Μοιάζει τόσο φυσικό όσο ένα χάδι ή μια αγκαλιά - ο Γιωργάκης έκανε τα πρώτα του βήματα και η περήφανη μαμά του ανεβάζει το σχετικό βίντεο στα σόσιαλ. Η Αννούλα χοροπηδάει στην παραλία κι ο μπαμπάς του λειώνει από ευτυχία, μαζί με τους ψηφιακούς του φίλους. Κανένας γονιός δεν θα άφηνε ποτέ το παιδί του ολομόναχο σε ένα σπίτι με αγνώστους ή δεν θα το εξέθετε οικειοθελώς σε κίνδυνο. Γιατί λοιπόν επιτρέπουμε τα παιδιά μας να μεγαλώνουν στα timeline άγνωστων τους ανθρώπων; Και γιατί δεν αντιλαμβανόμαστε ότι η εικόνα τους - είτε ως φωτογραφία είτε ως βίντεο - όταν ταξιδεύει στο διαδίκτυο μπορεί να τα οδηγήσει σε πολύ σκοτεινά μέρη;
Στην εποχή των deep fake όπου η τεχνητή νοημοσύνη καλπάζει, οι διευθυντές των τεχνολογικών κολοσσών είναι εξαιρετικά προσεκτικοί και προστατευτικοί με την εικόνα των παιδιών τους, αλλά και με τη σχέση που τους επιτρέπουν να έχουν με την τεχνολογία, αυτή την ίδια τεχνολογία που πουλούν στα δικά μας παιδιά, φουσκώνοντας τους λογαριασμούς των γόνων τους. Την ίδια ώρα, σύμφωνα με έρευνα στις ΗΠΑ 3 στους 4 γονείς μοιράζονται περιεχόμενο με πρωταγωνιστές τα παιδιά τους, ενώ το 80% των ψηφιακών τους ακολούθων τους είναι παντελώς άγνωστοι. Όπως είναι αναμενόμενο, το φαινόμενο έχει λάβει διαστάσεις και στην Ευρώπη - σε ποιο βαθμό θα μάθουμε σύντομα αφού σχετικά έρευνα τρέχει σε όλες τις χώρες υπό την αιγίδα της Κομισιόν.
Η γονεικότητα του διαμοιρασμού - το sharenting (από την σύντμηση των λέξεων share+ parenting) - γίνεται αντικείμενο έρευνας σε πολλά επίπεδα από σειρά κορυφαίων Πανεπιστημίων, ενώ και η Γιούνισεφ δημοσιεύει οδηγίες πλεύσης στον διαδικτυακό κόσμο. Το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας είναι ευεξήγητο - ποτέ άλλοτε η γονεικότητα και η παιδική ηλικία δεν ήταν τόσο «δημόσια», αλλά κι εκτεθειμένη σε μια σειρά από κινδύνους από τους προφανείς έως και λιγότερο ορατούς, που αφορούν την ίδια την ψυχική και πνευματική ανάπτυξη, αλλά και την ευημερία των παιδιών. Που πολλές φορές γίνονται πρωταγωνιστές σε ένα «έργο» που γράφουν οι γονείς τους για αυτά χωρίς καν την συναίνεσή τους.
«Αν ο Πέτρος ήξερε πως σας ανεβάζω αυτή τη φωτογραφία, θα με σκότωνε» - στο timeline μου ο Πέτρος εμφανίζεται αγουροξυπνημένος με το μαγιό του κι η μαμά του μαζεύει likes, καρδούλες και… αλληλέγγυους χαιρετισμούς από άλλες μαμάδες εφήβων, που… καταπιέζονται από τα βλαστάρια τους για να μην ανεβάζουν φωτογραφίες τους στα σόσιαλ. Ο Πέτρος είναι το πολλοστό παιδί που περνά από την οθόνη μου μια συνηθισμένη μέρα – παιδιά που εμφανίζονται σε τυχαίες στιγμές τους, άλλα που τα βλέπουμε από βρέφη μέχρι σήμερα που είναι νήπια, άλλα που ποζάρουν κανονικά κι άλλα που «εργάζονται» καθώς οι μαμάδες τους πουλάνε παιδικά προϊόντα. Όλα τους «inluencers» στον μικρόκοσμο των γονιών τους ή στον μεγάκοσμο της αγοράς. Τι σημαίνει για την παιδική τους ηλικία όλο αυτό το πανηγύρι δημοσιότητας; Και γιατί χώρες όπως η Γαλλία έχουν πολύ αυστηρά σχετικά πλαίσια; Και τι γίνεται στη δική μας χώρας που από τη μια θεσμοθετεί την απαγόρευση χρήσης σόσιαλ για τους εφήβους κάτω από τα 16, αλλά δεν έχει κανένα περιορισμό στο πως ένας γονιός μοιράζεται την εικόνα ενός 6χρονου;
Σύμφωνα με τους Brussels Times, την Τρίτη 14 Ιουλίου, οι νομοθέτες του Ευρωκοινοβουλίου ζήτησαν μεγαλύτερη προστασία των ανηλίκων στα σόσιαλ, ενώ στην σχετική έκθεση γίνεται ειδική αναφορά στο sharenting, από το οποίο τα παιδιά πρέπει να προστατεύονται. Η έκθεση θα τεθεί προς ψήφιση στην Ολομέλεια στα μέσα Σεπτεμβρίου. Τι ισχύει για την Ελλάδα; Υπάρχει σχετικό νομοθετικό πλαίσιο;
Αυτή είναι η πρώτη ερώτηση που θέσαμε στον Πελοπίδα Νικολόπουλο, δικηγόρο και υπεύθυνο συνηγορίας στο Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού. «Βεβαίως και υπάρχει», μας απαντά. «Είναι σε ισχύ ο γενικός κανονισμός για την προστασία των προσωπικών δεδομένων, ο GDPR, που περιγράφει τις διαδικασίες και τις δυνατότητες και τι επιτρέπεται με πολύ σημαντικό κομμάτι, τη συγκατάθεση που πρέπει να υπάρχει από το πρόσωπο το οποίο εμφανίζεται σε βίντεο ή φωτογραφίες. Και εκτός του GDPR, έχουμε και τη Σύμβαση Δικαιωμάτων του Παιδιού, που είναι πολύ σημαντικό να πούμε ότι είναι νόμος στην Ελλάδα από το 1992. Η Σύμβαση στο άρθρο 16 μιλά για το δικαίωμα του παιδιού στην ιδιωτικότητα. Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να προστατεύεται από κάθε επέμβαση στην ιδιωτική του ζωή, ακόμα και από μέλη της οικογένειάς του. Από την άλλη υπάρχει η νομοθεσία για την άσκηση της γονικής μέριμνας, οπότε είναι λίγο θολό το αν είναι παράνομο ή όχι να δημοσιεύει κανείς φωτογραφίες του παιδιού του χωρίς την συγκατάθεσή του. Ωστόσο, είναι σίγουρα αντιπαιδαγωγικό. Επομένως είναι νομικά στο όριο αυτή η πρακτική. Παιδαγωγικά το να παραβιάζεται η βούληση και η επιθυμία των παιδιών είναι απαράδεκτο. Τρίτον, τα εκθέτει σε κινδύνους».
Όπως αναφέρει ο Νικολόπουλος, η Γαλλία έχει το πιο πρωτοποριακό νομοθετικό πλαίσιο για το sharenting σε ολόκληρη την Ευρώπη. Εκεί μπορεί ο ένας γονιός να σταματήσει τον άλλο από το να κάνει αναρτήσεις ή ακόμα και να προσφύγει στα δικαστήρια. Σε άλλες χώρες, όπως η Ιρλανδία «τρέχουν» ειδικές καμπάνιες για την ευαισθητοποίηση των γονιών. «Ενώ οι παιδόφιλοι μπορούν να χρησιμοποιήσουν φωτογραφίες ή βίντεο των παιδιών ή ακόμα και να προσεγγίσουν τα ίδια γνωρίζοντας λεπτομέρειες της ζωής τους, σε έρευνα που έγινε στην Ισπανία και την Κροατία το 97% των γονιών ποστάρει υλικό με τα παιδιά του και ένα 5% δεν διστάζει να δημοσιοποιεί εικόνες τους ενώ είναι γυμνά».
{https://www.youtube.com/watch?v=4QL1FmBaof8}
Η καμπάνια της Επιτροπής Προστασίας Δεδομένων της Ιρλανδίας
{https://www.youtube.com/watch?v=F4WZ_k0vUDM}
Βίντεο της γερμανικής εταιρίας επικοινωνιών Deutsche Telekom
Τι σημαίνει όμως για τον ψυχισμό ενός παιδιού και για την ψυχοπνευματική του ανάπτυξη το γεγονός ότι σήμερα από την πρώτη του ανάσα από στο μαιευτήριο μέχρι την ενηλικίωσή του οι εικόνες του διαμοιράζονται ως υλικό στα social media από τους γονείς του, ρωτάμε την Ειρήνη Κουβέλου, ψυχίατρο παιδιών κι εφήβων. «Σημαίνει ότι δεν υπάρχει κάποια ιδιωτικότητα για τα παιδιά, ότιείναι όλα στο φως με την καλή και με την κακή έννοια. Πέρα από τις ενδεχόμενες επικίνδυνες τροπές που μπορεί να πάρει αυτό με την υποκλοπή κάποιων στοιχείων από το social media, ο ψυχισμός του παιδιού είναι απροστάτευτος, είναι εκτεθειμένο στα σχόλια».
Περισσότερο από την ίδια την εικόνα του παιδιού τους που μοιράζουν, οι γονείς φαίνεται πως κατασκευάζουν δια των παιδιών τους μια εικόνα για την δική τους γονεικότητα. Ισχύει κάτι τέτοιο, ρωτάμε την Κουβέλου. «Αυτό κάνουν και χωρίς να συνειδητοποιούν ότι το κάνουν. Θεωρούν ότι είναι κάτι πολύ ωραίο το να μοιράζονται εικόνες των παιδιών τους, όπως μοιράζονται το φαγητό τους ή το μέρος που πήγαν και κοπές. ‘Ετσι μοιράζονται και εικόνες με το παιδί τους πάνω σε ένα σκάφος, σε μια εκδήλωση, στα γενέθλιά του. Σαν δικό τους επίτευγμα, σαν στάτους, σαν ένα ακόμα απόκτημα. Ο γονιός μοιράζεται επιτυχίες, μοιράζεται το πόσο όμορφο είναι το παιδί, μοιράζεται το πόσο πολλούς φίλους έχει, τι πάρτι του έκανε. Μοιράζεται πράγματα που ουσιαστικά είναι μια επέκταση της δικής του εικόνας ως γονιού. Ζώντας σε μια οικογένεια όπου αυτή η πρακτική της δηομοσιοποίησης είναι κάτι πολύ καθημερινό, παίρνει χρόνια στα παιδιά να το αντιληφθούν και να το σκεφτούν ως βάρος».
Τα παιδιά μας μοιάζει όλο και πιο πολύ να πολιορκούνται από τον ψηφιακό κόσμο, που πολλές φορές αναλαμβάνει ακόμα και το ντάντεμά τους. Κι οι γονείς, πέραν όλης της άλλης δύσκολης δουλειάς τους, καλούνται να μάθουν στα παιδιά τους να τα βγάζουν πέρα σε αυτόν τον κόσμο που συχνά κι οι ίδιοι δεν καταλαβαίνουν πλήρως. «Πέρα από το κομμάτι των νέων δεξιοτήτων που πρέπει να αποκτήσουν οι γονείς, πρέπει να μην κυκλοφορούν 24 ώρες 24 ώρες με ένα κινητό στο χέρι γιατί τα παιδιά μιμούνται. Τα παιδιά είναι εκτεθειμένα σε αυτόν το πολύ εχθρικό - αν δεν ξέρεις πώς να το χρησιμοποιείς- ψηφιακό κόσμο από μηνών. Στο ιατρείο έρχονται παιδάκια που ενώ δεν έχουν κάποιο πρόβλημα, δεν μιλάνε γιατί τους δίνουν ένα τάμπλετ και δεν τους μιλούν ή άλλα τα οποία μιλάνε Αγγλικά καλύτερα από ελληνικά. Υπάρχει πλαστικότητα στον εγκέφαλο, ειδικά στα πρώτα χρόνια της ζωής - ανάλογα με αυτά που τον ταΐζουμε, αυτά βγάζει».
