Η Ελλάδα αντιμετωπίζει μια συστημική κρίση διαφθοράς που υπονομεύει θεμελιωδώς τόσο την οικονομική απόδοση όσο και τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Το Άρθρο 86 του Συντάγματος, το οποίο θεσπίζει ειδικές διαδικασίες για την ποινική ευθύνη των υπουργών, έχει εξελιχθεί σε κρίσιμο εμπόδιο για την αποτελεσματική εφαρμογή του νόμου, του κράτους δικαίου και της αντι-διαφθοράς. Με την παραοικονομία να αντιστοιχεί μεταξύ 21% και 36% του ΑΕΠ και με 84 ενεργές έρευνες της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας (EPPO) που αθροίζουν εκτιμώμενες ζημίες 1,71 δισ. ευρώ, η οικονομική αναγκαιότητα για εκτεταμένες θεσμικές μεταρρυθμίσεις δεν υπήρξε ποτέ πιο επιτακτική. Η Ευρωπαία Εισαγγελέας Λάουρα Κόβεσι, έχει δηλώσει ρητά ότι «το Άρθρο 86 για την ευθύνη των
υπουργών είναι αντίθετο προς την ευρωπαϊκή νομοθεσία και πρέπει να αλλάξει», επισημαίνοντας ότι η συγκεκριμένη διάταξη εμπόδισε έρευνες σε υποθέσεις υψηλού προφίλ, όπως η τραγωδία των Τεμπών και η υπόθεση με τις παράνομες επιδοτήσεις εκατοντάδων εκατομμυρίων του ΟΠΕΚΕΠΕ.
Την περασμένη Τρίτη οργανώθηκε ειδική εκδήλωση για το θέμα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις Βρυξέλλες με πρωτοβουλία του γραφείου μου και με ομιλητές τη Μαρία Καρυστιανού, Πρόεδρο του Συλλόγου «Τεμπη 2023», τον Juan Fernando López Aguilar, ευρωβουλευτή S&D, καθηγητή Συνταγματικού Δικαίου και π. Υπουργό Δικαιοσύνης της Ισπανίας, τον Χρήστο Ράμμο, π. Πρόεδρο της Αρχής Διασφάλισης Απορρήτου Επικοινωνιών (ΑΔΑΕ) και επίτιμο Αντιπρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας, τον Ιωάννη Δρόσο, Ομότιμο Καθηγητή του Συνταγματικού Δικαίου της Νομικής Σχολής Αθηνών και την Daniela Mainenti, Καθηγήτρια Συγκριτικού Ποινικού Δικαίου στη Ρώμη.
Συζητήσαμε τις συνταγματικές, θεσμικές και οικονομικές διαστάσεις της διαφθοράς, με ιδιαίτερη έμφαση στο Άρθρο 86 του Ελληνικού Συντάγματος, η επίκληση και εφαρμογή του οποίου έχει καταντήσει να παρεμποδίζει τη λογοδοσία και την επιβολή του νόμου. Η συζήτηση με τους διακεκριμένους συναδέλφους, συνταγματολόγους και ανώτατους δικαστικούς κατέδειξε ότι η άρση των συνταγματικών εμποδίων στην ποινική δίωξη υπουργών δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική νομική μεταρρύθμιση, αλλά οικονομική αναγκαιότητα για βιώσιμη διακυβέρνηση και δημοσιονομική σταθερότητα.
Ταυτόχρονα, εξετάστηκε εάν υπάρχει η δυνατότητα
παράκαμψης των κωλυμάτων που θέτει το άρθρο 86 στην άσκηση της αρμοδιότητας της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας. Με άλλα λόγια, εάν η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία μπορεί να προχωρήσει στην έρευνα και συνεπώς στην εφαρμογή του Ευρωπαϊκού Δικαίου παρά τα εμπόδια της εν λόγω συνταγματικής διάταξης.
Κοινή συμπέρασμα ήταν ότι τα κωλύματα του Άρθρου 86 μπορούν και επιβάλλεται να παρακαμφθούν. Η αρχή της υπεροχής του ευρωπαϊκού δικαίου έναντι του εθνικού έχει ήδη κριθεί με την νομολογία του Δικαστηρίου της ΕΕ αλλά και την πρόσφατη απόφαση της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας (Ολ. ΣτΕ 1918/2025), για την οποία δεν μπορεί να εφαρμόζονται δύο μέτρα και δύο σταθμά: Η υποχρέωση τήρησης του ευρωπαϊκού δικαίου αφορά και διατάξεις συνταγματικού επιπέδου, ενώ και οι Αρχές υποχρεούνται να εξασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα των διατάξεων του ευρωπαϊκού δικαίου, ακόμα και όταν αυτές δεν προβαίνουν σε συνταγματική αναθεώρηση.
Η επιταγή για διασφάλιση της πλήρους αποτελεσματικότητας του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης περιλαμβάνει και την υποχρέωση των εθνικών δικαστηρίων να τροποποιούν, αν
παρίσταται ανάγκη, την πάγια νομολογία τους, σε περίπτωση που αυτή στηρίζεται σε ερμηνεία του εσωτερικού δικαίου, η οποία δεν συμβιβάζεται με το δίκαιο της Ένωσης. Εξάλλου, η εφαρμογή του ενωσιακού δικαίου στην εθνική έννομη τάξη επιδρά στην ερμηνεία ακόμα και συνταγματικών διατάξεων, οι οποίες έχουν ρητή κατά το γράμμα τους διατύπωση. Τέλος, το γράμμα των συνταγματικών διατάξεων πρέπει να ερμηνεύεται σε αρμονία με τους ευρωπαϊκούς κανόνες.
Με βάση λοιπόν τις αρχές της υπεροχής του Ευρωπαϊκού Δικαίου αλλά και της ισονομίας και της διαφάνειας, συνάγεται ότι το κώλυμα που θέτει το άρθρο 86 του Συντάγματος στην άσκηση της αρμοδιότητας της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας αντιβαίνει στο ευρωπαϊκό δίκαιο δίκαιο και για το λόγο αυτό είναι ανίσχυρο.
Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία μπορεί να παρακάμψει το κώλυμα του Άρθρου 86 του Συντάγματος κατά την εφαρμογή των κανόνων Ευρωπαϊκού Δικαίου, ακόμη και χωρίς αναθεώρηση ή κατάργηση της συνταγματικής διάταξης. Θα το πράξουν; Είναι ώρα ευθύνης για τις Ευρωπαϊκές Αρχές. Ώρα ευθύνης και για τις δικαστικές Αρχές της πατρίδας μας.
(Ο Νικόλας Φαραντούρης είναι Ευρωβουλευτής, συντονιστής της επιτροπής Συνταγματικών Υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Καθηγητής του Ευρωπαϊκού Δικαίου, Έδρα Jean Monnet)
