Η Ισιδώρα και η Λυδία είναι οι μαμάδες της διπλανής πόρτας – κι εκείνες που μου ανοίγουν την πόρτα στις ζωές της μέσης ελληνικής οικογένειας καθώς μπαίνει κάθε χρόνο ο Σεπτέμβρης. Ο τρυγητής φέρνει μαζί του το λογαριασμό των καλοκαιρινών διακοπών, μια σειρά από λογαριασμούς με πιο καυτό αυτό του ρεύματος, το άγχος για τα άδεια ράφια του σπιτιού και το σαφάρι του σούπερ μάρκετ, αλλά και το κόστος για την έναρξη της σχολικής χρονιάς. Κι αυτή είναι ίσως η πιο δύσκολη πίστα.
- 3,1 δις ευρώ ετησίως σε περίπου 30 διαφορετικές υπηρεσίες ιδιωτικής εκπαίδευσης δαπανούν οι ελληνικές οικογένειες, σύμφωνα με τα διαχρονικά ερευνητικά στοιχεία του Κέντρου Ανάπτυξης Εκπαιδευτικής Πολιτικής της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών Ελλάδας (ΚΑΝΕΠ-ΓΣΕΕ).
Καινούργια ρούχα και τσάντες, σχολικά είδη, εγγραφές σε φροντιστήρια και τα δίδακτρα του πρώτου μήνα, ίσως κάποιο ωδείο ή μάθημα χορού – οι γονείς βάζουν βαθιά το χέρι στην τσέπη. Η Λυδία έχει δυο κόρες, η μικρή είναι 10 και η μεγάλη 14, μαθήτριες της πέμπτης δημοτικού και της τρίτης γυμνασίου. Ο Σεπτέμβριος έρχεται με το «καλημέρα» με έναν λογαριασμό 260 για τις εγγραφές και τα πρώτα δίδακτρα στο φροντιστήριο ξένων γλωσσών, τα σχολικά είδη που περιλαμβάνονται στη λίστα του σχολείου, την εγγραφή στα μαθήματα μπαλέτου και βόλεϊ – και ακόμα η Λυδία δεν ξέρει πόσο θα κοστίσουν τα βιβλία για τις ξένες γλώσσες ή τα υπόλοιπα είδη που θα χρειαστούν οι κόρες της. «Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι τα κενά στα σχολεία», μας λέει. «Υπάρχουν μαθήματα που δεν καλύπτονται – πέρυσι δεν υπήρχε φιλόλογος μέχρι τον Γενάρη. Έτσι, πολλοί γονείς αναγκάζονται να καταφύγουν σε ιδιαίτερα για να μην μείνουν με κενά τα παιδιά τους. Εμείς – ο άντρας μου κι εγώ – το παλεύουμε μόνοι μας να βοηθάμε τα παιδιά με τα μαθήματα, άλλοι γονείς μπορεί να μην δύνανται, να δουλεύουν ατελείωτες ώρες ή να μην έχουν τις γνώσεις να στηρίξουν τα παιδιά τους. Όταν μας ζητούν να πληρώνουμε μέχρι και το χαρτί για τις φωτοτυπίες υπάρχει πρόβλημα. Πόσο μάλλον αν δει κανείς σε τι κατάσταση εγκατάλειψης είναι κτιριακά πολλά σχολεία».
Υπεύθυνοι εκπαιδευτικοί, ανεύθυνο κράτος
Αυτό το πρόβλημα – με τα κενά εκπαιδευτικών στα σχολεία – είναι το πρώτο που έθεσε και η Ισιδώρα, συζητώντας για το πόσο κοστίζει στην ίδια η δημόσια δωρεάν εκπαίδευση του 13χρονου γιού της. «Στο δημοτικό ο γιος μου πήγαινε σε ένα απλό, ταπεινό, ιδιωτικό δημοτικό της γειτονιάς μας. Πέρυσι αποφασίσαμε να πάει σε δημόσιο γυμνάσιο - η μετάβαση ήταν σοκαριστική κι αυτό δεν σχετίζεται καθόλου με το επίπεδο των εκπαιδευτικών, που ήταν εξίσου καλό και στο ιδιωτικό και στο δημόσιο σχολείο. Πέρυσι σε όλη τη σχολική χρονιά υπήρχαν κενά – πχ τα παιδιά δεν έκαναν καθόλου μάθημα μουσικής. Μέχρι και την πρώτη γυμνασίου μπορούσα εγώ να βοηθάω στον Στέλιο με τα μαθήματα κι έκανε μια φορά την εβδομάδα γερμανικά, που κοστίζουν 100 ευρώ τον μήνα, και ποδόσφαιρο, που κοστίζει άλλα 50. Φέτος θα κάνει ιδιαίτερο και στα μαθηματικά. Ωστόσο, το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι πως επειδή εγώ εργάζομαι και το παιδί επέστρεφε νωρίτερα από το σχολείο, αναγκάζομαι να πληρώνω 400 ευρώ τον μήνα ώστε μια κυριά να τον παραλαμβάνει όποια ώρα και τον φέρνει σπίτι, αφού άλλοτε σχόλαγε στις 12 κι άλλοτε στις 13.00. Για μια εργαζόμενη μητέρα ακόμα και στις 2 να φεύγει το παιδί είναι νωρίς. Όπως έζησα το δημόσιο σχολείο, κατέληξα πως οι καθηγητές είναι εξαιρετικά υπεύθυνοι απέναντι στα παιδιά μας κι εντελώς ανεύθυνο το κράτος. Το δημόσιο σχολείο απαξιώνεται όπως κι οι εκπαιδευτικοί κι όλα οδεύουν προς ιδιωτικοποίηση…»
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
- 614 εκατ. ευρώ ξόδεψαν οι γονείς για φροντιστήρια το 2023 – πρόκειται για το υψηλότερο ποσό της τελευταίας δεκαετίας.
- 35,7% σε πραγματικές τιμές εκτινάχθηκε η δαπάνη για φροντιστήρια μόνο κατά τη διάρκεια δύο ετών, από το 2021.
- 94,6% των δαπανών αφορά στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.
Ο Γιώργος Χριστόπουλος είναι διευθύνων σύμβουλος του ΚΑΝΕΠ ΓΣΕΕ και, ταυτόχρονα, πρόεδρος της Ομοσπονδίας Ιδιωτικών Εκπαιδευτικών Λειτουργών Ελλάδας. Το ΚΑΝΕΠ έχει τεκμηριώσει τα υπέρογκα βάρη που επωμίζονται οι γονείς των μαθητών στο δημόσιο σύστημα εκπαίδευσης, ενώ το δημόσιο σχολείο υποχρηματοδοτείται. «Επειδή είμαστε μία από τις τελευταίες χώρες σε δημόσια χρηματοδότηση, αντίστοιχα είμαστε πολύ ψηλά σε ιδιωτικές δαπάνες για την εκπαίδευση», μας λέει ο Χριστόπουλος τονίζοντας πως «όσο λιγότερο επενδύεις στο δημόσιο σύστημα, τόσο θα αυξάνονται οι ιδιωτικές δαπάνες. Τα τελευταία τέσσερα - πέντε χρόνια έχει τετραπλασιαστεί η δαπάνη για φροντιστήρια πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Αυτό δείχνει ότι το φαινόμενο βαθαίνει και διαχέεται και στις μικρότερες ηλικίες και κανείς δεν κάνει κάτι. Η ύλη πλέον και στο δημοτικό είναι τόσο πυκνή, βαριά για τα παιδιά που κανένα παιδί δεν αντέχει να ανταποκριθεί μόνο του χωρίς κάποια βοήθεια. Τα αναλυτικά προγράμματα και τα βιβλία, η ύλη δηλαδή, είναι ο μεγάλος ασθενής του ελληνικού παιδευτικού συστήματος».
- 4 φορές επάνω έχει εκτιναχθεί το ποσό για φροντιστηριακές υπηρεσίας πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης μέσα σε μια δεκαετία: από 5,9 εκ. ευρώ το 2013 έχει ανέλθει σε 26,1 εκ. ευρώ το 2023.
Ο Χριστόπουλος αναφέρει τα συγκριτικά στοιχεία του ΟΟΣΑ, σύμφωνα με τα οποία η Ελλάδα αφιερώνει τον λιγότερο χρόνο διδασκαλίας ξένων γλωσσών μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ: οι μαθητές διδάσκονται ξένες γλώσσες μόλις 1,8 ώρες την εβδομάδα, έναντι 3,6 ωρών κατά μέσο όρο στον ΟΟΣΑ – γεγονός που κατατάσσει τη χώρα στην τελευταία θέση στην ΕΕ ως προς το διαθέσιμο χρόνο στη γλωσσική διδασκαλία.
777 εκ. ευρώ κατευθύνθηκαν στην εκμάθηση ξένων γλωσσών, σημειώνοντας αύξηση 12,6% σε σχέση με το 2022 και 9,1% σε σύγκριση με το 2013.
«Και, βέβαια, μην ξεχνάμε το μαύρο ποτάμι των ιδιαίτερων μαθημάτων, τα οποία είναι συνήθως αφορολόγητα αφού ελάχιστοι εκπαιδευτικοί έχουν εργόσημο», τονίζει ο Χριστόπουλος. «Υπολογίζω, με βάση τα στοιχεία που είχαμε από τις προηγούμενες έρευνες, ότι οι δαπάνες για τα ιδιαίτερα ίσως να είναι εφάμιλλες με αυτές για τα φροντιστήρια, δηλαδή υπερβαίνουν το μισό εκατομμύριο ευρώ».
Η ανισότητα στο διπλανό θρανίο
Ο Γιώργος Τρούλης είναι Ταμίας της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας Ελλάδας – συζητάμε μαζί του ωστόσο πολλά περισσότερα από τα χρήματα που ξοδεύουν οι γονείς για το δημόσιο – και καθόλου δωρεάν, αλλά πάμφτωχο σύστημα εκπαίδευσης στην Ελλάδα. «Θεσμικά η δημόσια εκπαίδευση στην Ελλάδα είναι δωρεάν, όμως ο γονιός ενός παιδιού στο δημοτικό σχολείο γνωρίζει ότι γύρω από το δημόσιο σχολείο υπάρχει ένας ολόκληρος κύκλος ιδιωτικών δαπανών. Ξένες γλώσσες, ενδεχομένως πρόσθετη μαθησιακή υποστήριξη άλλες δραστηριότητες, σχολικά είδη, εξοπλισμός, βιβλία, μετακινήσεις, εκπαιδευτικές επισκέψεις, εκδρομές. Το σοβαρότερο δεν είναι μόνο πόσο κοστίζουν όλα αυτά, αλλά και ότι δεν έχουν όλες οι οικογένειες τη δυνατότητα να τα πληρώσουν. Μπορεί δύο παιδιά το πρωί να κάθονται στα διπλανά θρανία του ίδιου σχολείου, το απόγευμα όμως να έχουν διαφορετικές εκπαιδευτικές ευκαιρίες, γιατί πολύ απλά δεν έχουν τις ίδιες δυνατότητες.
»Η ΕΛΣΤΑΤ μας λέει ότι με βάση την έρευνα οικογενειακών προϋπολογισμών του 2024 ότι ένα ζευγάρι με ένα παιδί 16 ετών έχει μια μέση μηναία δαπάνη 2,5 χιλιάδες ευρώ, όπου στην κατηγορία εκπαίδευση από αυτό το ποσό αντιστοιχεί το 6,1%. Αυτό περίπου δίνει ένα ποσό 155 ευρώ το μήνα ή 1.860 το χρόνο. Όμως μέσα σε αυτόν τον αριθμό δεν συμπεριλαμβάνονται κόστη που αφορούν δαπάνες όπως η ψυχαγωγία ή αθλητικές δραστηριότητες που εμείς θα εντάσσουμε όμως στις εκπαιδευτικές δράσεις του ενός παιδιού - είναι αυτό που λέμε κρυφή δαπάνη η οποία δεν φαίνεται στα επίσημα στοιχεία. Η πραγματική εικόνα είναι ότι ένας γονιός μιας μέσης οικογένειας μεσοσταθμικά σε όλη την χώρα καλείται να πληρώσει 200 - 250 ευρώ.
»Τα επίσημα στοιχεία του ΟΟΣΑ αποτυπώνουν ότι οι ιδιωτικές δαπάνες στη συνολική χρηματοδότηση για την πρωτοβάθμια και τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση στην Ελλάδα αποτελούν το 21,7% των δαπανών ενός νοικοκυριού, ενώ ο μέσος όρος των χωρών του ΟΣΑ είναι 1,9%. Αυτό είναι ένα πολύ αυξημένο νούμερο το οποίο λειτουργεί αντιστρόφως ανάλογα και με ένα άλλο νούμερο που έβγαλε στις 18 Αυγούστου η Eurostat , η οποία αναφέρει ότι το 2023 η δαπάνη στην Ελλάδα του ΑΕΠ για την εκπαίδευση είναι 3,3% , ενώ ο μέσος όρος της Ευρώπης είναι 4,7%.
»Εκεί που το κράτος αποσύρεται και δεν δίνει τα χρήματα που πρέπει για την εκπαίδευση των παιδιών, οι γονείς επιβαρύνονται με αυτό το κόστος. Άρα, λοιπόν, εδώ έρχεται το ίδιο το κράτος να υπονομεύσει αυτό που συνταγματικά πρέπει να παρέχει. Δηλαδή, τη δωρεάν εκπαίδευση για όλα τα παιδιά που βρίσκονται στην Ελλάδα».
Εκπαιδευτική πολιτική που διευρύνει τις ανισότητες
Αν η εκπαιδευτική ανισότητα πλήττει ακόμα και τα μικράκια του δημοτικού, μπορείτε να φανταστείτε πόσο το χάσμα μεγαλώνει όσο και τα παιδιά ανεβαίνουν τις τάξεις. Η Φανή Πύρζα είναι η Γενική Γραμματίας της ΟΛΜΕ και μας εξηγεί το κόστος της εκτός σχολείου εκπαιδευτικής υποστήριξης από το γυμνάσιο μέχρι και την Γ’ λυκείου. «Στο γυμνάσιο ένα μέσο κόστος για φροντιστήριο είναι 200 ευρώ το μήνα επί 9 μήνες το ελάχιστο. Για την Ά λυκείου ανεβαίνει στα 250 ευρώ το μήνα, στην Β’ Λυκείου η μέση τιμή κυμαίνεται από 270 μέχρι 300 ευρώ, ανάλογα στην κατεύθυνση στην οποία πηγαίνει το παιδί. Στην Γ΄ Λυκείου το κόστος ξεκινά από 380. Το ιδιαίτερο μπορεί να ξεκινήσει από 20 ευρώ την ώρα κι αν πρόκειται για προετοιμασία για IB φτάνει στα 50 ευρώ την ώρα».
Η Πύρζα αναφέρει πως υπάρχουν σχολεία που ακόμα και το κόστος για τις φωτοτυπίες ή για μια μικροφωνική εγκατάσταση μετακυλίεται στους γονείς, για τα παιδιά στα νησιά του Αιγαίου που δεν διδάσκονται ελεύθερο και γραμμικό σχέδιο, αλλά και για άλλα κόστη, που μπορεί στους ενήλικες να φαίνονται ίσως άνευ ουσίας, ωστόσο είναι ουσιώδη για τα παιδιά σε βαθμό που η στέρηση που προκαλούν να τα τραυματίζει. «Μια σχολική εκδρομή, η 5ήμερη ας πούμε, δεν είναι μόνο διασκέδαση, είναι μια βαθιά εκπαιδευτική και παιδαγωγική διαδικασία. Υπάρχουν γονείς που δεν μπορούν να την υποστηρίξουν και δεν γίνεται πάντα αυτό το κόστος για τα παιδιά που δυσκολεύονται να επιμεριστεί στα υπόλοιπα. Είναι τρομερό βίωμα για τα παιδιά που μένουν πίσω η επικοινωνία με τους φίλους τους που είναι εκδρομή. Ο μικρόκοσμος του κάθε σχολείου μπορεί να απαλύνει κάποια μικρά πράγματα, αλλά στο μεγάλο πλάνο, στο μεγάλο πλαίσιο, η εκπαιδευτική πολιτική είναι αυτή που διευρύνει τις ανισότητες».
- 29,6% των παιδιών έως 17 ετών στη χώρα μας βρίσκονται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ (2024).
- 33,6% των παιδιών κάτω των 16 αντιμετωπίζουν υλικές στερήσεις (2025).
Η φτώχεια χτυπά όλα τα παιδιά
«Η φτώχεια δεν μπαίνει στο σχολείο μόνο μέσα από το πορτοφόλι της οικογένειας αλλά από τη δυνατότητα ή αδυναμία του παιδιού να συμμετέχει ισότιμα σε όσα θεωρούμε αυτονόητα για τη σχολική ηλικία», μας λέει η Πρόεδρος του Δικτύου για την Καταπολέμηση της Φτώχειας, Μαριανέλλα Κλώκα. «Υπάρχουν οικογένειες που μπορεί να βρίσκονται πάνω από το εισοδηματικό όριο της φτώχειας, αλλά δυσκολεύονται σημαντικά να ανταποκριθούν στο πραγματικό κόστος ζωής και στις ανάγκες των παιδιών τους. Υπάρχουν επίσης παιδιά που μπορεί να μην καταγράφονται ως «φτωχά», αλλά να στερούνται δραστηριότητες, κοινωνική συμμετοχή, εξωσχολική υποστήριξη ή άλλα αγαθά που είναι σημαντικά για την ομαλή ανάπτυξη και τη σχολική τους πορεία.
»Η Ελλάδα καταλαμβάνει τη δεύτερη χαμηλότερη θέση στις δαπάνες για την Παιδεία μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ και βρίσκεται στην προτελευταία θέση της σχετικά λίστας. Άρα, έχουμε όχι μόνο φτώχεια στις σχολικές αίθουσες αλλά και απαξίωση της δημόσιας παιδείας και του μεταπολιτευτικού εκπαιδευτικού συστήματος που είναι βέβαιο ότι θα ενισχύσει τις κοινωνικές ανισότητες. Η ευαλωτότητα, επομένως, δεν εξαφανίζεται αυτόματα επειδή μια οικογένεια δεν βρίσκεται στο χαμηλότερο εισοδηματικό στρώμα. Το δημόσιο σχολείο είναι δωρεάν ως θεσμός, αλλά η δυνατότητα ενός παιδιού να συμμετέχει πλήρως στη σχολική ζωή δεν είναι».
Το Δίκτυο πρόσφατα πραγματοποίησε ποιοτικές έρευνες σε οικογένειες με παιδιά σε δήμους της Αττικής – τα ευρήματα είναι αποκαλυπτικά. «Καταγράψαμε μαρτυρίες γονέων που δουλεύουν και οι δύο και παρόλα αυτά τρέμουν την έναρξη της σχολικής χρονιάς», μας λέει η Κλώκα. «Οι γονείς δήλωσαν ότι για να μην λείψει κάτι στα παιδιά κάνουν οι ίδιοι αιματηρές οικονομίες και παρακολουθούν σε καθημερινή βάση την ακρίβεια στα σούπερ μάρκετ προσπαθώντας να εντοπίσουν τις προσφορές στα διατροφικά είδη, ενώ καταγράφουν μεγάλες καθυστερήσεις στην πληρωμή λογαριασμών ρεύματος και κοινοχρήστων.
»Άλλες οικογένειες που δεν έχουν υποστηρικτικό περιβάλλον δήλωσαν αδυναμία να διατηρήσουν δύο full time δουλειές καθώς ένα από τα δύο μέλη – συνήθως η μητέρα – αναγκάζεται να αναζητά εργασία μερικής απασχόλησης για να μπορεί να παίρνει τα μικρά από το σχολείο το μεσημέρι. Όσοι γονείς καταφέρνουν να πηγαίνουν τα παιδιά τους σε ολοήμερα σχολεία, ανέφεραν σημαντικά κενά και ελλείψεις στις ανάγκες εκπαιδευτικού προσωπικού που οδηγούν σε ακατάστατα ωράρια λειτουργίας και φέρνουν μεγάλη αναστάτωση στην οικογένεια».
Η Κλώκα υπογραμμίζει πως το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τα παιδιά που ζουν σε οικογένειες με πολύ χαμηλό εισόδημα, αφού οι οικογενειακοί προϋπολογισμοί έχουν επιβαρυνθεί από τις απανωτές κρίσεις και έχουν συσσωρεύσει χρέη που η αγοραστική αξία των μισθών δεν καταφέρνει να τους βοηθήσει στην αποπληρωμή τους. Τι στερούνται τα παιδιά όταν το δημόσιο σύστημα δεν τα στηρίζει, την ρωτάμε. «Τη φυσιολογική ζωή και την πλήρη και ανεμπόδιστη ανάπτυξη και κοινωνικοποίησή τους. Τόσο απλά. Πέρα από τις ελλείψεις που μπορεί να βιώνει ένα παιδί σε επίπεδο αντικειμένων, ο περιορισμός των ευκαιριών για αναψυχή, αθλητισμό και κοινωνικοποίηση συνεπάγεται αρνητική επίδραση στην ψυχική του υγεία με αποτέλεσμα το σχολικό άγχος, το στρες της επίδοσης, αλλά και το αίσθημα της ανεπάρκειας και το στίγμα, με το οποίο μπορεί να επιβαρυνθεί από τους συνομήλικούς του που ως γνωστόν αποτελούν μια αρκετά σκληρή πληθυσμιακή ομάδα με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά σε μια περίοδο ζωής αποφασιστική για τη διαμόρφωση του χαρακτήρα των παιδιών. Διακυβεύεται, όμως, και κάτι παραπάνω. Η συνοχή της σχολικής κοινωνίας που είναι μια μκρογραφία του συνόλου που μας περικλείει όλες και όλους. Εϊναι αυτή η στιγμή κατά την οποία καθορίζεται η διαιώνιση του φαύλου κύκλου της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού».
