Φαγητό ή θέρμανση – 50 εκατομμύρια Ευρωπαίοι ενδέχεται τον φετινό χειμώνα να χρειαστεί να απαντήσουν σ’ αυτό το τραγικό δίλλημα δήλωσε πριν λίγες μέρες στους Financial Times ο επίτροπος Ενέργειας της ΕΕ Νταν Γιόργκενσεν. Άραγε πόσοι από εμάς φέτος θα κληθούμε να επιλέξουμε ανάμεσα σε ένα πιάτο φαγητό ή ένα ζεστό δωμάτιο; Και πως ετοιμαζόμαστε για αυτόν τον βαρύ – οικονομικά και κοινωνικά – χειμώνα που είναι προ των πυλών;
Μόνο χαρούμενη δεν είναι η κυρία Χαρά καθώς περνά τα προϊόντα στο ταμείο – και το δείχνει. «Τι πήρατε κυρία μου; Τέσσερα πραγματάκια πήρατε και πληρώσατε 37 ευρώ! Και ποιος είναι ο μισθός σας; Δεν ρωτάω από περιέργεια, αλλά κάνω το δικό μου γκάλοπ». Σε χρόνο dt η κυρία Χαρά έχει δώσει το σύνθημα και όλοι όσοι στεκόμαστε στην ουρά περνάμε στο παρασύνθημα: άλλος φωνάζει, άλλος κουνά το κεφάλι του, άλλη υπερθεματίζει και μια γιαγιά ρίχνει το ανάθεμα «σε όλους τους που μας κατάντησαν έτσι». Κανένας σε ετούτη εδώ την ουρά ενός συνοικιακού σούπερ μάρκετ – και μάλιστα στις βόρειες γειτονιές της Αθήνας – δεν μοιάζει ανακουφισμένος από την κυβερνητική απάντηση στην ακρίβεια.
Στην άλλη άκρη του χάρτη, σε μια επαρχιακή πόλη της δυτικής Ελλάδας, ο Σάκης σηκώνεται από τα χαράματα για να φορτώσει το αγροτικό με την πραμάτεια που θα πουλήσει στη λαϊκή. Ούτε κι ετούτος εδώ ο 45άρης συμμερίζεται την κυβερνητική ευωχία για την «ισχυρή οικονομία της πατρίδας μας». «Ο κόσμος έρχεται, σουλατσάρει, κοιτάζει κι αγοράζει λιγότερα κι από τα απαραίτητα πια. Μπορεί να πάρει ένα (1) αγγούρι και να σου ζητήσει μισό πεπόνι! Είμαστε κάτω 50% σε σχέση με πέρυσι – κι αυτό δεν συμβαίνει μονάχα στον Πύργο Ηλείας, αλλά σε όλες σχεδόν τις επαρχιακές πόλεις. Στη δική μου οικογένεια είμαστε μονάχα δυο άτομα κι έχουμε περιοριστεί πάρα πολύ. Αναρωτιέμαι πως θα τα βγάλουν πέρα όσοι έχουν παιδιά».
Όσοι έχουν παιδιά ή ηλικιωμένους που φροντίζουν ή επιβιώνουν με τον βασικό μισθό ή πληρώνουν υπέρογκο ενοίκιο κάνουν αυτό ακριβώς που μου περιγράφει η Γεωργία, υπάλληλος σε σούπερ μάρκετ: «μπαίνουν με λίστα, συγκρίνουν τιμές, κοιτάζουν τα ράφια με τα λάδια με τις ώρες, ψάχνουν το πιο φθηνό κρέας και μαλώνουν το παιδάκι τους αν ζητήσει μια καραμέλα. Οι άνθρωποι σαν κι εμάς μοιάζει να μην δικαιούνται τίποτα πια σε αυτή τη χώρα – ούτε καν τη χαρά ενός μικρού περιττού πράγματος. Κάθε μήνα ζούμε στα όρια». Στην επαρχία πάλι η εικόνα είναι διαφορετική – ή τουλάχιστον η εικόνα που αντιμετωπίζει ο Άκης: «ακόμα δεν έχουμε δει διαφορές, ο κόσμος ψωνίζει κανονικά, αλλά είναι όλοι σφιγμένοι για τον χειμώνα. Πάντα η Αθήνα ζορίζεται πρώτη και το κύμα φτάνει με καθυστέρηση σε εμάς – αφού οι περισσότεροι ζούμε σε ιδιόκτητα σπίτια και διανύουμε μικρές αποστάσεις με το αμάξι. Ωστόσο, ακόμα κι έτσι, κι εγώ δεν ξέρω αν φέτος θα βάλω πετρέλαιο στο σπίτι».
«Όσο μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος δεσμεύεται για τα απολύτως απαραίτητα, τόσο μικρότερη είναι η δυνατότητα του νοικοκυριού να προστατευθεί από μια νέα κρίση», μας λέει η Μαντώ Μπαμπούλα από το Ελληνικό Δίκτυο για την Καταπολέμηση της Φτώχειας. «Άνθρωποι περιορίζουν τις αγορές τους, συγκρίνουν περισσότερο τις τιμές, αναβάλλουν αγορές, αναζητούν φθηνότερα προϊόντα ή δεύτερο χέρι. Δεν είναι απλώς μια αλλαγή καταναλωτικών συνηθειών. Είναι ένδειξη της πίεσης που δέχεται η αγοραστική δύναμη και της προσπάθειας των νοικοκυριών να προσαρμόσουν τη ζωή τους σε έναν προϋπολογισμό που δεν ακολουθεί το κόστος των βασικών αγαθών και υπηρεσιών. Τα πρόσφατα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για τους Οικογενειακούς Προϋπολογισμούς του 2025 δείχνουν με πολύ καθαρό τρόπο πόσο στενά είναι πλέον τα περιθώρια για ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας μιας και δεν έχουμε επιστρέψει καν στην προ του 2008 εποχή, πριν την κρίση».
- Στο φτωχότερο 20% του πληθυσμού, τρόφιμα και στέγαση απορροφούν το 54,4% της συνολικής δαπάνης.
- Τα τρόφιμα αντιστοιχούν στο 31,9% των δαπανών και η στέγαση στο 22,3%.
Πριν λίγους μήνες η Άννα ξεκίνησε να πουλάει ρούχα και παιχνίδια της 10χρονης κόρης της σε μια πλατφόρμα αγορών. Παλιότερα αυτά ήταν είδη που οι μαμάδες χάριζαν σε άλλες μόλις το παιδάκι τους δεν τα χρειαζόταν πια – ωστόσο τον Απρίλιο η Άννα χρειάζονταν ακόμα κι αυτά τα ελάχιστα ευρώ. «Ήταν ένας εφιαλτικός μήνας, αφού χάλασε το πλυντήριο κι έπρεπε να το αλλάξω κι αυτό τίναξε στον αέρα το μπάτζετ όλου του μήνα. Τώρα ενόψει του χειμώνα δεν ξέρω πως θα τη βγάλουμε – έχω ήδη περιορίσει στο ελάχιστο τα τρόφιμα, αλλά το παιδί δεν μπορεί να μεγαλώνει σε ένα κρύο σπίτι».
«Όταν περισσότερο από ένα από τα δύο ευρώ του διαθέσιμου προϋπολογισμού πηγαίνει ήδη στις δύο βασικές ανάγκες, κάθε νέα αύξηση στο κόστος της ενέργειας δεν είναι μια απλή ανατίμηση», τονίζει η Μπαμπούλα. «Μεταφράζεται σε λιγότερο φαγητό, λιγότερη θέρμανση, αναβολή άλλων αναγκών, χρέη ή αδυναμία να αντιμετωπιστεί ένα απρόβλεπτο έξοδο.
Και αυτό ακριβώς είναι που πρέπει να δούμε πίσω από τους μέσους όρους. Η ενεργειακή φτώχεια, όπως και η φτώχεια γενικότερα, δεν κατανέμεται ομοιόμορφα ούτε γεωγραφικά ούτε κοινωνικά. Τα νοικοκυριά δεν ξεκινούν από την ίδια αφετηρία και δεν έχουν τα ίδια περιθώρια να απορροφήσουν μια νέα αύξηση του κόστους ζωής».
- Η μέση μηνιαία δαπάνη ενός νοικοκυριού στην Αττική είναι 2.081,78 ευρώ, ενώ στη Στερεά Ελλάδα 1.372,96 ευρώ.
- Ένα άτομο άνω των 65 ετών έχει μέση μηνιαία δαπάνη μόλις 829,22 ευρώ.
«Η γεωγραφία της αδυναμίας δεν είναι μόνο γεωγραφική», υπογραμμίζει η Μπαμπύλα. «Είναι η γεωγραφία του διαθέσιμου εισοδήματος, της στέγασης, της εργασίας, της ηλικίας, της οικογενειακής κατάστασης και τελικά της δυνατότητας ενός ανθρώπου να ανταποκριθεί στις βασικές του ανάγκες. Είναι διαφορετικό να αυξάνεται το κόστος της ενέργειας για ένα νοικοκυριό που έχει αποταμιεύσεις και διαφορετικό για ένα νοικοκυριό που στο τέλος του μήνα δεν έχει πλέον περιθώριο ούτε για ένα απρόβλεπτο έξοδο».
- Η μέση δαπάνη για τρόφιμα αυξήθηκε κατά 4,1% το 2025 και έφτασε τα 371,16 ευρώ τον μήνα.
- Για το φτωχότερο 20% η διατροφή καταλαμβάνει ήδη σχεδόν το ένα τρίτο του συνολικού προϋπολογισμού.
«Διανύουμε μια εξαιρετικά κρίσιμη περίοδο, κατά την οποία η εργασιακή καθημερινότητα στην πατρίδα μας δοκιμάζεται σκληρά, με την ακρίβεια και το δυσβάσταχτο ενεργειακό κόστος να λαμβάνουν πλέον διαστάσεις μιας βαθιάς ανθρωπιστικής κρίσης», μας λέει ο Ανδρέας Στοϊμενίδης, Πρόεδρος του Ευρωπαικού Οργανισμού για την Ασφάλεια και την Υγιεινή στην Εργασία, που αυτήν την εβδομάδα βρέθηκε στο Μπιλμπάο για να κηρύξει την επίσημη έναρξη της τριετούς Ευρωπαϊκής Εκστρατείας για την Ψυχική Υγεία στη και στο στρατηγικό, ετήσιο συνέδριο του Ινστιτούτου των Ευρωπαϊκών Συνδικάτων (ETUI) στο Βερολίνο. «Το ερώτημα αν οι Έλληνες εργαζόμενοι αναγκάζονται να κόψουν από το φαγητό, τη θέρμανση ή την υγεία τους δεν είναι θεωρητικό· είναι μια ζοφερή πραγματικότητα, την οποία μετέφερα με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο στο επίκεντρο των ευρωπαϊκών εξελίξεων».
- 6 στους 10 εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα δηλώνουν ότι ο μισθός τους δεν επαρκεί για να καλύψει τα μηνιαία έξοδα.
- 88% των εργαζομένων έχει εξαναγκαστεί να μειώσει τις δαπάνες του ακόμη και σε βασικά είδη διατροφής και ενέργειας.
«Αυτός ακριβώς ο εφιαλτικός προβληματισμός αναδείχθηκε ως κυρίαρχο ζήτημα», αναφέρει ο Στοϊμενίδης. «Η σύνδεση της οικονομικής εξαθλίωσης με την ψυχική και σωματική καταπόνηση είναι άμεση και επιστημονικά τεκμηριωμένη. Τα στοιχεία από τις πανελλαδικές έρευνες του Ινστιτούτου Εργασίας της ΓΣΕΕ σοκάρουν και διαλύουν κάθε κυβερνητικό αφήγημα περί ευημερίας».
- Η Ελλάδα έχει χαμηλότερη αγοραστική δύναμη στην Ευρώπη.
- 20% του πληθυσμού δεν μπορεί να ζεσταθεί το χειμώνα.
«Όταν ένας άνθρωπος στερείται τη σωστή διατροφή, τη θέρμανση και την ιατροφαρμακευτική του περίθαλψη λόγω του κόστους ζωής, οδηγείται μαθηματικά στην ψυχική και σωματική εξουθένωση. Αυτό επιβεβαιώνεται ανάγλυφα και από τα τελευταία στοιχεία του ΙΝΕ ΓΣΕΕ για την εργασιακή καταπόνηση, όπου το 87% των εργαζομένων δηλώνει ότι βιώνει καθημερινά έντονο στρες και πίεση», τονίζει ο Στοϊμενίδης.
Πολλώ δε όταν αυτός ο άνθρωπος μέσα σε όλα αυτά τα κύματα πρέπει να πληρώσει κι ένα – συνήθως- υπέρογκο ενοίκιο. Πως ετοιμάζονται οι ενοικιαστές για αυτόν τον – κατά πως όλα δείχνουν – άγριο χειμώνα ρωτάμε τον Νίκο Βράντση, μέλος του Σωματείου Ενοικιαστ(ρι)ών Θεσσαλονίκης. «Στην πόλη μας πληρώνουμε ενοίκια δυσανάλογα ψηλά για σπίτια συχνά κακοσυντηρημένα, χωρίς μόνωση, με μούχλα, ταβάνια που πέφτουν και άλλα λειτουργικά προβλήματα. Οι πιο ευάλωτοι ενοικιαστές αναγκάζονται, λόγω χαμηλού μισθού, να ζουν σε σπίτια που δεν πληρούν ούτε στοιχειώδη κριτήρια κατοικησιμότητας. Η θέρμανσή τους απαιτεί τεράστια έξοδα. Κάποιοι καταφεύγουν σε επικίνδυνες εναλλακτικές πηγές θέρμανσης, ενώ άλλοι δεν θερμαίνουν το σπίτι τους, με κίνδυνο υποθερμίας. Μπορώ να μιλήσω συγκεκριμένα για την πόλη μας, αλλά ξέρουμε ότι το πρόβλημα είναι πανελλαδικό.
»Από τότε που δημιουργήσαμε το Σωματείο Ενοικιαστριών Θεσσαλονίκης, άνθρωποι επικοινωνούν καθημερινά μαζί μας. Δεν είναι εύκολο να γίνει γνωστό ένα σωματείο βάσης που διεκδικεί για τους ενοικιαστές και την κατοικία. Σταδιακά όμως ο κόσμος μας μαθαίνει, και όσο μας μαθαίνει τόσο περισσότερα αιτήματα δεχόμαστε. Μια γυναίκα που ζει δέκα χρόνια σε διαμέρισμα 70 τετραγωνικών ενημερώθηκε ότι το ενοίκιό της θα αυξηθεί κατά 150 ευρώ, στα 600. Δεν έχει τον μισθό να το πληρώσει χωρίς να κόψει από φάρμακα, διατροφή ή θέρμανση. Μια άλλη νοίκιασε σπίτι που έμοιαζε ανακαινισμένο, αλλά αποδείχθηκε ότι δεν είχε καμία ηχομόνωση και ιδιωτικότητα. Όταν ζήτησε να φύγει, η εκμισθώτρια απαίτησε επιπλέον ενοίκιο και την εγγύηση. Με την παρέμβαση του σωματείου, απέσυρε τις απαιτήσεις της».
«Από την πλευρά του Ελληνικού Δικτύου για την Καταπολέμηση της Φτώχειας, θεωρούμε ότι το ερώτημα είναι τι μπορεί πραγματικά να αγοράσει ο κόσμος και τι στερείται», αναφέρει η Μπαμπούλα. «Να δούμε δηλαδή το πραγματικό κόστος μιας αξιοπρεπούς διαβίωσης και πόσο απέχει από αυτό το εισόδημα των πιο ευάλωτων νοικοκυριών. Κι αυτό σημαίνει ότι η αντιμετώπιση της φτώχειας δεν μπορεί να εξαντλείται σε αποσπασματικές ενισχύσεις κάθε φορά που εμφανίζεται μια κρίση. Χρειάζονται πολιτικές που αντιμετωπίζουν το κόστος των βασικών αγαθών και υπηρεσιών, τη στέγαση, την πρόσβαση σε επαρκή και ποιοτική διατροφή, την ενεργειακή φτώχεια και την απόσταση που χωρίζει τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά από ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης».
Από την πλευρά τους οι ενοικιαστές του Σωματείου της Θεσσαλονίκης βάζουν μια σειρά από διεκδικήσεις, όπως λέει ο Βράντσης: «διεκδικούμε πλαφόν στα ενοίκια, συνδεδεμένο με τα χαμηλότερα εισοδήματα και την κατάσταση της κατοικίας. Ζητάμε από τον Δήμο Θεσσαλονίκης να θεσπίσει κριτήρια κατοικησιμότητας και επιτροπή που θα ελέγχει την εφαρμογή τους».
«Δεν θα γίνουμε θεατές στην εξαθλίωση της ελληνικής οικογένειας. Η προστασία της ανθρώπινης ζωής, η υγεία και η αξιοπρεπής διαβίωση των εργαζομένων δεν είναι εμπορεύματα, ούτε μπορούν να θυσιάζονται στον βωμό των αγορών», τονίζει ο Στοιμενίδης. «Είμαστε η μοναδική χώρα στην ΕΕ που από το 2010 οι μέσοι μισθοί μας έχουν υποστεί μείωση κατά 2%. Στη Λιθουανία η αύξηση για το διάστημα αυτό είναι 110%! Απαιτούμε τώρα ουσιαστικές αυξήσεις στους μισθούς, πάταξη της αισχροκέρδειας στην ενέργεια και άμεση επαναφορά των συλλογικών συμβάσεων εργασίας».
«Το πιο σημαντικό στοιχείο στην παρέμβαση του ευρωπαίου επιτρόπου Ενέργειας για μας είναι η λέξη “ενδέχεται”» - λέει η Μπαμπούλα. «Το ότι 50 εκατομμύρια Ευρωπαίοι ενδέχεται να βρεθούν μπροστά στο δίλημμα αν θα πληρώσουν τη θέρμανση ή το φαγητό δεν σημαίνει ότι αυτό είναι ένα αναπόφευκτο σενάριο. Σημαίνει ότι υπάρχει ακόμη περιθώριο να αποτραπεί — και αυτό είναι πρωτίστως ζήτημα πολιτικών επιλογών. Δεν μιλάμε για ένα γεγονός τετελεσμένο αλλά για έναν κίνδυνο που μπορεί να γίνει πραγματικότητα εάν δεν ληφθούν μέτρα μα και που μπορεί να περιοριστεί εάν υπάρξει η απαραίτητη βούληση από τη μεριά της κυβέρνησης».
