Θετική εξέλιξη είναι η πρόσφατη εκλογή της Ελλάδας σε θέση μη μόνιμου μέλους στο Συμβούλιο Ασφαλείας (ΣΑ) των Ηνωμένων Εθνών (ΗΕ). Το ΣΑ/ΗΕ είναι το παντοδύναμο εκτελεστικό όργανο των ΗΕ επιφορτισμένο με τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας. Λαμβάνει όποια μέτρα -κυρώσεις ή επέμβαση- κρίνει ότι είναι αναγκαία για να αντιμετωπίζει καταστάσεις τις οποίες το ίδιο αξιολογεί με πολιτική κρίση ότι αποτελούν κίνδυνο ή απειλή για τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια.
Διαθέτει ευχέρεια να επιληφθεί των καταστάσεων που απειλούν την ειρήνη αλλά όταν αποφασίσει και λάβει μέτρα, διατάσσει τα κράτη να τα υλοποιήσουν. Συνήθως τα μέτρα αυτά, εν αρχή κυρωτικά, στοχεύουν συγκεκριμένο κράτος παραβάτη. Σε ορισμένες περιπτώσεις όπου υπάρχει ανάγκη για να τερματιστεί ανθρωποθυσία, συνήθως από εσωτερική σύγκρουση, που δεν μπορεί να διακοπεί με άλλα πιο ήπια ή διπλωματικά μέσα, το ΣΑ/ΗΕ μπορεί να εξουσιοδοτήσει ανθρωπιστική επέμβαση.
Η φυσιογνωμία του ΣΑ/ΗΕ μεταβλήθηκε άρδην μετά το τέλος του διπολισμού Οι αγκυλώσεις που προκαλούσαν την αρνησικυρία (veto) στη λήψη μέτρων και την παραλυσία του οργάνου σε περίπτωση που θίγονταν αντιτιθέμενα συμφέροντα των δύο στρατοπέδων, εξέλιπαν. Μέχρι τότε η δυνατότητα λήψης απόφασης εξαρτάτο από τη στάση που τηρούσαν τα πέντε ισχυρά μόνιμα μέλη του (ΗΠΑ, ΗΒ, Γαλλία, Ρωσία, Κίνα), τα οποία διαθέτουν δικαίωμα άσκησης αρνησικυρίας (veto). Εάν ένα εξ αυτών αντιτίθεται αποκλείεται απόφαση. Τα συνήθη μέτρα που ελάμβανε μέχρι τότε το ΣΑ/ΗΕ ήταν οι κυρώσεις τις οποίες διατάσσονται τα κράτη να υλοποιούν. Κυρώσεις όπως διακοπή διπλωματικών σχέσεων με το κράτος παραβάτη, οικονομικό αποκλεισμό του (embargo), ή ομοίως υποχρεωτική μη αναγνώριση των προϊόντων των παράνομων ενεργειών του. Όπως συνέβη το 1983 όταν το ΣΑ/ΗΕ ακύρωσε εξαρχής όποια παραγωγή έννομων αποτελεσμάτων από την μονομερή ανακήρυξη αυτοαποκαλούμενης «Τουρκικής Δημοκρατίας της Βόρειας Κύπρου», δηλαδή των Κατεχομένων. Διότι προερχόταν από την εισβολή του 1974 που παραβιάζει τον αναγκαστικό κανόνα της απαγόρευσης χρήσης βίας. Έτσι διαπίστωσε το Διεθνές Δικαστήριο το 2010 στην Γνωμοδότηση περί νομιμότητας της ανακήρυξης του Κοσσόβου, διαφοροποιώντας την από την περίπτωση «ΤΔΒΚ» που το ΣΑ/ΗΕ ακύρωσε ως ανυπόστατη.
Το ΣΑ/ΗΕ ξεκλείδωσε όταν ο ψυχρός πόλεμος έληξε. Η παρέμβασή του το 1990 έναντι της εισβολής του Ιράκ κατά του Κουβέϊτ σηματοδότησε την αλλαγή σελίδας που ανέδειξε το κύρος του οργάνου στην επικράτηση της διεθνούς ειρήνης και τη διαχείριση του στρατιωτικού μέσου. Το ΣΑ/ΗΕ επιλήφθηκε ευθύς εξαρχής. Δεν περιορίστηκε στα κυρωτικά μέτρα. Εξάντλησε το σύνολο των εξουσιών που απορρέουν από τις διατάξεις του κεφαλαίου 7 του Χάρτη/ΗΕ. Εξουσιοδότησε ακόμη και τη στρατιωτική επέμβαση προκειμένου να ανακτηθεί η κυριαρχία του Κουβέϊτ. Παρότι, τελικώς, η επιχείρηση «καταιγίδα της ερήμου» διεξήχθη ως αμυντική συνδρομή στην έκκληση του Εμίρη.
Το ΣΑ/ΗΕ έχει ευρεία εξουσία να υιοθετεί μέτρα για καταστάσεις που υπό τις διαφορετικές συνθήκες του 1945 ή προσλαμβάνουσες δεν θα ήταν δυνατόν να έχουν προβλεφθεί. Με λογική ότι ο Χάρτης είναι ζωντανό όργανο, το ΣΑ/ΗΕ με δημιουργική ερμηνεία και δημιουργική πρακτική τον επικαιροποιεί ως προς τα κενά και συνεπώς μπορεί να επιλαμβάνεται. Διαθέτει ευρεία εξουσία να χαρακτηρίσει μια κατάσταση απειλή για τη διεθνή ειρήνη, όπως και το μέτρο το οποίο θα λάβει. Τέτοια περιστατικά καταγράφονται στη διεθνή πρακτική και ανήκουν αδιαμφισβήτητα στις εξουσίες του ΣΑ/ΗΕ, όπως είναι, εκτός της ανθρωπιστικής επέμβασης, η ίδρυση ad hoc διεθνών ποινικών δικαστηρίων πχ για τα εγκλήματα στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Έχει χαρακτηρίσει την τρομοκρατία έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, εξουσιοδοτώντας οικουμενική καταπολέμηση του φαινομένου. Παράλληλα έχει επινοήσει τις «έξυπνες κυρώσεις», εξατομικεύοντας τες σε πρόσωπα συνδεόμενα με το κράτος παραβάτη. Ακόμη δε με απόφαση μετά από εθνοτικές συγκρούσεις έχει θέσει υπό διεθνή διοίκηση περιοχή μέχρι να οριστικοποιηθεί συναινετικά το καθεστώς κυριαρχίας της. Εκτός του Ανατολικού Τιμόρ, τέτοια περίπτωση ήταν το Κόσσοβο από το 1999 με τη διακοπή της σερβικής εξουσίας που ακολούθησε τη στρατιωτική επέμβαση του ΝΑΤΟ, μέχρι τη μονομερή ανακήρυξή του σε κράτος το 2008.
Από το 1990 το ΣΑ/ΗΕ αποδεικνύεται αποτελεσματικό. Αντιθέτως στο Ουκρανικό η Ρωσία εκμεταλλευόμενη το δικαίωμα αρνησικυρίας προχώρησε ανεμπόδιστα σε συνεχή πόλεμο. Ομοίως στη Γάζα το ΣΑ/ΗΕ με τα περιθώρια που αφήνει η αρνησικυρία των ΗΠΑ περιορίστηκε σε ανθρωπιστικές πτυχές.
Το ΣΑ/ΗΕ έχει πλαισιώσει την εξέλιξη και επίλυση του Κυπριακού. Εξασφαλίζει ως μείζον και βασικό την εδαφική ακεραιότητα της επικράτειας, ως εγγύηση για την αναδόμηση του κράτους υπό νέα ομοσπονδιακή μορφή των δύο κοινοτήτων, γνωστή ως διζωνική – δικοινοτική ομοσπονδία.
(Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι Καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, διευθυντής Μεταπτυχιακού Προγράμματος «Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές», στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς-Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την εφημερίδα Το Βήμα της Κυριακής)
