Όταν η Taylor Guitars απέκτησε ένα εργοστάσιο έβενου στο Καμερούν για να προμηθεύεται ξύλο για τις διάσημες ακουστικές κιθάρες της, ο ιδιοκτήτης της Bob Taylor, ήθελε να ανταποδώσει φυτεύοντας νέα δέντρα, γνωρίζοντας μάλιστα ότι θα χρειάζονταν 60-200 χρόνια για να αναπτυχθούν και να ωριμάσουν. Ωστόσο, οι επιστήμονες μέχρι πρόσφατα δεν γνώριζαν ούτε πόσα δέντρα έβενου υπάρχουν, ούτε πόσο ζουν, ούτε καν πώς μπορεί να φυτρώσει ένας σπόρος έβενου.
Ενώ ο Taylor δούλευε την ιδέα του, γνώρισε τον Thomas Smith, καθηγητή οικολογίας και εξελικτικής βιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια (UCLA), ιδρυτή του Ινστιτούτου Λεκάνης του Κονγκό του UCLA, ο οποίος επικεντρωνόταν στην κατανόηση και τη διατήρηση του τροπικού δάσους, συμπεριλαμβανομένης της μελέτης του ρόλου των ζώων στη διασπορά των σπόρων και στην αναγέννηση του τροπικού δάσους.
Ως αποτέλεσμα, γεννήθηκε μια ερευνητική συνεργασία εννέα ετών που ονομάστηκε The Ebony Project και μια δημοσίευση στο επιστημονικό περιοδικό Science Advances όπου οι επιστήμονες μοιράστηκαν μια σπουδαία ανακάλυψη: το κλειδί για την καλλιέργεια δέντρων έβενου που είναι ένα από τα πιο πολύτιμα και αργά αναπτυσσόμενα ξύλα στον κόσμο είναι οι απειλούμενοι αφρικανικοί ελέφαντες.
Οι ελέφαντες ως μηχανισμός επιβίωσης του δάσους
Οι ελέφαντες δεν είναι απλώς εντυπωσιακά ζώα που κινδυνεύουν με εξαφάνιση. Είναι βασικοί μηχανισμοί επιβίωσης των αφρικανικών τροπικών δασών και, όπως αποκαλύπτει η νέα έρευνα, η απώλειά τους απειλεί μια ολόκληρη αλυσίδα που ξεκινά από το οικοσύστημα του Κονγκό και φτάνει μέχρι τα μουσικά όργανα που χρησιμοποιούνται σε όλο τον κόσμο.
Οι ελέφαντες τρέφονται με τους καρπούς του έβενου και άλλων δέντρων και μεταφέρουν τους σπόρους μέσα στο πεπτικό τους σύστημα για μεγάλες αποστάσεις. Όταν τους αποβάλλουν στο έδαφος με τα περιττώματά τους, οι σπόροι παραμένουν άθικτοι και προστατευμένοι μέσα στην κοπριά, χωρίς να προσελκύονται τρωκτικά, έχοντας έτσι πολύ μεγαλύτερες πιθανότητες να βλαστήσουν.
Τα δεδομένα είναι αποκαλυπτικά. Σε περιοχές του τροπικού δάσους του Κονγκό όπου οι ελέφαντες έχουν εξαφανιστεί λόγω κυνηγιού, καταγράφηκαν 68% λιγότερα νεαρά φυτά έβενου σε σύγκριση με περιοχές όπου οι ελέφαντες εξακολουθούν να υφίστανται. Παράλληλα, γενετικές αναλύσεις έδειξαν ότι στα μέρη χωρίς ελέφαντες τα δέντρα έβενου γίνονται πιο «αιμομικτικά», δηλαδή οι σπόροι πέφτουν κοντά στο μητρικό δέντρο, φυτρώνουν σε συστάδες και δεν αναμειγνύονται με άλλους πληθυσμούς. Αυτό οδηγεί σε απώλεια γενετικής ποικιλότητας και κάνει τα δέντρα πιο ευάλωτα σε ασθένειες και στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Όπως εξηγεί ο Thomas Smith, οι ελέφαντες των δασών είναι είδος-«κλειδί». Αν εξαφανιστούν, δεν θα χαθούν μόνο τα ίδια τα ζώα, αλλά και οι οικολογικές λειτουργίες που στηρίζουν τα τροπικά δάση.
Στην Αφρική, το 80% έως 90% των σπόρων των δέντρων διασπείρονται από σπονδυλωτά ζώα, όπως μεγάλοι πίθηκοι, πουλιά, νυχτερίδες, αντιλόπες και φυσικά ελέφαντες. Χωρίς αυτά τα δάση σταδιακά θα καταρρεύσουν. Ήδη, οι ελέφαντες απουσιάζουν από τουλάχιστον το 65% της ιστορικής εξάπλωσης του έβενου στο Κονγκό.
Η αιτία αυτής της απώλειας είναι κυρίως το παράνομο εμπόριο ελεφαντόδοντου, το οποίο έχει οδηγήσει σε μείωση κατά 86% των πληθυσμών των ελεφάντων των δασών μέσα σε μόλις τρεις δεκαετίες. Παρόμοια φαινόμενα έχουν παρατηρηθεί και αλλού, για παράδειγμα στον Αμαζόνιο, μετά την εξαφάνιση της μεγαπανίδας, όπως του γιγάντιου βραδύποδα του παρελθόντος, δέντρα με μεγάλους σπόρους επιβιώνουν μόνο σε μικρά, απομονωμένα τμήματα του δάσους. Το ίδιο μοτίβο αρχίζει να εμφανίζεται και στα δάση με έβενο της Κεντρικής Αφρικής.
Σημαντική συνεισφορά αυτόχθονων κοινοτήτων
Το Ebony Project αναπτύχθηκε σε συνεργασία με πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα από το Καμερούν, από την Αυστραλία και από τέσσερις από ευρωπαϊκές χώρες, αλλά και με τις τοπικές κοινότητες Μπαντού και τους ιθαγενείς Μπάκα. Οι Μπάκα έπαιξαν καθοριστικό ρόλο, συνοδεύοντας τους ερευνητές στο δάσος, χαρτογραφώντας περιοχές, καταγράφοντας τον αριθμό και το μέγεθος των δέντρων έβενου και άλλων ειδών που είναι σημαντικά για τη ζωή τους. Κατά την περίοδο καρποφορίας, συνέλεξαν σπόρους και εξέταζαν τα ίχνη ζώων που έτρωγαν τους καρπούς.
Όταν οι επιστήμονες παρατήρησαν ότι στις περιοχές χωρίς ελέφαντες σχεδόν δεν υπήρχαν νεαρά δενδρύλλια, ζήτησαν τη γνώμη των Μπάκα. Ένας από τους συν-συγγραφείς της μελέτης, ο πρεσβύτερος της κοινότητας Gaston Guy Mempong, εξήγησε ότι αυτό συνέβαινε επειδή στις ζώνες κυνηγιού δεν υπήρχαν πια ελέφαντες. Οι Μπάκα είχαν δει με τα μάτια τους σπόρους έβενου να φυτρώνουν μέσα σε κοπριά ελεφάντων, μια παρατήρηση που αποδείχθηκε επιστημονικά καθοριστική.
Παράλληλα με την έρευνα, το πρόγραμμα παρείχε στις τοπικές κοινότητες φυτώρια, εκπαίδευση, σπόρους έβενου και δενδρύλλια οπωροφόρων δέντρων. Τα οπωροφόρα προσφέρουν τροφή και εισόδημα, ενώ όλα τα δέντρα που φυτεύονται ανήκουν στους ίδιους τους κατοίκους. Μέχρι σήμερα έχουν φυτευτεί 40.000 δέντρα έβενου και 20.000 οπωροφόρα, πολλά από τα οποία ήδη καρποφορούν.
Η χρηματοδότηση αυτής της έρευνας που είναι η πρώτη που προσδιορίζει τον απαραίτητο ρόλο των ελεφάντων στη φυσική αναγέννηση του έβενου προήλθε κυρίως από τον Bob Taylor, καθώς και από οργανισμούς όπως η NASA, το National Science Foundation, το Franklinia Foundation, το Global Environmental Facility, το Fonds de la Recherche Scientifique και το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Horizon 2020.
Ωστόσο, πρόσφατες περικοπές, όπως η ακύρωση επιχορηγήσεων της USAID (United States Agency for International Development που είναι η κύρια ομοσπονδιακή υπηρεσία των ΗΠΑ για την διεθνή αναπτυξιακή βοήθεια και ανθρωπιστική βοήθεια), ύψους 2 εκατομμυρίων δολαρίων και η αναστολή προγραμμάτων της NASA και του NSF (National Sanitation Foundation), απειλούν τη συνέχεια τέτοιων μακροχρόνιων ερευνητικών προσπαθειών. Όπως τονίζει ο Smith, για έργα αυτού του μεγέθους απαιτείται σταθερή και μακροπρόθεσμη χρηματοδότηση. Χρειάστηκαν σχεδόν δέκα χρόνια για να συγκεντρωθούν όλα αυτά τα δεδομένα.
Το συμπέρασμα είναι σαφές: χωρίς τους ελέφαντες, οι πληθυσμοί του έβενου θα μειωθούν δραματικά και ενδέχεται τελικά να καταρρεύσουν. Και μαζί τους, κινδυνεύει ολόκληρο το τροπικό δάσος.
