Μπορεί η ανθρωπότητα να φτάσει στο τέλος της μέσα στον επόμενο μήνα;
Μια επιστημονική πρόβλεψη που δημοσιεύθηκε το 1960 προσδιορίζει ως ημερομηνία της υποτιθέμενης «Αποκάλυψης» την Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026. Σύμφωνα με την πρόβλεψη, ο παγκόσμιος πληθυσμός θα αυξανόταν τόσο γρήγορα, ώστε θα προσέγγιζε μαθηματικά το άπειρο.
Η πρόβλεψη είχε προκαλέσει αίσθηση ήδη από την εποχή της.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Στις 4 Νοεμβρίου 1960, οι New York Times δημοσίευσαν την είδηση ότι ένας φυσικός είχε προσδιορίσει συγκεκριμένη ημερομηνία για το τέλος του κόσμου, συνδέοντάς το με την ανεξέλεγκτη αύξηση του πληθυσμού.
Σήμερα, λίγες εβδομάδες πριν από την ημερομηνία που είχε επιλεγεί, είναι σαφές ότι το σενάριο δεν επαληθεύτηκε.
Ωστόσο, η μελέτη εξακολουθεί να ενδιαφέρει τους επιστήμονες, καθώς θέτει ένα διαχρονικό ερώτημα: «πόσο αξιόπιστες είναι οι προβλέψεις όταν βασίζονται στην υπόθεση ότι οι τάσεις του παρελθόντος θα συνεχιστούν επ’ αόριστον;»
Η εξίσωση που οδήγησε στην «Ημέρα της Αποκάλυψης»
Η μελέτη δημοσιεύθηκε το 1960 στο επιστημονικό περιοδικό Science από τον Αυστροαμερικανό φυσικό Χάιντς φον Φέρστερ και δύο συνεργάτες του, οι οποίοι εργάζονταν στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόι στο Ουρμπάνα-Σαμπέιν. Ο τίτλος της ήταν «Doomsday: Friday, 13 November, A.D. 2026».
Η αφετηρία τους ήταν μια παρατήρηση για την ιστορική εξέλιξη του ανθρώπινου πληθυσμού. Ο χρόνος που απαιτούνταν για να διπλασιαστεί ο αριθμός των ανθρώπων στη Γη φαινόταν να μειώνεται.
Χρησιμοποιώντας πληθυσμιακές εκτιμήσεις από περίπου το 400 π.Χ. έως το 1958, οι ερευνητές ανέπτυξαν μια μαθηματική εξίσωση που περιέγραφε την τάση αυτή. Εάν η συγκεκριμένη πορεία συνεχιζόταν χωρίς ουσιαστικές αλλαγές, υπολόγισαν ότι ο πληθυσμός θα ξεπερνούσε τα 25 δισεκατομμύρια έως το 2020.
Η εξίσωση ωστόσο, οδηγούσε σε ακόμη πιο ακραία αποτελέσματα όσο προχωρούσε ο χρόνος, με τον πληθυσμό να τείνει μαθηματικά προς το άπειρο.
Οι ερευνητές δεν υπολόγισαν πότε θα εξαντλούνταν τα τρόφιμα, η διαθέσιμη γη ή οι ενεργειακοί πόροι. Το δικό τους σενάριο «Αποκάλυψης» αφορούσε το σημείο στο οποίο η μαθηματική περιγραφή της πληθυσμιακής αύξησης θα έπαυε να δίνει ρεαλιστικά αποτελέσματα.
Όπως έγραφαν χαρακτηριστικά, οι απόγονοι των ανθρώπων της εποχής τους δεν θα πέθαιναν από την πείνα, αλλά θα «συνθλίβονταν μέχρι θανάτου» από τον υπερπληθυσμό.
Παρά τον εντυπωσιακό τίτλο της μελέτης, η ακριβής ημερομηνία δεν αποτελούσε κάποια επιστημονικά προσδιορισμένη στιγμή καταστροφής.
Η εξίσωση έδινε ως αποτέλεσμα το έτος 2026,87, με περιθώριο απόκλισης περίπου 5,5 ετών. Σύμφωνα με το δημοσίευμα των New York Times, ο φον Φέρστερ αναζήτησε μια κατάλληλη ημερομηνία κοντά στο μέσο αυτού του χρονικού διαστήματος και επέλεξε την Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026.
Υπήρχε, μάλιστα, και μια προσωπική λεπτομέρεια: η 13η Νοεμβρίου ήταν η ημέρα των γενεθλίων του.
Επομένως, η συγκεκριμένη ημερομηνία δεν αποτελούσε πρόβλεψη για ένα πραγματικό, ξαφνικό καταστροφικό γεγονός, αλλά το συμβολικό χρονικό σημείο στο οποίο η μαθηματική εξίσωση προέβλεπε ότι η πληθυσμιακή αύξηση θα ξεπερνούσε τα όρια.
Οι δημογράφοι αμφισβήτησαν τη θεωρία
Η μελέτη προκάλεσε αντιδράσεις από ειδικούς στη δημογραφία, οι οποίοι επισήμαναν ότι η συγκεκριμένη προσέγγιση παρέβλεπε βασικούς περιορισμούς της ανθρώπινης αναπαραγωγής και της κοινωνικής εξέλιξης.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αντεπιχειρήματα ήταν ότι ο χρόνος διπλασιασμού του πληθυσμού δεν θα μπορούσε να μειώνεται επ’ αόριστον. Υπάρχουν βιολογικά όρια στην αναπαραγωγή, ενώ οι γεννήσεις και οι θάνατοι επηρεάζονται από πολλούς κοινωνικούς, οικονομικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες.
Δύο χρόνια μετά τη δημοσίευση της μελέτης, ο ειδικός στη δημόσια υγεία Χάρολντ Ντορν σχολίασε στο Science ότι η πρόβλεψη θα μπορούσε να καταρριφθεί σε εξαιρετικά σύντομο χρονικό διάστημα.
Η σύγχρονη δημογραφία ακολουθεί διαφορετική μεθοδολογία. Οι ερευνητές εξετάζουν ξεχωριστά τις χώρες και τις περιοχές, λαμβάνοντας υπόψη τις γεννήσεις, τους θανάτους και τη μετανάστευση, προτού υπολογίσουν τις συνολικές πληθυσμιακές εξελίξεις.
Όπως επισημαίνει ο Πάτρικ Γκέρλαντ, επικεφαλής του τμήματος πληθυσμιακών εκτιμήσεων και προβλέψεων των Ηνωμένων Εθνών, οι χώρες διαφέρουν σημαντικά ως προς τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες και το επίπεδο ανάπτυξής τους. Συνεπώς, δεν είναι δυνατόν να θεωρείται ότι όλες ακολουθούν την ίδια πληθυσμιακή πορεία.
Αρχικά, η εξίσωση του φον Φέρστερ φάνηκε να αποτυπώνει σχετικά ικανοποιητικά την αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού.
Το 1975, ο αριθμός των ανθρώπων στη Γη είχε φτάσει περίπου τα 4 δισεκατομμύρια, ξεπερνώντας τα 3,6 δισεκατομμύρια που προέβλεπε το μοντέλο. Η εικόνα όμως, άλλαξε στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν τα ποσοστά γονιμότητας άρχισαν να μειώνονται σε πλούσιες χώρες και στην Κίνα.
Έκτοτε, η πραγματική πληθυσμιακή αύξηση απομακρύνθηκε ολοένα περισσότερο από την πρόβλεψη.
Το 2000 ο παγκόσμιος πληθυσμός ήταν περίπου 6 δισεκατομμύρια, αντί για τα 7 δισεκατομμύρια που προέβλεπε η εξίσωση, το 2010 είχε φτάσει περίπου τα 7 δισεκατομμύρια, αντί για τα 11 δισεκατομμύρια που προέβλεπε το μοντέλο και το 2026, ο παγκόσμιος πληθυσμός βρίσκεται περίπου στα 8 δισεκατομμύρια, πολύ μακριά από τα ακραία μεγέθη που περιέγραφε η εξίσωση.
Τα δεδομένα αυτά καταδεικνύουν ότι η πληθυσμιακή αύξηση δεν ακολουθεί μια σταθερή, αμετάβλητη πορεία. Οι αλλαγές στη γονιμότητα, οι κοινωνικές συνθήκες και η οικονομική ανάπτυξη μπορούν να μεταβάλουν ουσιαστικά την εξέλιξή της.
Οι ερευνητές δεν ήθελαν απαραίτητα να προβλέψουν το μέλλον
Παρά την αποτυχία της πρόβλεψης, ορισμένοι επιστήμονες εκτιμούν ότι η μελέτη είχε ως ευρύτερο στόχο να προκαλέσει συζήτηση για τις συνέπειες της ταχείας αύξησης του πληθυσμού.
Πολλοί επιστήμονες θυμούνται ότι είχαν ακούσει για την εργασία ήδη από τα μαθητικά τους χρόνια, καθώς η μελέτη είχε προκαλέσει έντονη συζήτηση, ακόμη και μεταξύ όσων δεν κατανοούσαν πλήρως τα μαθηματικά της.
Οι ίδιοι οι συγγραφείς είχαν εξηγήσει ότι ήθελαν να ενισχύσουν τη δημόσια αντιπαράθεση γύρω από το ερώτημα εάν είχε φτάσει η στιγμή να ληφθούν μέτρα για τον έλεγχο της πληθυσμιακής αύξησης.
Η ειρωνεία είναι ότι η μελέτη δημοσιεύθηκε ακριβώς την περίοδο κατά την οποία η πληθυσμιακή αύξηση άρχισε σταδιακά να απομακρύνεται από την πορεία που περιέγραφε η εξίσωση.
Σε ανάλυση που δημοσιεύθηκε επίσης στο Science, ο οικονομολόγος Χαβιέρ Μπιρτσενάλ επισημαίνει ότι η αποτυχία του μοντέλου αποτελεί προειδοποίηση για τους κινδύνους της επέκτασης μιας ιστορικής τάσης στο μέλλον χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι μεταβολές που μπορούν να την ανατρέψουν.
Ωστόσο, το ενδιαφέρον για το μέλλον του πληθυσμού δεν έχει εκλείψει.
Ο φυσικός Βίκτορ Γιακοβένκο από το Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ επανεξέτασε πρόσφατα το μοντέλο του φον Φέρστερ, τροποποιώντας τις εξισώσεις ώστε ο πληθυσμός να φτάνει σε ένα ανώτατο σημείο και στη συνέχεια να μειώνεται.
Το μοντέλο του προβλέπει ότι η κορύφωση θα μπορούσε να σημειωθεί περίπου το 2030. Ωστόσο, ο Γκέρλαντ χαρακτηρίζει αυτό το ενδεχόμενο μη ρεαλιστικό, επισημαίνοντας ότι τα περισσότερα δημογραφικά μοντέλα δεν προβλέπουν έναρξη της παγκόσμιας πληθυσμιακής μείωσης πριν από το 2080.
Οι εκτιμήσεις αυτές δεν αποτελούν βεβαιότητες. Οι μελλοντικές εξελίξεις θα εξαρτηθούν από τις μεταβολές στη γονιμότητα, το προσδόκιμο ζωής, τη μετανάστευση και τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες.
Από τον υπερπληθυσμό στην τεχνητή νοημοσύνη
Η ιστορία της πρόβλεψης του 1960 αποκτά νέα επικαιρότητα και λόγω της συζήτησης γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη.
Στα μαθηματικά, η έννοια της «μοναδικότητας» (singularity) περιγράφει, μεταξύ άλλων, ένα σημείο στο οποίο μια εξίσωση παύει να συμπεριφέρεται με τον συνηθισμένο τρόπο. Ο φον Φέρστερ χρησιμοποίησε τον όρο για να περιγράψει το σημείο στο οποίο το μοντέλο του οδηγούνταν σε απεριόριστη πληθυσμιακή αύξηση.
Σήμερα, ο ίδιος όρος χρησιμοποιείται ευρέως στη συζήτηση για ένα υποθετικό μελλοντικό στάδιο της τεχνητής νοημοσύνης, κατά το οποίο συστήματα που βελτιώνουν τις δυνατότητές τους θα μπορούσαν να επιταχύνουν δραματικά την τεχνολογική πρόοδο και να μετασχηματίσουν ριζικά την κοινωνία.
Όπως και στην περίπτωση του πληθυσμού, ορισμένα τέτοια σενάρια βασίζονται στην προέκταση των σημερινών τάσεων στο μέλλον. Αυτό δημιουργεί τον κίνδυνο οι προβλέψεις να στηρίζονται σε περιορισμένα δεδομένα ή να αγνοούν παράγοντες που θα μπορούσαν να αλλάξουν την πορεία των εξελίξεων.
Η κοινωνική επιστήμονας Χέλγκα Νοβότνι, η οποία εργάζεται στο Complexity Science Hub της Βιέννης, συνδιοργανώνει στις 13 Νοεμβρίου συνέδριο με αντικείμενο το νόημα και τις παρανοήσεις των προβλέψεων για το τέλος του κόσμου.
Όπως φαίνεται, η 13η Νοεμβρίου 2026 δεν αναμένεται να αποτελέσει κάποια μαθηματικά προκαθορισμένη ημερομηνία καταστροφής.
Η εξίσωση που δημοσιεύθηκε το 1960 απέτυχε να περιγράψει τη μακροπρόθεσμη εξέλιξη του παγκόσμιου πληθυσμού, επειδή η πραγματικότητα αποδείχθηκε πιο σύνθετη από την τάση στην οποία βασίστηκε.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι προβλέψεις για το μέλλον είναι άχρηστες, αλλά ότι χρειάζονται διαρκή επανεξέταση, αξιόπιστα δεδομένα, καθώς και αναγνώριση των ορίων τους.
