η τουρκική πρόταση περί ομοσπονδίας των πολλών περιφερειών (καντονιών). Βιώνοντας την εισβολή οιαδήποτε διαβούλευση περί ομοσπονδίας απορριπτόταν. Ακόμη και ανάλογο διερευνητικό ερώτημα του Γλαύκου Κληρίδη απέρριψε ενστικτωδώς ο Μακάριος. Εκείνες τις ώρες τέτοια λύση δεν άφηνε πολλά περιθώρια εκλογίκευσης προτάσεων περί ομοσπονδίας, σε αντίθεση με προσδοκίες για διακοπή της παραβίασης και αποκατάσταση του status quo ante. Ο Κληρίδης ως λύση πρότεινε την επιστροφή στην εφαρμογή της πολιτειακής δομής της Ζυρίχης ’59 και του Συντάγματος ’60. Εμμέσως αιτιώμενος την λανθασμένη πρόταση Μακαρίου περί τροποποίησης 13 -ακόμη και αυστηρών- διατάξεων του Συντάγματος, γεγονός που προκάλεσε την πρώτη απόσχιση των Τουρκοκυπρίων σε θυλάκους, δεκαετή (1964-1974) κρίση και de facto μεταβολή.
Στη λογική μιας νέας εσωτερικής δομής στο πνεύμα της διανομής εξουσιών των κοινοτήτων, η ομοσπονδιακή λύση προσλαμβανόταν ως μοναδική επιλογή αντί είτε της εκκρεμότητας της μη λύσης με παρουσία στρατευμάτων κατοχής, είτε μιας ενδεχόμενης απόσχισης της βόρειας Κύπρου και προσάρτησής της στην Τουρκία. Από το 1975 το ΣΑ/ΗΕ εντέλλεται τις κοινότητες να διεξάγουν συνομιλίες και παράλληλα με τα ψηφίσματά του αταλάντευτα παρέχει την εγγύηση της διατήρησης της ακεραιότητας, κυριαρχίας, ενότητας και συνέχειας της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Γιατί ομοσπονδία; Η λύση αυτή δεν εμπίπτει στην κλασσική θεωρία περί ομοσπονδίας που μελετούσαμε σε παλαιότερα εγχειρίδια. Οι ομοσπονδίες ανά τον κόσμο συστάθηκαν από τη συμφωνία προϋφιστάμενων οντοτήτων, που διανέμουν τις εξουσίες υπό ένα κοινό κράτος, ενώ διατηρούν την αυτονομία τους με εγγύηση την πολιτική ισότητα μεταξύ των πολιτειών. Στην περίπτωση μας, πριν την εισβολή οι Τουρκοκύπριοι ήταν διάσπαρτοι ανά την επικράτεια. Στην Κύπρο υποδείχθηκε ομοσπονδία ως εναλλακτική επιλογή έναντι αποφυγής απόσχισης και μάλιστα έχει επικρατήσει σε ανάλογες διεθνείς περιπτώσεις ως όρος «remedial federation».
Ομοσπονδία για να μην καταρρεύσει η ενότητα του κράτους από ανελαστικές αποσχιστικές τάσεις, στην απουσία άλλης εναλλακτικής υπέρ της συνέχισης και ακεραιότητάς του· όταν μάλιστα διαπιστώνεται συναίνεση προς τούτο των συστατικών μερών. Με τη διευθέτηση οι συστατικές κοινότητες του αρχικού συναινετικού κράτους της Ζυρίχης θα μετατραπούν σε ομόσπονδους εταίρους με τα χαρακτηριστικά του πολιτειακού αυτού σχήματος, ήτοι του εδαφικού καθορισμού κάθε ομόσπονδης οντότητας, της ισότητας μεταξύ τους και με το κεντρικό ομοσπονδιακό κράτος όπου θα εκπροσωπούνται. Η λογική της remedial federation, να επιτρέπεται σε περιπτώσεις που το στοιχείο της διανομής εξουσίας δεν υφίσταται, κάνει την εφαρμογή της στην περίπτωση της Κύπρου λιγότερο δυσχερή και πάντως εύλογη.
Η ομοσπονδία θα συνιστά μετεξέλιξη της δομής της Ζυρίχης με ευρείες επιχώριες εξουσίες πολιτειών, στο πλαίσιο ενός ομοσπονδιακού κράτους έχον καθορισμένες εξουσίες. Αντίθετα απαιτήσεις των Τουρκοκυπρίων να αναγνωρισθεί έστω για μια ημέρα η παράνομη «ΤΔΒΚ», είναι απορριπτέες για συγκρότηση ομοσπονδίας. Ο συμβιβασμός πρέπει να επικεντρώνεται στο ότι η οποιαδήποτε εξέλιξη θα συνιστά τη συνέχεια της Κυπριακής Δημοκρατίας, όχι παρθενογένεση.
(Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι Καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, διευθυντής Μεταπτυχιακού Προγράμματος «Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές» στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς- Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την εφημερίδα "Τα Νέα του Σαββατοκύριακου)
