Ένα γεμάτο ποτήρι νερό που παραμένει ανέγγιχτο πάνω στο κομοδίνο μπορεί να μοιάζει με μια συνήθεια χωρίς ιδιαίτερο νόημα. Πολλοί άνθρωποι το τοποθετούν εκεί κάθε βράδυ, ξυπνούν το επόμενο πρωί και το αδειάζουν χωρίς να έχουν πιει ούτε μία γουλιά. Από πρακτική άποψη, αυτή η συμπεριφορά φαίνεται αναποτελεσματική. Από ψυχολογική σκοπιά, όμως, το ποτήρι ίσως εξυπηρετεί έναν σκοπό που έχει ελάχιστη σχέση με την ενυδάτωση.
Οι ερευνητές που μελετούν τις τελετουργίες, τις συμπεριφορές ασφάλειας, τα περιβάλλοντα ύπνου και το άγχος έχουν παρατηρήσει εδώ και καιρό ότι οι άνθρωποι συχνά βασίζονται σε μικρά στοιχεία του περιβάλλοντος για να μειώσουν την αβεβαιότητα και να δημιουργήσουν μια αίσθηση ετοιμότητας. Αυτά τα στοιχεία δεν λύνουν απαραίτητα ένα πρόβλημα άμεσα. Αντίθετα, βοηθούν τον εγκέφαλο να αισθάνεται ότι οι πιθανές ανάγκες έχουν ήδη προβλεφθεί.
Ένας αυξανόμενος όγκος ερευνών σχετικά με τις τελετουργικές συμπεριφορές υποδηλώνει ότι οι προβλέψιμες ενέργειες και τα οικεία αντικείμενα μπορούν να μειώσουν το άγχος δημιουργώντας μεγαλύτερη αίσθηση ελέγχου σε αβέβαιες καταστάσεις. Αυτό ίσως εξηγεί γιατί ένα ανέγγιχτο ποτήρι νερό μπορεί να φαίνεται παράξενα σημαντικό την ώρα του ύπνου.
Ένα μικρό αντικείμενο μπορεί να λειτουργεί ως «σήμα ασφάλειας»
Οι ψυχολόγοι χρησιμοποιούν τον όρο «σήμα ασφάλειας» (safety cue) για να περιγράψουν ερεθίσματα που μειώνουν την αντιλαμβανόμενη απειλή ή αβεβαιότητα, χωρίς απαραίτητα να αλλάζουν τις εξωτερικές συνθήκες. Έρευνες των τελευταίων ετών έχουν δείξει ότι οι επαναλαμβανόμενες και προβλέψιμες συμπεριφορές βοηθούν τους ανθρώπους να διαχειρίζονται το άγχος και να αντιμετωπίζουν την αβεβαιότητα.
Το όφελος δεν προκύπτει επειδή εξαφανίζεται ο κίνδυνος, αλλά επειδή δημιουργείται η αίσθηση ότι ο κίνδυνος έχει προβλεφθεί και αντιμετωπιστεί. Ένα ποτήρι νερό στο κομοδίνο ταιριάζει απόλυτα σε αυτό το πλαίσιο.
Το αντικείμενο μεταφέρει διακριτικά ένα μήνυμα: «Αν ξυπνήσω διψασμένος, άβολα ή χρειαστώ κάτι απλό, η λύση βρίσκεται ήδη δίπλα μου». Το μήνυμα αυτό μπορεί να φαίνεται ασήμαντο κατά τη διάρκεια της ημέρας, όμως η ώρα του ύπνου συχνά αλλάζει τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων. Όταν σβήνουν τα φώτα και εξαφανίζονται οι εξωτερικοί περισπασμοί, ο εγκέφαλος γίνεται πιο ευαίσθητος σε εκκρεμότητες, άλυτες ανησυχίες και πιθανά προβλήματα. Ένα καλά προετοιμασμένο περιβάλλον μπορεί να μειώσει αυτή την ευαισθησία.
Η ώρα του ύπνου αυξάνει φυσικά την επίγνωση της αβεβαιότητας
Οι ερευνητές του ύπνου έχουν επανειλημμένα επισημάνει ότι η ώρα του ύπνου είναι μια περίοδος κατά την οποία η εγρήγορση αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Μελέτες σχετικά με τον φόβο του ύπνου, την αϋπνία και την υπερεπαγρύπνηση έχουν δείξει ότι πολλοί άνθρωποι υιοθετούν νυχτερινές συμπεριφορές ασφάλειας, οι οποίες κάνουν το περιβάλλον του ύπνου να φαίνεται πιο ασφαλές. Αυτές οι συμπεριφορές μπορεί να περιλαμβάνουν τον έλεγχο των κλειδαριών, τη ρύθμιση του φωτισμού, την τοποθέτηση οικείων αντικειμένων σε κοντινή απόσταση ή άλλες αλλαγές που δημιουργούν μεγαλύτερη άνεση και προβλεψιμότητα.
Σπάνια αυτές οι συμπεριφορές οφείλονται σε συνειδητό φόβο. Συνήθως ανταποκρίνονται σε μια διακριτική αίσθηση ότι κάτι εξακολουθεί να χρειάζεται παρακολούθηση. Ένα ποτήρι νερό στο κομοδίνο μπορεί να λειτουργεί ακριβώς με αυτόν τον τρόπο. Δεν εξαλείφει την αβεβαιότητα, αλλά αφαιρεί μία μικρή κατηγορία πιθανών ανησυχιών.
Το όφελος είναι συχνά ψυχολογικό και όχι πρακτικό
Ένας λόγος για τον οποίο οι άνθρωποι διατηρούν αυτή τη συνήθεια, ακόμη κι όταν σπάνια πίνουν το νερό, είναι ότι η αξία του αντικειμένου βρίσκεται κυρίως στην παρουσία του. Έρευνες τονίζουν τη σημασία των βραδινών τελετουργιών και της σταθερότητας του περιβάλλοντος για την υποστήριξη υγιούς ύπνου.
Παρόμοια, μελέτες σχετικά με την αντιλαμβανόμενη αίσθηση ελέγχου έχουν δείξει ότι οι άνθρωποι κοιμούνται καλύτερα όταν αισθάνονται ικανοί να διαχειριστούν το άμεσο περιβάλλον τους και να ανταποκριθούν σε πιθανές διαταραχές.
Ένα ποτήρι νερό δίπλα στο κρεβάτι συμβάλλει σε αυτή την αίσθηση ετοιμότητας. Το άτομο μπορεί να μη χρειαστεί ποτέ να το χρησιμοποιήσει. Ωστόσο, το γεγονός ότι είναι διαθέσιμο δημιουργεί μια διακριτική αίσθηση ελέγχου που μειώνει το νοητικό φορτίο. Το μυαλό δεν χρειάζεται πλέον να επιστρέφει σε αυτό το ενδεχόμενο. Ψυχολογικά, αυτή η αίσθηση ολοκλήρωσης έχει σημασία.
Η κρεβατοκάμαρα είναι κάτι περισσότερο από ένας φυσικός χώρος
Η σύγχρονη έρευνα για τον ύπνο αντιμετωπίζει ολοένα και περισσότερο την κρεβατοκάμαρα ως ένα ψυχολογικό περιβάλλον και όχι απλώς ως έναν φυσικό χώρο.
Ανασκοπήσεις στη σχετική βιβλιογραφία έχουν δείξει ότι οι αντιλήψεις ασφάλειας, προβλεψιμότητας, άνεσης και ελέγχου του περιβάλλοντος επηρεάζουν την ποιότητα του ύπνου. Ο εγκέφαλος αξιολογεί συνεχώς αν ένας χώρος είναι αρκετά ασφαλής ώστε να σταματήσει την ενεργή παρακολούθηση και να περάσει σε κατάσταση ανάπαυσης.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, φαινομενικά ασήμαντα αντικείμενα μπορούν να αποκτήσουν συμβολική σημασία.
Ένα φωτιστικό στο κομοδίνο, μια κλειστή πόρτα, μια αγαπημένη κουβέρτα, ένα κινητό τηλέφωνο που φορτίζει ή ένα ποτήρι νερό μπορεί να συμβάλλουν στο αίσθημα ότι το περιβάλλον είναι έτοιμο για ύπνο. Συχνά, το ίδιο το αντικείμενο είναι λιγότερο σημαντικό από το μήνυμα που μεταφέρει. Και το μήνυμα είναι απλό: «Είσαι καλυμμένος».
Γιατί οι περισσότεροι δεν το αγγίζουν ποτέ
Η πιο ενδιαφέρουσα πτυχή αυτής της συνήθειας είναι ότι πολλοί άνθρωποι δεν χρησιμοποιούν ποτέ το νερό. Από ψυχολογική άποψη, αυτό είναι απολύτως λογικό.
Η έρευνα για τις συμπεριφορές ασφάλειας δείχνει ότι η αποτελεσματικότητά τους προέρχεται συχνά από τη διαθεσιμότητα και όχι από τη χρήση τους. Το αντικείμενο προσφέρει καθησυχασμό επειδή υπάρχει ως επιλογή. Το αν τελικά θα χρησιμοποιηθεί είναι σε μεγάλο βαθμό άσχετο.
Στην πραγματικότητα, το ποτήρι μπορεί να επιτελεί τον σκοπό του ακριβώς επειδή αποτρέπει την εμφάνιση της κατάστασης για την οποία προορίζεται. Ο εγκέφαλος δεν χρειάζεται πλέον να προετοιμάζεται για το ενδεχόμενο να ξυπνήσει κανείς άβολα ή διψασμένος χωρίς λύση σε κοντινή απόσταση. Η ίδια η προετοιμασία μειώνει το ψυχικό βάρος.
Το νερό παραμένει ανέγγιχτο επειδή ο καθησυχασμός λειτούργησε.
Βέβαια, οι ψυχολόγοι επισημαίνουν ότι οι συμπεριφορές ασφάλειας μπορούν να γίνουν προβληματικές όταν αποκτούν υπερβολικά άκαμπτο χαρακτήρα ή εντάσσονται σε ευρύτερους κύκλους άγχους. Στις περισσότερες περιπτώσεις, όμως, ένα ποτήρι νερό στο κομοδίνο παραμένει μια αβλαβής και πρακτική μορφή περιβαλλοντικής άνεσης και όχι ένδειξη σοβαρής ψυχικής δυσφορίας.
Ένα μικρό τελετουργικό με βαθύτερο νόημα
Η συνήθεια αυτή αναδεικνύει τελικά μια ευρύτερη ψυχολογική αρχή. Οι άνθρωποι συχνά βασίζονται σε μικρά τελετουργικά και περιβαλλοντικά στοιχεία για να δημιουργήσουν μια αίσθηση ετοιμότητας πριν από τον ύπνο. Αυτές οι συμπεριφορές μπορεί να φαίνονται παράλογες όταν αξιολογούνται αποκλειστικά με βάση το πρακτικό τους αποτέλεσμα, όμως συχνά εξυπηρετούν σημαντικές συναισθηματικές λειτουργίες.
Ένα ανέγγιχτο ποτήρι νερό δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη σπατάλης. Τις περισσότερες φορές αποτελεί ένδειξη ότι ο εγκέφαλος εκτιμά την προετοιμασία. Το αντικείμενο παραμένει ήσυχα πάνω στο κομοδίνο, λειτουργώντας ως μια μικρή υπόσχεση ότι, αν χρειαστεί κάτι μέσα στη νύχτα, η λύση βρίσκεται ήδη εκεί.
Και μερικές φορές, αυτή η διαβεβαίωση είναι το μόνο που χρειάζεται το μυαλό για να σταματήσει να αναζητά πιθανά προβλήματα και να επιτρέψει επιτέλους στον ύπνο να ξεκινήσει.
πηγή: economictimes
