Ο κίνδυνος επιστροφής μας σε εποχές επώδυνων, ξεχασμένων κρίσεων είναι πολύ κοντά, αν δεν έχει ήδη φθάσει. Η προοδευτική κανονικοποίηση της ακροδεξιάς ατζέντας στην Ευρώπη, με το μεταναστευτικό να αποτελεί έναν από τα σημαντικότερα όπλα στη φαρέτρα της, έχει καταφέρει να εμπεδώσει στον δημόσιο διάλογο θέσεις που παλαιότερα θα θεωρούνταν ακραίες, τροφοδοτούμενη και τροφοδοτώντας το μόνιμο πλέον αίσθημα ανασφάλειας στις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Παρόλο που η καθαρή μετανάστευση έχει μειωθεί στις περισσότερες χώρες, το αφήγημα που την ακολουθεί βασίζεται σε αδρές γραμμές στην «εισβολή», την «αλλοίωση της εθνικής μας ταυτότητας» και την «αποδυνάμωση της κοινωνικής συνοχής».
Η Ιστορία όμως, μόνο κάτι τέτοιο δεν αποδεικνύει. Από την εργασιακή μετανάστευση για την ανοικοδόμηση της Ευρώπης μετά τον ΄Β Π.Π., τη μετέπειτα οικογενειακή μετανάστευση των ήδη εγκατεστημένων στην ευρωπαϊκή ήπειρο και τις πρόσφατες προσφυγικές κινητικότητες, η Ευρώπη μετασχηματίστηκε, δεν καταστράφηκε ούτε αντικαταστάθηκε. Ουσιαστικά, δεν υπήρξε ποτέ κοινωνικά και πολιτισμικά στατική. Σήμερα, οι αιτίες της κινητικότητας είναι πολλές και ταυτόχρονες. Δίπλα στη φτώχεια και τις πολεμικές συρράξεις, προστίθενται οι παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οι διώξεις λόγω πολιτικών πεποιθήσεων ή ταυτότητας φύλου, η έμφυλη βία, η κλιματική αλλαγή και οι φυσικές καταστροφές. Δεν έχουμε κανένα λόγο να πιστεύουμε πως η οποιαδήποτε σκληρή πολιτική θα αποτρέψει έναν άνθρωπο από το να προσπαθήσει να επιβιώσει από τα παραπάνω.
Επιτηδευμένα, η πολιτική αντιπαράθεση γύρω από τη μετανάστευση εκλαμβάνεται ως ένα δίπολο Δεξιάς- Αριστεράς, όπου ιδεολογικά η πρώτη είναι κατά και η δεύτερη υπέρ. Η ιδεολογική διαφορά όμως έγκειται στο πώς ερμηνεύεται το φαινόμενο. Απέναντι στην Ευρωπαϊκή Δεξιά η οποία κατασκευάζει το μεταναστευτικό ως ένα ζήτημα ασφαλείας, νόμου και τάξης, η Ευρωπαϊκή Αριστερά αντιτείνει την αναγνώριση της κοινωνικής διαφοροποίησης, την ανάγκη διεθνούς προστασίας, κοινωνικών δικαιωμάτων και ένταξης, με σαφείς προτάσεις για ένα πολυεπίπεδο μοντέλο διαχείρισης της μετανάστευσης:
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
- Η μετανάστευση δεν αντιμετωπίζεται μόνο στα σύνορα· απαιτείται βελτίωση των συνθηκών που περιορίζουν τις επιλογές των ανθρώπων στη χώρα προέλευσης. Η Ε.Ε. έχει χρησιμοποιήσει την αναπτυξιακή βοήθεια και ως μέσο συνεργασίας με τρίτες χώρες για τη μείωση των ροών, την επανεισδοχή και τον έλεγχο των συνόρων. Η Ευρωπαϊκή Αριστερά απορρίπτει την εργαλειοποίηση της οικονομικής βοήθειας με αντάλλαγμα επιστροφές και προτείνει μια αναπτυξιακή δικαιοσύνη στις χώρες προέλευσης στους άξονες της εκπαίδευσης, απασχόλησης, υγείας, υποδομών, γεωργίας και στην εγκαθίδρυση δίκαιων εμπορικών σχέσεων, ώστε να μην αναγκάζονται να φύγουν επειδή στερούνται βασικών οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών δυνατοτήτων.
- Νόμιμες και ασφαλείς οδοί προς την Ευρώπη.
- Δίκαιη και υποχρεωτική μετεγκατάσταση εντός Ε.Ε. Η αλληλεγγύη που προβλέπει το Νέο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση, επιτρέποντας στα πλουσιότερα κράτη να πληρώνουν αντί να αναλαμβάνουν την ευθύνη υποδοχής, δεν είναι πραγματική. Η λογική της «πρώτης χώρας εισόδου» που περικλείει όλη την ευθύνη, πρέπει να καταργηθεί.
- Μείωση γραφειοκρατικών εμποδίων και επανεξέταση της διαδικασίας οικογενειακών επανενώσεων αναγνωρισμένων προσφύγων, μετά και τις τρεις καταδικαστικές αποφάσεις από το ΕΔΔΑ.
- Περιορισμός της λογικής της διοικητικής κράτησης ως βασικού εργαλείου μεταναστευτικής πολιτικής. Η παρατεταμένη κράτηση δημιουργεί φόβο, ανασφάλεια, ωθεί τους ανθρώπους στην παρανομία, αυξάνει την ευαλωτότητα και δεν αντιμετωπίζει τα αίτια της μετανάστευσης. Η Ευρωπαϊκή Αριστερά απορρίπτει τις κλειστές δομές- φυλακές και προτείνει ανοιχτές δομές με άμεση πρόσβαση στη διαδικασία ασύλου, ατομική αξιολόγηση, δομές υγείας, εκπαίδευση και κοινωνικές υπηρεσίες.
- Ουσιαστική κοινωνική, οικονομική και πολιτική ένταξη και όχι μόνο, «μαθαίνω τη γλώσσα και βρίσκω δουλειά». Στην πιο πρόσφατη έκδοση MIPEX 2025 η Ελλάδα είχε 49/100 στον δείκτη ένταξης, χαμηλότερα από τον μ.ο. της Ε.Ε. και του ΟΟΣΑ, με προβληματικές διαστάσεις να εμφανίζονται η πολιτική συμμετοχή, η πρόσβαση στην ιθαγένεια και τα μέτρα για την ένταξη στην αγορά εργασίας. Οι ανησυχίες για την εθνική ταυτότητα και την κοινωνική συνοχή δεν είναι αποτέλεσμα του αριθμού των μεταναστών. Η σχέση αυτή εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πώς οργανώνεται η συνύπαρξη, κοινωνικά, οικονομικά και θεσμικά. Επιβάλλονται σταθερά προγράμματα στέγασης και εκπαίδευσης, αναγνώριση προσόντων και προστασία από την εργασιακή εκμετάλλευση, πρόσβαση στη δικαιοσύνη, καταπολέμηση των διακρίσεων, συμμετοχή στην κοινωνία, τακτοποίηση όλων των ανθρώπων χωρίς έγγραφα που ζουν και εργάζονται επί χρόνια στην Ευρώπη, συμμετέχοντας στις τοπικές κοινωνίες, αντί της διαρκούς προσπάθειας εντοπισμού και απέλασής τους.
Οι ιδέες από μόνες τους δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν την ακμάζουσα πορεία της ακροδεξιάς. Όταν όμως μεταφράζονται σε πρακτικές πολιτικές, μπορεί να λειτουργήσουν ως ανάχωμα. Ο φόβος των κοινωνιών για τη μετανάστευση αποτελεί την καύσιμη ύλη που τρέφει τον σύγχρονο φασισμό, απειλώντας τις ευρωπαϊκές κοινωνίες ξανά, έναν αιώνα μετά. Η Ιστορία δείχνει ότι μόνο καταστροφές φέρνει και ποτέ λύσεις, επικαλείται τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής την ώρα που προκαλεί τις μεγαλύτερες διαιρέσεις. Μπροστά στη λαϊκότητα και τη δημοφιλία του φασισμού, οι δημοκρατικές κυβερνήσεις οφείλουν περισσότερο από ποτέ να συνεργαστούν. Τα διαφορετικά εθνικά συμφέροντα των κρατών μελών δεν γίνεται να χωρίζουν την Ένωση σε χώρες δύο ταχυτήτων. Οφείλουμε να τα θέσουμε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων για την επίτευξη ευρύτερων, δικαιότερων συναινέσεων.
Οι ιδέες υπάρχουν, οι προτάσεις είναι εφικτές. Οι «φωστήρες» του φασισμού δεν είναι η λύση, αλλά το μεγάλο πρόβλημα.
(Ο Κώστας Αρβανίτης είναι Αντιπρόεδρος The Left /ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ.)
