«Καλώ τη Γενική μας Συνέλευση να επιβεβαιώσει ότι η Αφρική είναι μία και αδιαίρετη και ότι δουλεύουμε όλοι μαζί για την Ενότητα της Αφρικής, ότι καταδικάζουμε κάθε προκατάληψη, φυλετική ή οποιαδήποτε άλλη διάκριση, τόσο στο ποδόσφαιρο, όσο και σε όλους τους τομείς της ζωής μας. Δε δεχόμαστε κανένα διαχωρισμό της Αφρικής σε Γαλλόφωνη, Αγγλόφωνη και Αραβόφωνη. Οι Άραβες της Βόρειας Αφρικής, και οι Ζουλού της Νότιας, είναι όλοι αυθεντικοί Αφρικανοί. Οποιοσδήποτε επιχειρεί να μας χωρίσει, μέσω του ποδοσφαίρου, δεν είναι φίλος μας».
Η ομιλία του Προέδρου του Αιθίοπα Γιντνεκάτσιου Τεσέμα, το 1974, στη Γενική Συνέλευση της Αφρικανικής Ποδοσφαιρικής Ομοσπονδίας, έχει περάσει στην Ιστορία, ως το σύμβολο της ενότητας των λαών της Αφρικής, μέσω του ποδοσφαίρου. Και είναι τα λόγια που ηχούν στα αφτιά κάθε ποδοσφαιρόφιλου, όποτε λαμβάνει χώρα το «Κύπελλο Εθνών Αφρικής» ή «Κύπελλο Αφρικανικής Ενότητας» ή, αλλιώς, «Κόπα Άφρικα».
Αυτές τις μέρες, στην Ακτή Ελεφαντοστού, διεξάγεται αυτή η κορυφαία αφρικανική ποδοσφαιρική διοργάνωση. Πρόκειται για κάτι παραπάνω από ένα αθλητικό ραντεβού, όπου συναντιούνται μερικοί από τους καλύτερους ποδοσφαιριστές στον κόσμο. Ένα αθλητικό σταυροδρόμι, όπου με αφορμή το πιο ωραίο παιχνίδι στον κόσμο, το ποδόσφαιρο, ατσαλώνεται η ενότητα των λαών και των εθνών της Αφρικής. Γι’ αυτό το λόγο η παλαιότερη ονομασία του θεσμού ήταν «Κύπελλο Αφρικανικής Ενότητας».
Ίσως, να μην υπάρχει άλλη αθλητική διοργάνωση στον κόσμο, που να αποτυπώνει με τον καλύτερο τρόπο τις γεωπολιτικές εξελίξεις μίας περιοχής. Η πρώτη διοργάνωση το 1957 φιλοξένησε τρεις χώρες. Στη συνέχεια, η διοργάνωση γιγαντωνόταν ανάλογα με τον αριθμό των αφρικανικών κρατών που κατακτούσαν την ανεξαρτησία τους. Το 1960 προκήρυξαν την ανεξαρτησία τους δεκαέξι χώρες. Όλες αυτές ήθελαν να μπουν στον παγκόσμιο χάρτη μέσω του αθλητισμού. Έτσι, το 1962 οι συμμετέχουσες ήταν τόσο πολλές που χρειάστηκε να γίνουν προκριματικοί αγώνες. Στη φετινή διοργάνωση συμμετέχουν είκοσι τέσσερις ομάδες.
Πολιτικό και αθλητικό στίγμα
Ο Τεσέλμα, ο οποίος διετέλεσε Πρόεδρος της CAF από το 1972 έως το 1987, το «Κύπελλο Εθνών Αφρικής», άφησε το στίγμα του όχι μόνο στο επίπεδο των αξιών, αλλά και σε καθαρά αθλητικό ποδοσφαιρικό πεδίο. Το «Κόπα Άφρικα» δεν ήταν απλώς μία διοργάνωση που απλώς προσέλκυε την προσοχή των κυνηγών ποδοσφαιρικών ταλέντων. Στα χρόνια της προεδρίας του μετεξελίχθηκε σε ένα μεγάλο αθλητικό γεγονός, διεθνούς κύρους. Το 1980 επιτράπηκε να συμμετέχουν επαγγελματίες ποδοσφαιριστές, ενώ το 1984 έγιναν δεκτές και οι χορηγίες.
Ταυτόχρονα, η βασική ιδέα, ότι το ποδόσφαιρο ενώνει και ότι όπου παίζεται μπάλα αποκλείονται κάθε είδους διακρίσεις, ενθάρρυνε πολλές αφρικανικές κυβερνήσεις να επενδύσουν οικονομικά και πολιτικά στις εθνικές ομάδες ποδοσφαίρου. Οι επιτυχίες των εθνικών ομάδων έγιναν εθνικές επιτυχίες. Μία αφορμή για να σφυρηλατηθεί η ενότητα σε χώρες όπου συνυπήρχαν ομάδες που ανήκαν σε διαφορετικές φυλές, μιλούσαν διαφορετική γλώσσα, πίστευαν σε διαφορετικές θρησκείες... Το πιο μακρινό παράδειγμα ανάγεται στην Γκάνα. Η κατάκτηση του τροπαίου το 1963 και το 1965 αξιοποιήθηκε από τον πρώτο Πρόεδρο της, ως σύμβολο εθνικής ενότητας.
Και το πιο πρόσφατο παράδειγμα, είναι η Νότια Αφρική. Αν και ιδρυτικό μέλος της Αφρικανικής Συνομοσπονδίας Ποδοσφαίρου, η συμμετοχή των «Μπαφάνα Μπαφάνα» στο «Κόπα Άφρικα» είχε αποκλειστεί, καθώς οι φυλετικοί νόμοι του Απαρτχάιντ εμπόδιζαν τη συνύπαρξη λευκών και μαύρων ποδοσφαιριστών στην ίδια ομάδα. Μετά την πτώση του Απαρτχάιντ, το 1992 η Νότια Αφρική ανέκτησε τη θέση της στο αφρικανικό και το παγκόσμιο ποδόσφαιρο. Το 1996 κατέκτησαν το τρόπαιο. Η κατάκτηση αυτή αποτέλεσε ένα ακόμη ισχυρό σύμβολο το πώς το ποδόσφαιρο μπορεί να συμβάλλει στην άρση των διακρίσεων, αλλά και το πώς η άρση των διακρίσεων μπορεί να καταστήσει μία χώρα πιο ισχυρή.
Οι μαύρες σελίδες
Υπάρχουν, βέβαια, και οι μαύρες σελίδες. Όπως για παράδειγμα, το 1990, στην Αλγερία, όταν οι πανηγυρισμοί των οπαδών της οικοδέσποινας, για την κατάκτηση του τροπαίου, μετατράπηκαν σε πολιτικές διαδηλώσεις υπέρ του τότε αντιπολιτευόμενου Ισλαμικού Μετώπου Σωτηρίας. Και ακόμα χειρότερα, το 2010, όταν η διοργάνωση φιλοξενήθηκε από την Αγκόλα. Στο πούλμαν της αποστολής του Τόνγκο επιτέθηκαν αυτονομιστές τρομοκράτες, οι οποίοι σκότωσαν δύο αξιωματούχους της Ποδοσφαιρικής Ομοσπονδίας της χώρας και τον οδηγό και υποχρέωσαν την αποστολή να αποχωρήσει από τη διοργάνωση.
«Ενοχλητική διοργάνωση»
Παρά το γεγονός ότι ποιοτικά και οργανωτικά βελτιώνεται, το «Κόπα Άφρικα» παραμένει για πολλούς ευρωπαίους μία ενοχλητική διοργάνωση, κυρίως, λόγω του χρόνου διεξαγωγής του. Οι κλιματικές συνθήκες στην Αφρική δεν επιτρέπουν άλλο χρόνο διεξαγωγής, παρά τους χειμερινούς μήνες, όταν στην Ευρώπη τα εθνικά πρωταθλήματα βρίσκονται σε πλήρη εξέλιξη. Οι ομάδες είναι υποχρεωμένες να χάσουν για πάνω από ένα μήνα τους αφρικανούς ποδοσφαιριστές που ανήκουν στο δυναμικό τους και αυτό προκαλεί… γκρίνιες.
Με λαμπρές ή σκοτεινές σελίδες, ενοχλητικό ή εντυπωσιακό, το «Κόπα Άφρικα» παραμένει ένα αθλητικό γεγονός, που γιγαντώνεται με το πέρασμα του χρόνου. Οι τρεις ομάδες που έλαβαν μέρος στην πρώτη έκδοση σήμερα έχουν γίνει είκοσι τέσσερις. Στη μεγαλύτερη πλειοψηφία τους, οι αγώνες είναι πολύ ανταγωνιστικοί και τα αποτελέσματα αμφίρροπα. Το αφρικανικό ποδόσφαιρο έχει αρχίσει να ενσωματώνει στα βασικά του χαρακτηριστικά, τη δύναμη και την ταχύτητα, την υψηλή τεχνική και την τακτική. Αυτό οφείλεται και στο γεγονός ότι πολλές μεγάλες ευρωπαϊκές ομάδες έχουν εγκαταστήσει ακαδημίες σε αφρικανικές χώρες. Παλαιότερα οι ευρωπαίοι έπαιρναν τα ταλέντα από την Αφρική και τους μάθαιναν τακτική στην Ευρώπη. Στις μέρες μας, το ποδόσφαιρο μαθαίνεται επί τόπου και από μικρές ηλικίες.
Γι’ αυτό το λόγο, όλο και περισσότεροι αφρικανοί ποδοσφαιριστές αγωνίζονται στις καλύτερες ευρωπαϊκές ομάδες. Στα παγκόσμια κύπελλα διακρίνονται όλο και περισσότερες αφρικανικές ομάδες, καθώς αρχίζουν να συνδυάζουν τη δύναμη και την ταχύτητα με την τακτική.
Θα έλεγε, μάλιστα κάποιος, ότι εκτός από το «Κύπελλο Εθνών Αφρικής», όπου υπάρχει ένας άμεσος ανταγωνισμός, στα Μουντιάλ εκδηλώνεται ένα άτυπο πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ των αφρικανικών ομάδων, για το ποια θα καταφέρει να φτάσει πιο ψηλά στη διοργάνωση. Από το 1990 μέχρι το 2022, ομάδες όπως το Καμερούν, η Νιγηρία, η Σενεγάλη, η Γκάνα, το Μαρόκο έχουν διακριθεί, προσφέροντας κάτι ξεχωριστό στο Παγκόσμιο Κύπελλο.
Και είναι χαρακτηριστικό, ότι οι ομάδες αυτές, δεν εκπροσωπούν μόνο το ποδόσφαιρο της χώρας τους, αλλά ολόκληρης της ηπείρου, από όπου προέρχονται. Η ισχυρή ενότητα της αφρικανικής ηπείρου, όπως τη διακήρυττε ο Τεσέμα, αποτυπώνεται με τον καλύτερο τρόπο, μέσα από τις διακρίσεις των αφρικανικών ομάδων και την πρόοδο του αφρικανικού ποδοσφαίρου, που έχει, ωστόσο, πολλά περιθώρια βελτίωσης.
(Ο Κώστας Καρβουναρίδης είναι Δικηγόρος – Διεθνές Μάστερ Αθλητικού Δικαίου και Μάνατζμεντ / Διεθνές Κέντρο Αθλητικών Σπουδών – CIES –FIFA)
