Ίσως ποτέ πριν στην ανθρώπινη Ιστορία η αυθεντία του γονιού, του δασκάλου, του ειδικού να μην αμφισβητείται τόσο βαθιά και επί της ουσίας όσο σήμερα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη γκρεμίζει τους πάντες από τα βάθρα τους, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ότι από την γνώση μας χωρίζει μονάχα το σωστό prompt κι έτσι, ξάφνου, γινόμαστε όλοι γιατροί, δικηγόροι, πολιτικοί μηχανικοί μέχρι και κηπουροί μέσα σε δευτερόλεπτα. Τι γίνεται ωστόσο όταν το ΑΙ μπαίνει ορμητικά στο εφηβικό δωμάτιο;
Πρόσφατη έρευνα της Eurostat έδειξε πως περισσότεροι από οκτώ στους δέκα νέους 16 - 24 ετών στην Ελλάδα ενσωμάτωσαν εργαλεία Generative AI στην καθημερινότητά τους μέσα στο 2025. Πρόκειται για απόλυτη πρωτιά στην Ευρωπαϊκή Ένωση, όπου η χώρα καταγράφει ένα θεαματικό 83,5%, με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο να φτάνει το 63,8%. Πρόκειται για καλά ή κακά νέα; Εξαρτάται από την οπτική γωνία που θα «διαβάσει» κανείς τα δεδομένα. Τεχνοουτοπιστές και τεχνοφοβικοί ωστόσο δεν μπορεί παρά να συμφωνούμε πως η σχέση των εφήβων με τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα ανοίγει νέους αχαρτογράφητους τόπους και νέες προκλήσεις για όλους τους ενήλικες.
Με την απαγόρευση χρήσης social media από παιδιά κάτω των 15 προ των πυλών (αφού το αμφιλέγομενο αυτό μέτρο πρόκειται να εφαρμοστεί από το νέο έτος), υπάρχει ένας τεράστιος ακόμα ελέφαντας στο δωμάτιο για τον οποίο δεν συζητάμε επαρκώς – η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης και ο τρόπος που αυτή αλλάζει την πραγματικότητα των παιδιών, τη σχέση με τον εαυτό και τους συνομήλικούς τους, με το σχολείο και τους γονείς τους. Τα σημερινά εφηβάκια είναι η πρώτη γενιά που παίζει με «παιχνίδια» των οποίων τις δυνατότητες, τα όρια και τους κινδύνους δεν γνωρίζει κανείς. Πως ακριβώς στεκόμαστε απέναντι σε αυτή τη νέα τεχνολογία που μετασχηματίζει ραγδαία τις οικονομίες, τις κοινωνίες και τις ζωές μας;
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
«Ήδη τα σημάδια από τη χρήση Α.Ι. επάνω στα παιδιά φαίνονται σε όλο το φάσμα της ζωής τους», μας λέει η Γενική Γραμματέας της ΟΛΜΕ, Φανή Πύρζα, καθηγήτρια πληροφορικής. «Η Τεχνητή Νοημοσύνη διαπερνά όλο τον ιστό της εφηβείας, από την σχολική και κοινωνική ζωή μέχρι τις σχέσεις των παιδιών μεταξύ τους. Και μπορώ να ξεκινήσω από παραδείγματα: στη Δευτέρα Λυκείου κάνουμε αλγοριθμική. Επί μια εβδομάδα πολεμάγαμε με τα παιδιά ώστε να χτίσουν σιγά σιγά έναν αλγόριθμο και να μάθουν να σκέφτονται αλγοριθμικά. Αφού τελειώσαμε και το είχαν φτιάξει και το βλέπανε και χαιρόντουσαν, ανοίγω ένα γλωσσικό μοντέλο και ζητάω να μου δώσει τον αλγόριθμο – το έδωσε μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Και εκεί ξεκινάει μια μεγάλη κουβέντα με τα παιδιά για τους κινδύνους που μπορεί να έχει αυτό, τα ηθικά όρια στη χρήση Τ.Ν. Οι έφηβοι δεν μπορούν να αντιληφθούν αυτή την ώρα το τι ακριβώς τους επιφυλάσσει το μέλλον».
Η Πύρζα διαπιστώνει καθημερινά πως η Τ.Ν. μπαίνει καλπάζοντας στη ζωή των παιδιών – ακόμα και στα πιο προσωπικά, ενδόμυχα κομμάτια της: «βλέπεις ένα ζευγάρι εφήβων το οποίο μπορεί να έχει θέματα. Ανταλλάσσουν μηνύματα μέσα από το Instagram, τα κάνουν copy, τα στέλνουν στο γλωσσικό μοντέλο, απαντάει το γλωσσικό μοντέλο στο μήνυμα και το επιστρέφουν πίσω.
»Άλλος μαθητής σταμάτησε να πηγαίνει στον ψυχολόγο του. ‘’Γιατί να πάω κυρία και να πληρώνω 50 ευρώ όταν έχω το bot, που μιλάω μαζί του ακόμα και στις 3 το πρωί δωρέαν;’’ Αυτό μου είπε το παιδί, το οποίο έχει μάλιστα δώσει και όνομα στο chat bot, έχει αποκτήσει οικειότητα μαζί του. Τα ταελευταία δύο χρόνια βλέπουμε πόσο γρήγορα αντικαθίστανται κοινωνικοί δεσμοί των παιδιών από τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα.
»Υπάρχουν προβλήματα στις εργασίας, ακόμα και στις εξετάσεις . Οι συνάδελφοι καταλαβαίνουν αμέσως ότι έχει έρθει η απάντηση από ένα γλωσσικό μοντέλο και όχι από το μαθητή. Και φυσικά οι συνάδελφοι δεν είναι ούτε οι ίδιοι εξοικειωμένοι. Δηλαδή αυτή την ώρα ο εκπαιδευτικός είναι αβοήθητος».
Ο Παναγιώτης Χουντής διδάσκει επίσης Πληροφορική σε ΕΠΑΛ στον Πειραιά. Και στο δικό του σχολείο διαπιστώνει πόσο το Α.Ι. έχει μπει στην καθημερινότητα των εφήβων. «Το χρησιμοποιούν πάρα πολύ, για οποιοδήποτε ζήτημα. Και αυτό αλλάζει την εκπαιδευτική διαδικασία, η οποία ωστόσο αλλάζει εδώ και χρόνια ως αποτέλεσμα των κοινωνικών αλλαγών. Δηλαδή και παλιότερα μπορούσε κάποιος απλώς να γκουγκλάρει στα γρήγορα, να κάνει copy paste μερικές πληροφορίες χωρίς ιδιαίτερο ψάξιμο, χωρίς ιδιαίτερο ενδιαφέρον, χωρίς καν να το έχει δει καλά. Αυτή η πρακτική φτάνει στα άκρα με το A.I.
»Ωστόσο, το ίδιο κάνουν και οι μεγαλύτεροι. Δεν είναι μια διαδικασία που συμβαίνει μόνο στην εκπαίδευση, απλώς εκεί φαίνεται περισσότερο. Και σίγουρα οι συνέπειες είναι μεγαλύτερες για τους εφήβους, είναι πιο καταστροφικό κάποιος να μεγαλώσει με αυτό το περιβάλλον. Αυτό είναι σίγουρο. Αλλά νομίζω ότι εντάσσεται σε μια γενικότερη κρίση.
»Μεγαλώνει η απόσταση. Μειώνεται το ενδιαφέρον του μαθητή για την εκπαιδευτική διαδικασία. Συνολικά και με αυτό. Υπάρχει συνολικά μια υποβάθμιση των φιλοδοξιών των παιδιών. Και στο πλαίσιο αυτό έρχεται το Α.Ι. και οξύνει ακόμα περισσότερο το πρόβλημα. Δύσκολα πια, αν το συγκρίνεις με το παρελθόν, έρχεται μια εργασία ενδιαφέρουσα, που έχει προσοχή και μεράκι. Επικρατεί μια αντίληψη ‘’να το τελειώνουμε, να το κάνουμε, να το παραδώσουμε.
»Για εμάς τους εκπαιδευτικούς, δεν είναι το A.I. που αλλάζει τη σχέση με τα παιδιά. Νομίζω ότι είναι ένα ευρύτερο πράγμα που την αλλάζει, την υποβαθμίζει. Νομίζω ότι θα ήταν άδικο να πούμε ότι βασικά αυτό φταίει για την υποβάθμιση, για την έλλειψη ενδιαφέροντος από μεγάλα κομμάτια της νεολαίας για την εκπαιδευτική διαδικασία - έρχεται να προστεθεί σαν δευτερογενής παράγοντας».
Ο Σωτήρης Σιαμανδούρας είναι διδάκτορας Πολιτικών Επιστημών και Ιστορίας με διδακτική εμπειρία στην δευτεροβάθμια και την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Σήμερα διδάσκει φροντιστηριακά φιλολογικά μαθήματα. Πως βλέπει εκείνος αυτή την πρώτη γενιά που μεγαλώνει μέσα την Τ.Ν.; «Το τι σημαίνει είναι κάτι το οποίο θα το δούμε εκ των υστέρων. Μπορούμε μόνο να εικάσουμε με βάση άλλες παλαιότερες τεχνολογίες και άλλα περιβάλλοντα.
»Η πρώτη αναλογία που μας έρχεται προφανώς στο μυαλό είναι η όλη συζήτηση που έχουμε κάνει για τα κοινωνικά δίκτυα και τα ψηφιακά μέσα. Εκεί είχαμε δυσάρεστες επιπτώσεις και όσον αφορά την ψυχολογία των παιδιών και όσον αφορά το επίπεδό τους. Βέβαια αυτό σιγά σιγά έχω την αίσθηση ότι έχει αρχίσει να αντιστρέφεται με την έννοια ότι υπήρξε κάποια ενημερότητα και των γονέων και των ίδιων των παιδιών.
»Βλέπω τελευταία να υπάρχει μία μικρή αλλά εμφανής στροφή στις σχέσεις που αναπτύσσουν τα παιδιά με το κινητό τους και με τα κοινωνικά δίκτυα. Φαίνεται ότι κάποια παιδιά απομακρύνονται κάπως από αυτά, ίσως και επειδή αντιλαμβάνονται ότι είναι ένας τρόπος γονεϊκού ελέγχου. Φαντάζομαι ότι κατά αναλογία θα περάσουμε από μία διαδικασία κοινωνικής εκπαίδευσης για την Τ.Ν..
»Δεν μπορώ να πω ότι έχει αλλάξει τουλάχιστον τη δική μου τη σχέση με τα παιδιά, με την έννοια ότι συνήθως τα παιδιά είτε δεν γνωρίζουν, είτε δεν έχουν τα τεχνικά μέσα να χρησιμοποιήσουν αυτό το εργαλείο με τρόπο που να λύσει πραγματικά τις απορίες τους. Πιο πολύ τα παιδιά θα μου πούνε ότι το κοίταξα και στην Τ.Ν., αλλά το ίδιο το παιδί δεν έχει τη δυνατότητα να μεταβολήσει αυτή την πληροφορία. Άρα πάλι έρχεται στο δάσκαλο, χωρίς πάρα πολύ μεγάλη αλλαγή ως προς αυτό.
»Ωστόσο, πρέπει να κάνουμε μια σειρά από διακρίσεις, να δούμε για ποια παιδιά μιλάμε, να δούμε τι πρόσβαση έχουν, να δούμε τι κεφάλαια έχουν από πίσω. Τα μισά παιδιά στην Ελλάδα δεν έχουν καν δικό τους δωμάτιο. Τα περισσότερα σπίτια στην Ελλάδα έχουν έναν υπολογιστή που τον έχει ο γονέας. Άρα, η επαφή που έχουν με την Τ.Ν. είναι μέσα από το κινητό τους κι αυτό είναι πολύ περιορισμένο. Γιατί προφανώς θα κάνεις κάποιες γρήγορες ερωτήσεις, θα πάρεις μια απάντηση που δεν θα μπορείς να διαβάσεις πολύ καλά, δεν μπορείς να βάλεις από δίπλα άλλα εργαλεία και ούτω καθεξής. Άρα, οι σχέσεις που έχουν είναι μερικές.
»Επίσης έχουν μεγάλη δυσκολία ήδη στην κατανόηση. Δηλαδή όταν τους απαντήσει κάτι η Τ.Ν., δεν σημαίνει ότι μπορούν να το καταλάβουν. Αν δούμε και τα αποτελέσματα - με όλη τη σχετικοποίηση που κάνουμε - των εξετάσεων Πίζα, τα παιδιά έχουν δυσκολία στην απλή κατανόηση απλών κειμένων.
»Εικάζω πως η Τ.Ν. θα εντείνει το ψηφιακό χάσμα. Δηλαδή εάν ένα παιδί πριν μπορούσε να ψάξει πληροφορίες στο διαδίκτυο και το άλλο δεν μπορούσε, τώρα ένα παιδί μπορεί να πάρει και σύνθετες απαντήσεις για πάρα πολλά ζητήματα, ενώ το άλλο δεν μπορεί καν να αναζητήσει κάτι. Άρα, όσο πιο ισχυρά γίνονται αυτά τα εργαλεία στα οποία δεν έχουμε πρόσβαση όλοι μας, τόσο μεγαλύτερο γίνεται το χάσμα γνώσης και εξουσίας».
Ο Κώστας Καρπούζης, Αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου, αναζητεί αλγορίθμους που κάνουν τα υπολογιστικά συστήματα περισσότερο προσαρμόσιμα στο πώς οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν με αυτά, χρησιμοποιώντας έννοιες φυσικής αλληλεπίδρασης και τεχνητής νοημοσύνης, ενώ, παράλληλα, είναι υποστηρικτής του προγραμματιστικού εγγραμματισμού στα σχολεία. «Δεν μπορούμε να μελετήσουμε το φαινόμενο της σχέσης που αναπτύσσουν τα παιδιά με το Α.Ι. με τα εργαλεία που είχαμε το 70, το 80, το 90, το 2000», μας λέει. «Δεν είναι καν, ας πούμε, η χαραυγή του ίντερνετ που κάποιοι ήταν μέσα, κάποιοι δεν ήταν, κάποιοι κοίταζαν απ' έξω. Τώρα όλοι είναι μέσα- από τη στοιχειώδη εργασία που θα κάνει ένα παιδί για το σχολείο, μέχρι το τι αγωγή φαρμακευτική μπορεί να πάρει, ένα πρόβλημα που μπορεί να έχει, μέχρι να ψάχνει κάποιον να μιλήσει γιατί έχει πράγματα στο μυαλό του τα οποία δεν θέλει ή δεν μπορεί να τα πει σε κάποιον.
Όπως εξηγεί, «μιλάς σε μια μηχανή και δεν ξέρεις ποιος είναι απέναντι και έτσι δεν μπορείς και να του ζητήσεις και τον λόγο, να του αποδώσεις κάποια ευθύνη ή να ξέρεις αν έχει κάποιο κίνητρο απώτερο. Επειδή πρόκειται για τεχνολογία πειθούς, θέλει να σε κρατήσει συνέχεια, να μιλάς και να του δίνεις δεδομένα.
» Η χρήση από τα ελληνόπουλα είναι μαζική. Αυτό που δεν είναι μαζικό - και είμαστε τελευταίοι στην Ευρωπαϊκή Ένωση- είναι το fact checking όσων διαβάζουμε online. Το Α.Ι. έχει και ψευδαισθήσεις και ό,τι δεν γνωρίζει, το φαντάζεται, ειδικά για υποεκπροσωπούμενες κουλτούρες όπως η ελληνική. Αν και σίγουρα έχει βελτιωθεί, δεν μπορείς να είσαι ποτέ σίγουρος. Οπότε η χρήση στο σχολείο, είναι αρκετά προβληματική.
»Μετράμε συνέχεια τη γνωσιακή εκχώρηση στην Τ.Ν. και λειτουργίες που μπορούν να ατροφούν, όπως η μνήμη. Αυτό που βλέπουμε είναι κάτι αντίστοιχο με το calculator effect - όταν οι άνθρωποι άρχισαν να χρησιμοποιούν αριθμομηχανές, σταμάτησαν να θυμούνται πώς να κάνουν πράξεις. Σιγά σιγά αρχίζουμε και ξεχνάμε λεπτομέρειες όπως πότε γεννήθηκε κάποιος ήρωας ή ποια είναι η πρωτεύουσα μιας συγκεκριμένης χώρας.
»Συζητάμε τα αποτελέσματα του Πύζα κι η Ελλάδα χειροτερεύει τα τελευταία 20-25 χρόνια. Δεν είναι τωρινό το φαινόμενο, δεν φταίει το Α.Ι. Θα πρέπει να συζητήσουμε - κι αυτή είναι μία άβολη συζήτηση – τι θέλουμε από το σχολείο του 2030. Προφανώς δεν θέλουμε απομνημόνευση, δεν θέλουμε λεπτομέρειες τις οποίες μπορεί κάποιος να αναζητήσει, δεν θέλουμε πολύ απλές γνωσιακές εργασίες. Πρέπει να συζητήσουμε τι θέλουμε να έχει ένας εικοσάχρονος του 2030-2035 για να του το δώσουμε. Βέβαια για να του το δώσουμε θα πρέπει να εκπαιδεύσουμε και τους ανθρώπους που θα του το δώσουν. Γιατί αν αργεί μία φορά το σχολείο να προσαρμοστεί του πανεπιστήμιο αργεί δέκα για να φτιάξει τους δασκάλους, τους καθηγητές οι οποίοι θα εκπαιδεύσουν τα παιδιά».
