Στις 19 Μαΐου το Ευρωκοινοβουλίο ψηφίζει για την νέα γενιά μεταλλαγμένων. Η αλλαγή της νομοθεσίας επιχειρείται μέσα σε ενά κενό πληροφόρησης, με τους ευρωπαίους πολίτες να αγνοούν στην πλειοψηφία τους ακόμη και τον όρο «νέες γονιδιωματικές τεχνικές».
Πρόκειται για όρο που χρησιμοποιείται σκόπιμα προκειμένου η Ευρώπη να αποκρύψει πως - περίπου 30 χρόνια μετά τις πρώτες μαζικές καλλιέργειες στις ΗΠΑ - επιχειρεί να γεμίσει το ψυγείο μας με μεταλλαγμένα τρόφιμα, φρούτα και λαχανικά κατασκευασμένα σε εργαστήρια με απρόβλεπτες συνέπειες για την υγεία, την βιοποικιλότητα και την αγροτική οικονομία.
Για πρώτη φορά, οι περισσότεροι από τους νέους αυτούς οργανισμούς θα διατίθενται στην ευρωπαϊκή αγορά χωρίς υποχρεωτική αξιολόγηση κινδύνου, χωρίς σήμανση και χωρίς κανένα σύστημα ιχνηλασιμότητας.
Πρακτικά κανείς μας δεν θα γνωρίζει τι τρώει, οι αγρότες δεν θα ξέρουν τι σπόρους καλλιεργούν, ενώ οποιοδήποτε «λάθος» θα είναι αδύνατον να διορθωθεί.
Το αντιεπιστημονικό αφήγημα Κομισιόν - πολυεθνικών
Ο νέος κανονισμός της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στοχεύει στην «στήριξη ενός πιο ανταγωνιστικού και βιώσιμου αγροδιατροφικού τομέα στην ΕΕ», επιτρέποντας την διάθεση στην αγορά φυτών που περιέχουν «μικρές τροποποιήσεις στο γενετικό υλικό τους (στοχευμένη μεταλλαξιογένεση) ή εισαγωγή γενετικού υλικού από το ίδιο φυτό ή από διασταυρώσιμα φυτά».
Για την Κομισιόν αυτοί οι οργανισμοί δεν είναι γενετικά τροποποιημένοι, αλλά απλά «βελτιωμένες ποικιλίες» που μπορούν να αντιμετωπίσουν καλύτερα την ξηρασία, τις πλημμύρες και άλλες προκλήσεις που σχετίζονται με το κλίμα.
Στο πλαίσιο αυτό, εξάλλου, χωρίζει τα φυτά που προκύπτουν από Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές (ΝΓΤ) σε δύο κατηγορίες:
- Κατηγορία 1 (ΝΓΤ-1): Φυτά που - στο πλαίσιο της νέας νομοθεσίας - θεωρούνται ισοδύναμα με συμβατικές ποικιλίες κι επομένως εξαιρούνται πλέον από όλους του κανόνες που ισχύουν για τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς (έγκριση, ιχνηλασιμότητα, παρακολούθηση).
- Κατηγορία 2 (ΝΓΤ-2): Φυτά με πιο σύνθετες γενετικές τροποποιήσεις. Τα φυτά αυτά εξακολουθούν να υπόκεινται στην ισχύουσα νομοθεσία της ΕΕ για τους ΓΤΟ
Το αφήγημα αυτό είναι αντιεπιστημονικό και παραπλανητικό για δύο λόγους.
Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής θεωρεί την κατηγορία φυτών ΝΓΤ1 ισοδύναμη με τα συμβατικά φυτά. Τα φυτά ΝΓΤ1, όμως, μπορεί να έχουν υποστεί μέχρι 20 γενετικές τροποποιήσεις, ένα όριο που δεν έχει καμία επιστημονική βάση.
Ο μοριακός γενετιστής Michael Antoniou εξηγεί πως οι ΝΓΤ, όπως το CRISPR/Cas, τροποποιούν τεχνητά το DNA, δημιουργώντας ακούσιες βλάβες στο γονιδίωμα.
«Οι βλάβες στο DNA μπορούν να αλλάξουν τη λειτουργία πολλών γονιδίων - όχι μόνο ενός. Αλλάζοντας το πρότυπο λειτουργίας των γονιδίων στον οργανισμό, αλλάζεις τη βιοχημεία και τη σύστασή του, συμπεριλαμβανομένης της απρόβλεπτης παραγωγής νέων τοξινών και αλλεργιογόνων».
«Κανένας επιστήμονας δεν μπορεί να αρνηθεί ότι πρόκειται για μια διαδικασία γενετικής μετάλλαξης», τονίζει, όπως «κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι το το CRISPR/Cas προκαλεί ανεπιθύμητες αλλοιώσεις».
Όπως εξηγεί ο Κώστας Μπουγιούκος, καθηγητής Βιοπληροφορικής στο Paris Cité, η διαφορά με την πρώτη γενιά μεταλλαγμένων είναι πως πλέον δεν έχουμε μεταφορά ξένου DNA, αλλά αλλαγές στο ίδιο το γονιδίωμα του οργανισμού προκειμένου να προκαλέσουμε το επιθυμητό χαρακτηριστικό.
Σε κάθε περίπτωση το όριο των 20 μεταλλάξεων είναι ένα αυθαίρετο κατασκεύασμα, ενώ δεν υπάρχει καμία επιστημονική ένδειξη πως οι οργανισμοί αυτοί έχουν λιγότερες απαιτήσεις σε νερό, λίπασμα ή εντομοκτόνα - ακριβώς το αντίθετο.
Το ότι οι βελτιωμένες ποικιλίες θα μπορέσουν να ανταπεξέλθουν καλύτερα στην κλιματική κρίση δεν είναι παρά μια υπόσχεση των πολυεθνικών: Στην παγκόσμια αγορά καλλιεργούνται μόλις 3 ΝΓΤ φυτά. Πρόκειται για δύο ποικιλίες καλαμποκιού ανθεκτικές στα έντομα και σε ζιζανιοκτόνα στις ΗΠΑ και μία ποικιλία ντομάτας με σκοπό τη μείωση της αρτηριακής πίεσης στην Ιαπωνία - χωρίς όμως αυτοί οι ισχυρισμοί να έχουν πιστοποιηθεί από ανεξάρτητους ή κρατικούς φορείς. Παράλληλα, είναι σε ανάπτυξη σε εργαστηριακό επίπεδο 49 φυτά από 20 φυτικά είδη. Από αυτά μόλις ένα θα μπορούσε να εμφανίζει μεγαλύτερη αντοχή στη ξηρασία.
«Η Ευρώπη τελειώνει την Βιοηθική»
«Πώς μπορεί κάποιος να μας πείσει ότι είναι ηθικό να καταργείς τη σήμανση σε οργανισμούς με έως και είκοσι μεταλλάξεις», διερωτάται ο Μενέλαος Γαρδικιώτης, πρόεδρος του Γεωτεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας.
«Να μην γνωρίζει ο αγρότης, να μην γνωρίζει ο καταναλωτής. Η Ευρώπη τελείωνει την Βιοηθική».
Το νομοθετικό πλαίσιο που προωθεί η ΕΕ αφήνει απροστάτευτους τους αγρότες που θέλουν να αποφύγουν τους σπόρους ΝΓΤ, και αντίστοιχα απροστάτευτους τους καταναλωτές που έχουν ως μόνο σημείο διεπαφής με τον παραγωγό την ετικέτα σήμανσης.
Κι όμως η Συνθήκη για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) είναι σαφής ως προς την προστασία των δικαιωμάτων των καταναλωτών και την ανάγκη για πληροφόρηση, ενώ σύμφωνα με το δίκαιο τροφίμων της ΕΕ, η ιχνηλασιμότητα αποτελεί νομικά δεσμευτική υποχρέωση.
Ενώσεις καταναλωτών, περιβαλλοντικές οργανώσεις και αγροτικοί συνεταιρισμοί προειδοποιούν πως η επιμόλυνση των συμβατικών και βιολογικών συστημάτων τροφίμων μπορεί να επιφέρει νομικούς και οικονομικούς κινδύνους, περιορισμένη πρόσβαση στην αγορά και νομικές διαμάχες μεταξύ παραγωγών και εταιρειών ανάπτυξης ΝΓΤ-ΓΤΟ. Αυτοί οι κίνδυνοι μπορούν να αποφευχθούν μέσω της υποχρεωτικής ιχνηλασιμότητας και δημοσιοποίησης των μεθόδων ανίχνευσης και ταυτοποίησης.
Η επιστημονική κοινότητα επιβεβαιώνει ότι οι περισσότερες τροποποιήσεις ΝΓΤ μπορούν να ανιχνευθούν και να ιχνηλατηθούν με υπάρχουσες ή νέες μεθόδους, και δεν τίθεται τεχνικό εμπόδιο στην εφαρμογή σήμανσης.
Η παγίδα της πατέντας
Μια ακόμη διάσταση που μας αφορά είναι το ποιοι ελέγχουν και θα συνεχίσουν να ελέγχουν τους σπόρους και την εν λόγω τεχνολογία.
Οι τεχνικές γενετικής τροποποίησης και τα χαρακτηριστικά που προκύπτουν από αυτές κατοχυρώνονται με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας και η πλειονότητα των φυτών ΝΓΤ είναι πατενταρισμένα.
Για να καλλιεργηθούν οι συγκεκριμένες ποικιλίες, οι αγρότες θα πρέπει να προμηθεύονται τις πατέντες από μια χούφτα εταιρείες.
Τι έχουν να κερδίσουν οι έλληνες αγρότες από μια τέτοια αλλαγή; Τίποτα, απαντά το Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας.
Εφόσον υλοποιηθεί, το σχέδιο της Κομισιόν θα οδηγήσει στην απολύτη εξάρτηση του αγρότη από πολυεθνικές και θα διαλύσει την ελληνική γεωργία οδηγώντας σε λογικές μονοκαλλιέργειας.
Η Ελλάδα διαθέτει γεωργία μικρής κλίμακας με συγκριτικό πλεονέκτημα την παραγωγή ποιοτικών προϊόντων χωρίς ΓΤΟ, γεγονός που ενισχύει την αξία των εξαγωγών της χώρας. Στο πλαίσιο αυτό, το μόνο που θα περίμενε κανείς από την ελληνική κυβέρνηση θα ήταν να απαιτήσει το δικαίωμα απάγορευσης ή έστω περιορισμού της χρήσης των ΝΓΤ, καθώς κι ένα αυστηρό ρυθμιστικό πλαίσιο για την αποφυγή επιμόλυνσης, με βάση την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει».
Η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε, ωστόσο, για πρώτη φορά να ανοίξει διάπλατα την πόρτα στα μεταλλαγμένα.
Η τελευταία μάχη μένει να δοθεί τώρα στο Ευρωκοινοβούλιο.
* Την Πέμπτη το ελληνικό γραφείο της Greenpeace και τα Δίκτυα ΣΙΤΩ & Αιγίλοπας οργάνωσαν ενημερωτική εκδήλωση για την νεά γενιά μεταλλαγμένων, με ομιλητές τους Michael Antoniou (Professor Emeritus of Molecular Genetics and Toxicology, King’s College, London, Μοριακός Γενετιστής), Μενέλαος Γαρδικιώτης (Γεωπόνος-Βιοτεχνολόγος, Πρόεδρος ΓΕΩΤΕΕ), Παναγιώτης Καλόφωνος (Ένωση Εργαζομένων Καταναλωτών Ελλάδας), Κώστας Μπουγιούκος (Επίκουρος Καθηγητής Βιοπληροφορικής, Université Paris Cité).
