Το άρθρο θα μπορούσε να περιέχει μια μόνο φράση: «Το κέρδος προκαλεί πολέμους».
Το θεωρητικό υπόβαθρο της εκμετάλλευσης χωρών σαν διέξοδο στα οικονομικά έδειξαν νωρίς οι οικονομολόγοι στη Βρετανία. Τον 18ο αιώνα ο οικονομολόγος Ντέιβιντ Ρικάρντο έγραφε: «Αν με κάθε συσσώρευση κεφαλαίου ήμασταν σε θέση να αποκτήσουμε ένα κομμάτι νέας εύφορης γης για το νησί μας (Βρετανία), τα κέρδη δεν θα έπεφταν ποτέ».
Ο κλασικός του φιλελευθερισμού τον 19ο αιώνα Τζων Στιούαρτ Μιλ συνέχιζε: «Η επέκταση του κεφαλαίου θα προσέγγιζε το ύστατο όριό της αν το ίδιο το όριο δεν διευρυνόταν συνεχώς και δεν άφηνε περισσότερο χώρο».
Το θέμα είναι ότι μια χώρα δεν μπορεί να ζει διαρκώς με κατακτήσεις και ελέγχους άλλων χωρών.
Γνωστοί κατακτητές έκρουσαν το «καμπανάκι» του κινδύνου. Ο Μπίσμαρκ προς το τέλος του (1890) και αφού είχε αποκτήσει αποικίες για την χώρα του είπε ότι η «Η Γερμανία είναι πλέον χορτασμένη». Προβληματίσθηκε προφανώς γιατί έβλεπε τους κινδύνους της υπερεπέκτασης και υπερδυνάμωσης καθώς και τις προκλήσεις που δημιουργούνταν απέναντι στις άλλες μεγάλες δυνάμεις. Οι φόβοι του επαληθεύτηκαν λίγα χρόνια αργότερα και αφού είχε πεθάνει, με το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1914).
Μπορεί να αναλογίσθηκε τα λόγια του Ναπολέοντα, μετά τα παθήματά και τις ήττες του, ότι «οι αυτοκρατορίες πεθαίνουν από βαρυστομαχιά». Κατάλαβε ο τελευταίος πόσο «βαριές» ήταν οι ήττες στη Ρωσία όπου εισέβαλε με 650.000 άνδρες και γύρισε με 50.000 (1812) και φυσικά το Βατερλώ (1815).
Οι δυο παγκόσμιοι πόλεμοι έσπασαν την αποικιοκρατία γιατί αποδυναμώθηκαν οι μέχρι τότε κυρίαρχες δυνάμεις και ισχυροποιήθηκε η αμερικανική ισχύς. Παράλληλα, η επέκταση των σοσιαλιστικών χωρών δεν άφηνε πολλά περιθώρια και προκάλεσε ένα όνειρο ανεξαρτοποίησης των περιοχών του τότε λεγόμενου αδέσμευτου κόσμου.
Τα «συσσωρευμένα» κεφάλαια αναζητούν διέξοδο είτε στην ανάπτυξη είτε στον πόλεμο.
Τα «περισσεύματα» κεφαλαίων που δημιουργήθηκαν από φορολόγηση κατά 45% περίπου στη διάρκεια των πολέμων πήγαιναν στις ανάγκες του πολέμου. Αμέσως μετά προκλήθηκε φορολόγηση περίπου 20% που διατηρήθηκε για πολλά χρόνια. Τα στοιχεία αυτά προέρχονται από πρόσφατη μελέτη του Ινστιτούτου του Κιέλου που μελετά τα οικονομικά των πολέμων σε διάρκεια 150 ετών.
Αυτά τα «περισσεύματα» χρησιμοποιήθηκαν τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια για ανασυγκρότηση της βιομηχανίας των κατεστραμμένων χωρών και για κοινωνικά προγράμματα.
Όμως παρά την ιλιγγιώδη τεχνική πρόοδο, τα «περισσεύματα κεφαλαίου» διάλεξαν στην πορεία άλλο δρόμο πιο κερδοφόρο και πήγαν στην εξαγωγή σε χώρες που θα πετύχαιναν περισσότερο κέρδος.
Η τάση αυτή επιδεινώθηκε την περίοδο της παγκοσμιοποίησης, με αποτέλεσμα τον βιομηχανικό μαρασμό των προηγμένων χωρών και την άνοδο φτωχών χωρών.
Τα «συσσωρευμένα» κεφάλαια δεν βρίσκουν περιθώρια ανάπτυξης στις δυτικές κυρίαρχες χώρες λόγω τεχνολογικής υποβάθμισης. Το ποσοστό κέρδους πέφτει. Αναζητούνται λύσεις στις κυρώσεις, στις εντάσεις και στον πόλεμο.
Μετά το 2020 άρχισε προσπάθεια επιστροφής κεφαλαίων και βιομηχανιών στις ΗΠΑ αλλά ήταν ήδη αργά.
Άρχισε να αναθεωρείται ότι είχε φτιαχτεί από το 1945 για να εδραιωθεί το καπιταλιστικό σύστημα, με τα τότε δεδομένα.
Τώρα πιά δεν υπολογίζουν το διεθνές δίκαιο, τους κανόνες που οι ίδιοι καθιέρωσαν (rules based order), δεν λογαριάζουν τις αποφάσεις των Ηνωμένων Εθνών, του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, ούτε καν του δικού τους ΔΝΤ.
Καταφεύγουν στον προστατευτισμό της οικονομίας, βάζουν δασμούς και επιβάλλουν κυρώσεις.
Εκεί που ήταν υπέρ του ανοίγματος των συνόρων για να κυκλοφορεί το εμπόριο, κλείνονται στον εαυτό τους και αναζητούν την ουτοπία της «αυτάρκειας» μαζί με τους φίλους τους, με τους οποίους δημιουργούν «ζώνες επιρροής».
Η απομόνωση αυτή της Αμερικής και της Ευρώπης, οδηγεί στην αναζήτηση εξωτερικών και εσωτερικών εχθρών κι αρχίζει το «κυνήγι των μαγισσών» για όποιον έχει άλλο χρώμα ή άλλες απόψεις.
Προσπαθούν να επιβάλλουν «οικονομία πολέμου» με σκοπό την αντιμετώπιση των εξωτερικών εχθρών με στρατιωτικά μέσα και των εσωτερικών με σκληρή καταστολή.
Στη διάρκεια του 2025, σταθεροποιήθηκε η τροπή του πολέμου στην Ουκρανία, με αργές αλλά σταθερές νίκες των Ρώσων.
Έγινε προσέγγιση Τραμπ-Πούτιν για να μην περάσει η κρίση τα όρια και επέλθει κλιμάκωση που θα διακινδυνεύσει τα συμφέροντα και των δύο πυρηνικών δυνάμεων.
Ο Τραμπ εξέδωσε την υποτιθέμενη στρατηγική ασφάλειας σε 33 σελίδες όπου καθορίζει το «Δυτικό ημισφαίριο» (Λατινική Αμερική και Καραϊβική) σαν δική του σφαίρα επιρροής, κατά το πρότυπο του παλαιού δόγματος Μονρόε και εκτιμά ότι σε 20 χρόνια η Ευρώπη «δεν θα μοιάζει με το παρόν», υπονοώντας ότι θα έχει καταστραφεί λόγω των μεταναστευτικών ροών και του «λάθους» δρόμου που έχει πάρει.
Με την θεωρητική βάση της λογικής του MAGA φαίνεται να συμφωνεί για δικούς του λόγους και ο Πούτιν.
Η συμφωνία για τα στρατηγικά πυρηνικά (New START) που λήγει τον ερχόμενο Φεβρουάριο και αφορά τα πυρηνικά ΗΠΑ-Ρωσίας (όχι Κίνας ή άλλων χωρών) αν ανανεωθεί θα είναι δείγμα μεγαλύτερης προσέγγισης.
Παράλληλα με την πολιτική των κυρώσεων του Τραμπ στις βιομηχανικές χώρες και κύρια στην Κίνα, την Ρωσία και την Ευρώπη, εφαρμόζει «πολιτική των κανονιοφόρων», κλέβοντας τάνκερ με πετρέλαιο από την Βενεζουέλα και βομβαρδίζοντας την Νιγηρία, τάχαμου για προστατεύσει τους Χριστιανούς στην τελευταία και να ρίξει το καθεστώς στην πρώτη.
Απλά θέλει να αποκτήσει πηγές ενέργειας και να στερήσει αντίστοιχα την Κίνα από αυτές, στο πλαίσιο προετοιμασίας σκληρής αντιπαράθεσης μαζί της.
Δεν θέλει εμπλοκή με αμερικανικά στρατεύματα αλλά η αποσταθεροποίηση καθεστώτων και μερικοί βομβαρδισμοί θεωρεί ότι δεν κοστίζουν πολύ.
Στην απέναντι πλευρά, ο Πούτιν δεν έχει κανένα λόγο να συμβιβαστεί με μια Ουκρανία προπύργιο της Ευρώπης. Ήδη πετυχαίνει νίκες και φθάνει σε σημείο περιμετρικού ελέγχου της Οδησσού, οπότε θα αποκόψει την Ουκρανία από την Μαύρη Θάλασσα.
Στοχεύει όχι μόνο να αλλάξει το καθεστώς του Κιέβου αλλά και να φθείρει οικονομικά και πολιτικά την Ευρώπη.
Ξέρει ότι όσο τρέχει ο χρόνος αυξάνεται η επιρροή των ακροδεξιών κομμάτων στην Ευρώπη, τα οποία υιοθετούν πολιτική συνεργασίας με τη Ρωσία και επιθυμούν την επαναφορά του φθηνού ρωσικού φυσικού αερίου για να εξυπηρετήσουν τους βιομηχανικούς κύκλους αλλά και τις λαϊκές μάζες που αναζητούν εργασία.
Κύκλοι όπως ο ακροδεξιός και εθνικιστής Αλεξάντερ Ντούγκιν επηρεάζουν την ρωσική ηγεσία και βλέπουν συμμάχους στην ευρωπαϊκή ακροδεξιά.
Η εγκατάλειψη της Ευρώπης από τον Τραμπ και η οικονομική της πτώση θα είναι η εκδίκησή του.
Παράλληλα, η Ρωσία κατευθύνεται όλο και πιο κοντά στην Κίνα και στις χώρες της Ασίας. Εκτιμούν στη Μόσχα ότι το μέλλον της Ρωσίας δεν είναι στην ευρωπαϊκή πλευρά αλλά στη Σιβηρία, με τους ανεκμετάλλευτους πόρους και την εγγύτητα στην Κίνα.
Η Κίνα προχωράει ακάθεκτη στην πρώτη θέση παγκόσμια, στην υψηλή τεχνολογία και στη μαζική παραγωγή. Ανοίγει δρόμους και σιδηροδρομικές γραμμές στην Ασία και στην Αφρική και παρακάμπτει την αμερικανική κυριαρχία στη θάλασσα.
Τα δυτικά μέτρα προστατευτισμού δεν μπόρεσαν να την περιορίσουν.
Προχωράει με κεντρικό σχεδιασμό, κοινωνικά μέτρα αλλά και καπιταλιστική εκμετάλλευση.
Προχθές η Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΚ πήρε απόφαση να ενισχύσει τη γνώση του μαρξισμού για τα στελέχη του. Βλέπουν ότι πρέπει να φρενάρουν την ασύδοτη αναρχία του καπιταλισμού στην κινεζική παραγωγή γιατί θα έχουν εσωτερικές αντιδράσεις.
Η Ευρώπη προσπαθεί να επαναφέρει τη συνοχή της όχι στα οικονομικά ή στην [πράσινη» ανάπτυξη όπου απότυχε αλλά απέναντι στον κοινό «εχθρό». Η «οικονομία του πολέμου» είναι το τελευταίο και ίσως το μοιραίο χαρτί που παίζουν οι κυρίαρχοι κύκλοι της. Εγκατέλειψε τους εργαζόμενους από την εποχή Θάτσερ και στη συνέχεια με τους Μπλερ, Σαρκοζί και Σρέντερ, ήρθαν οι πόλεμοι και η λιτότητα.
Ο «τρίτος δρόμος» της σοσιαλδημοκρατίας ήταν ο «τάφος» των εργαζόμενων και των λαϊκών τάξεων.
Ο πόλεμος και η ένταση είναι απεγνωσμένες κινήσεις ύπαρξης των ευρωπαϊκών κυρίαρχων κύκλων.
Η άνοδος της Ακροδεξιάς είναι η απάντηση των εθνικών βιομηχανιών στην παγκοσμιοποίηση και των παρασυρμένων λαϊκών μαζών στη φτωχοποίηση.
Η Αριστερά αποδυναμωμένη αναζητάει λύσεις στα ατομικά δικαιώματα και στην οικολογία. Χωρίς οργάνωση ξέχασε την ιδεολογική της βάση, με ελάχιστες εξαιρέσεις.
Οι τωρινές ηγεσίες Μερτς, Μακρόν και ο Βρετανός Στάρμερ εκτός Ε.Ε. αλλά «εντός», προσπαθούν να κερδίσουν χρόνο στην αντιπαράθεση με την Ρωσία για να εξοπλιστούν και διατηρώντας την ένταση να κρατήσουν τους Αμερικανούς στο πλευρό τους.
Κατασκευάζουν πολεμικό κλίμα εντός της Ευρώπης, με την ελπίδα ότι έτσι θα αποσπάσουν την προσοχή των κοινωνιών από τα φλέγοντα οικονομικά προβλήματα.
Χωρίς φυσικούς πόρους και με αποδυναμωμένη τεχνολογία και βιομηχανία σέρνονται πίσω από τις πολεμικές προετοιμασίες, προσπαθώντας να αντιμετωπίσουν τον Πούτιν, τον Τράμπ και την κινεζική επέκταση. Τους κάνουν έτσι όλους εχθρούς.
Η Τουρκία δυναμωμένη οικονομικά και γεωστρατηγικά προσπαθεί να ικανοποιήσει την νέα αστική τάξη, η οποία αντικατέστησε την παλιά με τις «χάρτινες» οικοδομές και το εμπόριο καυσίμων (παράνομο και νόμιμο) και ασχολείται με την βιομηχανία, τις στρατιωτικές κατασκευές και την τεχνολογία. Έχει τη στήριξη και τη συμμετοχή της οικογένειας Ερντογάν και απαιτεί νέο γεωστρατηγικό χώρο είτε στη Μέση Ανατολή είτε στην Ευρώπη. Αναζητά πετρέλαιο είτε στη Λιβύη είτε στη Σομαλία και έρχεται σε αντιπαράθεση με το Ισραήλ που δεν ανέχεται άλλο παίχτη στην περιοχή του
Ο Τραμπ παρά τα καλά λόγια στον Ερντογάν δεν έχει εμπιστοσύνη να αναθέσει αποστολές proxy ή αλλιώς «εργολαβικές». Του φτάνει το Ισραήλ που του έχει απόλυτη εμπιστοσύνη.
Ο Ερντογάν έτσι ακολουθεί τον δικό του δρόμο, χωρίς να χαλάει καρδιές σε καμία κυρίαρχη δύναμη, συμπεριφέρεται με «αυτοκρατορική» αντίληψη και έχει μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.
Η χώρα μας ακολουθώντας πολιτική υποταγής στα αμερικανικά και ευρωπαϊκά συμφέροντα, συρρικνώνεται οικονομικά και στρατηγικά.
Η κυβέρνηση δεν διεκδικεί ούτε όταν άλλες ευρωπαϊκές χώρες του νότου (Γαλλία, Ιταλία) μπλοκάρουν την αγροτική συμφωνία με τις χώρες της Mercosur.
Έχει πάρει σχεδόν εχθρική στάση απέναντι στη Ρωσία και δεν επιθυμεί ανοίγματα με την Κίνα.
Ακολουθεί τον καταρρέοντα Ζελένσκι για να έχει προσβάσεις στους ευρωπαϊκούς μηχανισμούς για μικροσυμφέροντα.
Εγκατέλειψε τα Βαλκάνια και είναι υποχωρητική στις παράλογες τουρκικές απαιτήσεις.
Δεν αξιοποιεί το ρευστό παγκόσμιο περιβάλλον και δένεται όλο και περισσότερο με τα ισραηλινά συμφέροντα.
Όμως ότι δεν πληρώνεται έξω πληρώνεται μέσα στη χώρα.
Οι αγροτικές κινητοποιήσεις είναι μόνο μια εκδήλωση οργής και διεκδίκησης από τα πολλά προβλήματα που έχουν συσσωρευτεί. Αντίστοιχες εκδηλώσεις γίνονται και στην υπόλοιπη Ευρώπη, απόδειξη της γενικότερης αποτυχημένης πολιτικής παραμέλησης της διατροφής των πολιτών και της παραγωγής τροφίμων.
Η παγκόσμια καπιταλιστική αναδιανομή θα συνεχιστεί, ίσως με μεγαλύτερη ένταση και συγκρούσεις τον ερχόμενο χρόνο.
Οι εσωτερικές αντιστάσεις θα καθορίσουν και τα όρια της πολιτικής των κυρίαρχων κύκλων στην Ευρώπη και Αμερική, όπου για την ώρα όλα αποφασίζονται με κριτήριο το κέρδος των μεγάλων επιχειρήσεων και των τραπεζών.
Οι πόλεμοι που έρχονται μαζί με τους ανταγωνισμούς για το μοίρασμα του κόσμου, των «σφαιρών επιρροής», των πλουτοπαραγωγικών πηγών, της παραγωγής βιομηχανικών και αγροτικών προϊόντων και του χρηματιστικού κεφαλαίου, είναι δείγματα της κατάστασης των κυρίαρχων τάξεων στις κυρίαρχες χώρες.
Το μοίρασμα δεν γίνεται από κάποιου είδους κακία των οικονομικών ολιγαρχιών ή των ηγετών χωρών αλλά για λόγους οικονομικής συγκέντρωσης ή χαμηλού κέρδους.
Και αυτό θα το πετυχαίνουν με κάθε ρίσκο, πόλεμο, κατασταλτικά μέτρα ή μέτρα λιτότητας για τους εργαζόμενους, μέχρι αυτοί να συνειδητοποιήσουν την κατάσταση και την πάρουν στα χέρια τους.
Οι «χορτασμένες» χώρες είναι πιο επικίνδυνες, στο εσωτερικό τους και στο εξωτερικό, όταν καταρρέουν.
(Ο Νίκος Τόσκας είναι υποστράτηγος ε.α. και πρώην υπουργός)
