Νύφη, σύζυγος και μητέρα πρωθυπουργού. Η ίδια η Μαργαρίτα Παπανδρέου, που έφυγε χθες από τη ζωή λίγες μέρες πριν συμπληρώσει τα 103 της χρόνια, είχε σταθεί σε αυτή την εξαιρετικά ασυνήθιστη οικογενειακή διαδρομή σε κείμενο που έστειλε το 2013 στην αγγλική έκδοση της «Ελευθεροτυπίας». Σε εκείνη την επιστολή υπερασπιζόταν την απόφαση της κυβέρνησης του γιου της, Γιώργου Παπανδρέου, να προσφύγει στον διεθνή μηχανισμό δανεισμού ως αναγκαία για να αποφευχθεί η χρεοκοπία, διαφωνούσε όμως ανοιχτά με τη συνταγή της λιτότητας που εφαρμόστηκε, γράφοντας ότι «ο δρόμος της λιτότητας δεν λειτουργεί».
«I have had a number of unexpected events in my life, in fact, I probably should be on Ripley’s list. I was the daughter-in-law of a Greek prime minister, the wife of a Greek prime minister and the mother of a Greek prime minister. My name is Margarita Papandreou», έγραφε μεταξύ άλλων.
Όσο για το «Ripley’s list»; Εννοούσε το «Ripley’s Believe It or Not!», που ξεκίνησε το 1918 από τον Robert Ripley ως εικονογραφημένη στήλη στον αμερικανικό Τύπο, συγκεντρώνοντας παράξενα, εξαιρετικά και δύσκολα πιστευτά – αλλά αληθινά – γεγονότα και ανθρώπινες ιστορίες από ολόκληρο τον κόσμο. Αργότερα έγινε βιβλία, ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές και μουσεία.
Και πράγματι, η περίπτωση της Μαργαρίτας Παπανδρέου είναι πιθανότατα μοναδική παγκοσμίως: υπήρξε νύφη του Γεωργίου Παπανδρέου, σύζυγος του Ανδρέα Παπανδρέου και μητέρα του Γιώργου Παπανδρέου – τριών πρωθυπουργών της ίδιας χώρας.
Η περίπτωση που πλησιάζει περισσότερο είναι εκείνη της Nusrat Bhutto στο Πακιστάν, η οποία αναφέρεται ακόμη και σε πακιστανικές πηγές ως «daughter-in-law of a Prime Minister, wife of a Prime Minister and mother of a Prime Minister». Υπάρχει όμως μια κρίσιμη διαφορά: ο σύζυγός της Zulfikar Ali Bhutto και η κόρη της Benazir Bhutto διετέλεσαν πρωθυπουργοί του Πακιστάν, όχι όμως και ο πεθερός της, Shah Nawaz Bhutto. Εκείνος υπήρξε πρωθυπουργός – Dewan – του πριγκιπάτου Junagadh, το οποίο ενσωματώθηκε αργότερα στην Ινδία.
Η πρώτη γνωριμία με την Ελλάδα
Πολύ πριν γίνει Παπανδρέου, ήταν η Margaret Chant, ένα κορίτσι που μεγάλωνε σε εργατική οικογένεια στα προάστια του Σικάγου και που, όπως παραδεχόταν πολλά χρόνια αργότερα, δεν γνώριζε σχεδόν τίποτα για τη χώρα που επρόκειτο να καθορίσει τη ζωή της.
«Όταν ήμουν μικρό κορίτσι, μεγαλώνοντας σ' ένα προάστιο του Σικάγου, δεν γνώριζα τίποτα για την Ελλάδα. Σχεδόν αγνοούσα την ύπαρξη άλλων χωρών πέρα από την Αμερική», έγραφε στην αυτοβιογραφία της «Έρωτας και Εξουσία».
Την Ελλάδα τής τη σύστησε για πρώτη φορά η δασκάλα της στην τρίτη δημοτικού, η δεσποινίς Κοέν, μέσα από ένα μάθημα για την Ακρόπολη και το «λίκνο της δημοκρατίας».
«Θυμάμαι την έκπληξή μου, επειδή έως τότε νόμιζα πως η δική μου Αμερική είχε εφεύρει τη δημοκρατία», θυμόταν.
Όταν τελείωσε η ενότητα για την Ελλάδα, η δασκάλα ανακοίνωσε διαγωνισμό για την καλύτερη ζωγραφιά της Ακρόπολης. Η μικρή Margaret την τοποθέτησε πάνω στα γαλανά νερά του Αιγαίου και κέρδισε.
Χρόνια αργότερα έβλεπε σε εκείνη τη ζωγραφιά κάτι από τον χαρακτήρα της που θα την ακολουθούσε σε όλη της τη ζωή: «το να είμαι κάπως αντισυμβατική».
Ένας έρωτας που ξεκίνησε σε ένα οδοντιατρείο
Η πραγματική γνωριμία της με την Ελλάδα θα ερχόταν αρκετά χρόνια αργότερα και θα είχε το πρόσωπο ενός 29χρονου Έλληνα οικονομολόγου. Ήταν Φεβρουάριος του 1948. Η Μαργαρίτα ήταν 24 ετών και ο Ανδρέας Παπανδρέου 29, αναπληρωτής καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα.
Η πρώτη συνάντηση ενός ζευγαριού που έμελλε να συνδεθεί όσο λίγα με τη σύγχρονη πολιτική ιστορία της Ελλάδας δεν είχε τίποτα το κινηματογραφικό. «Η συνάντησή μας έγινε στην καθόλου ρομαντική αίθουσα αναμονής ενός οδοντιατρείου», έγραφε η ίδια.
Η Μαργαρίτα εργαζόταν εκείνη την περίοδο πάνω σε ένα κείμενο και χρειαζόταν βοήθεια με μια γαλλική φράση. Είδε τον άγνωστο άνδρα που καθόταν απέναντί της και τον ρώτησε εάν γνώριζε γαλλικά.
Γνώριζε.
Ο Ανδρέας κάθισε δίπλα της και τη βοήθησε. Από εκείνη την τυχαία συνάντηση ξεκίνησε μια κοινή διαδρομή τεσσάρων δεκαετιών, που θα περνούσε από τις Ηνωμένες Πολιτείες στην Ελλάδα, από την οικογενειακή ζωή στην πολιτική, από την εξορία στην εξουσία και τελικά από τον μεγάλο έρωτα στον επώδυνο χωρισμό.
«Ονειρευόμουν ότι θα γίνω εγώ πρωθυπουργός της Ελλάδας»
Χρόνια αργότερα, όταν η Margaret Chant είχε πια γίνει Μαργαρίτα Παπανδρέου και Πρώτη Κυρία της Ελλάδας, επέστρεψε στη γενέτειρά της. Ένας νεαρός δημοσιογράφος της «Chicago Tribune» θέλησε να γράψει την ιστορία του «κοριτσιού από τον τόπο μας που τα κατάφερε» και τη ρώτησε εάν, όταν ήταν μικρή και έτρεχε στις πεδιάδες του Ιλινόις, είχε ποτέ ονειρευτεί ότι θα γινόταν σύζυγος του πρωθυπουργού της Ελλάδας.
Η ερώτηση προσφερόταν για το χιούμορ της.
«Όταν ήμουν σε εκείνη την ηλικία δεν ήξερα καν ότι υπήρχε η Ελλάδα, ούτε σκεφτόμουν να παντρευτώ κανέναν», έγραφε πολλά χρόνια αργότερα.
Και απάντησε στον δημοσιογράφο με προσποιητή σοβαρότητα: «Ονειρευόμουν ότι θα γίνω ΕΓΩ πρωθυπουργός της Ελλάδας».
Το χιούμορ της, όμως, δεν ταξίδεψε ιδιαίτερα καλά στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η ατάκα αναπαράχθηκε από τις ελληνικές εφημερίδες και, σύμφωνα με τη δική της αφήγηση, σύντομα βρέθηκε κατηγορούμενη ότι είχε «αχαλίνωτες φιλοδοξίες».
Οι επιθέσεις δεν περιορίζονταν σε αυτό. Η ίδια θυμόταν ότι κατηγορήθηκε πως προσπαθούσε να κάνει τις Ελληνίδες να αρνηθούν την ανατροφή και την πολιτιστική τους κληρονομιά, εξαιτίας της φεμινιστικής της δράσης, ενώ υπήρχαν ακόμη και εκείνοι που θεωρούσαν ότι ο πρωθυπουργός έπρεπε να της βάλει «γερά χαλινάρια».
Για την ίδια ήταν ένα από τα πρώτα μαθήματα «για τη χρήση και την κατάχρηση του χιούμορ στη δημόσια ζωή».
«Είμαι ακόμα η Μάγκι, η σερβιτόρα»
Η διαδρομή μέχρι την κορυφή της ελληνικής πολιτικής και κοινωνικής ζωής δεν την έκανε να ξεχάσει από πού είχε ξεκινήσει.
Στα 15 της δούλευε μετά το σχολείο ως σερβιτόρα. Αργότερα εργάστηκε στην καφετέρια της φοιτητικής ένωσης του Πανεπιστημίου της Μινεσότα και, στα χρόνια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ως εργάτρια στο εργοστάσιο αεροσκαφών Douglas.
Δεκαετίες αργότερα, μέσα στην κρίση του γάμου της με τον Ανδρέα, θα επέστρεφε σε εκείνη τη «Μάγκι» για να απαντήσει σε όσους πίστευαν ότι παρέμενε μαζί του επειδή δεν ήθελε να χάσει τη θέση της.
«Έχω φιλοδοξία – να κάνω θετικά πράγματα για τη χώρα, για τον κόσμο», έγραφε στο ημερολόγιό της τον Μάιο του 1987. Παραδεχόταν ότι το γεγονός πως ήταν Πρώτη Κυρία τη βοήθησε, αλλά επέμενε ότι είχε ήδη δημιουργήσει τη δική της ταυτότητα και δεν είχε ανάγκη τον τίτλο.
Και κατέληγε με μια φράση που ίσως περιγράφει καλύτερα από πολλές άλλες τον τρόπο με τον οποίο έβλεπε τον εαυτό της: «Είμαι ακόμα η Μάγκι, η σερβιτόρα που βρέθηκε στην κορυφή της σκάλας».
Οι αγώνες που άλλαξαν τη ζωή των Ελληνίδων
Και πράγματι, η Μαργαρίτα Παπανδρέου δεν αρκέστηκε στον διακοσμητικό ρόλο της συζύγου ενός πολιτικού που διεκδικούσε και τελικά κατέκτησε την εξουσία. Μετά τη Μεταπολίτευση έριξε το βάρος της στο γυναικείο κίνημα και το 1976 πρωταγωνίστησε στην ίδρυση της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας, της οποίας παρέμεινε πρόεδρος έως το 1984.
Η ΕΓΕ έβαλε στην πρώτη γραμμή αιτήματα που σήμερα μοιάζουν αυτονόητα, αλλά στην Ελλάδα της εποχής κάθε άλλο παρά ήταν: ισότητα των δύο φύλων μέσα στον γάμο και την οικογένεια, κατάργηση της προίκας, αλλαγή του καθεστώτος για το επώνυμο της γυναίκας, ισότιμη ευθύνη των γονέων απέναντι στα παιδιά, αλλαγές στο διαζύγιο και κατοχύρωση του δικαιώματος των γυναικών να αποφασίζουν για το σώμα τους.
Όταν το ΠΑΣΟΚ ανέλαβε την εξουσία το 1981, η Μαργαρίτα βρέθηκε σε μια εξαιρετικά ιδιαίτερη θέση: ήταν ταυτόχρονα η σύζυγος του πρωθυπουργού και η επικεφαλής μιας μαζικής γυναικείας οργάνωσης που πίεζε την κυβέρνηση του συζύγου της να προχωρήσει σε βαθιές θεσμικές αλλαγές.
Το 1982 καθιερώθηκε ο πολιτικός γάμος και έναν χρόνο αργότερα, με τον νόμο 1329/1983, ήρθε η μεγάλη μεταρρύθμιση του Οικογενειακού Δικαίου. Καταργήθηκε η προίκα, θεσμοθετήθηκε η ισότητα των συζύγων, η πατρική εξουσία αντικαταστάθηκε από τη γονική μέριμνα και άλλαξε το καθεστώς για το επώνυμο της γυναίκας μετά τον γάμο. Το 1986 ακολούθησε η νομιμοποίηση της τεχνητής διακοπής της εγκυμοσύνης υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Δεν ήταν, βεβαίως, κατακτήσεις ενός ανθρώπου. Ήταν αποτέλεσμα αγώνων δεκαετιών του γυναικείου και φεμινιστικού κινήματος. Η ΕΓΕ και η Μαργαρίτα Παπανδρέου, όμως, βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή της πίεσης για να μετατραπούν ορισμένες από αυτές τις διεκδικήσεις σε νόμους.
Οι «ΕΓΕς» και η προσωπική πολεμική
Η δημόσια παρουσία της Μαργαρίτας Παπανδρέου και κυρίως η φεμινιστική της δράση προκάλεσαν, πάντως, και μια πολεμική που πολλές φορές ξεπερνούσε την πολιτική αντιπαράθεση και γινόταν βαθιά προσωπική.
Ακόμη και η ονομασία της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας μετατράπηκε σε όρο χλευασμού. Οι γυναίκες της οργάνωσης έγιναν οι «ΕΓΕς της Μαργαρίτας», ενώ έφτασαν να αποκαλούνται κοροϊδευτικά ακόμη και «ΑΙΓΕΣ» – «κατσίκες» δηλαδή.
Πίσω από την ειρωνεία βρισκόταν συχνά και μια συγκεκριμένη εικόνα για την ίδια: την Αμερικανίδα σύζυγο του Ανδρέα Παπανδρέου που, αντί να περιορίζεται στον ρόλο της Πρώτης Κυρίας, διεκδικούσε αυτόνομη δημόσια παρουσία, μιλούσε για ισότητα των φύλων και βρισκόταν επικεφαλής μιας γυναικείας οργάνωσης με χιλιάδες μέλη και σημαντική πολιτική επιρροή.
Και όσο μεγάλωνε η επιρροή της ΕΓΕ τόσο η πολεμική δεν περιοριζόταν στους αντιπάλους του ΠΑΣΟΚ. Οι «ΕΓΕς» προκαλούσαν δυσφορία ακόμη και στο εσωτερικό του κυβερνώντος κόμματος, όπου αρκετά στελέχη αντιμετώπιζαν με καχυποψία την αυτόνομη δύναμη που είχε αποκτήσει η οργάνωση και, κυρίως, η ίδια η Μαργαρίτα Παπανδρέου.
«Πρέπει να έχεις άντρα. Μην τον χάσεις»
Το 1987 ο γάμος με τον Ανδρέα βρισκόταν πλέον σε βαθιά κρίση. Και στο προσωπικό της ημερολόγιο η Μαργαρίτα δεν χαριζόταν ούτε στον εαυτό της. Προσπαθώντας να εξηγήσει γιατί εξακολουθούσε να παλεύει για έναν γάμο που διαλυόταν, επέστρεφε σε όσα είχαν εντυπωθεί μέσα της από τα παιδικά της χρόνια.
«Πρέπει να έχεις άντρα. Μην τον χάσεις. Είσαι η κόλλα που κρατάει ενωμένη την οικογένεια. Είναι δική σου ευθύνη».
Η φεμινίστρια που είχε αγωνιστεί για την αλλαγή του Οικογενειακού Δικαίου αναγνώριζε μέσα στον ίδιο της τον εαυτό την πατριαρχική νοοτροπία που πολεμούσε επί χρόνια.
Και πήγαινε ακόμη παραπέρα. Αναρωτιόταν εάν πίσω από την επιμονή της υπήρχε και η κτητικότητα, η ανάγκη ελέγχου, ακόμη και η τάση των γυναικών να κάνουν τους άνδρες να εξαρτώνται από εκείνες για να αισθάνονται οι ίδιες σημαντικές και δυνατές.
Όχι όμως, όπως έγραφε, ο φόβος ότι θα έχανε τον τίτλο της Πρώτης Κυρίας.
«Ποτέ δε νοιάστηκα για τον τίτλο ή το στάτους μου, επειδή ποτέ δεν προσδιόριζα με αυτούς τους όρους τον εαυτό μου».
Ο έρωτας που τελείωνε
Στην αυτοβιογραφία της δεν προσπάθησε να εξωραΐσει το τέλος του γάμου της.
Για μεγάλο διάστημα απέφευγε ακόμη και να χρησιμοποιήσει το όνομα της Δήμητρας Λιάνη, αναφερόμενη σε εκείνη ως «η αεροσυνοδός». Η σχέση του Ανδρέα μαζί της είχε πλέον γίνει δημόσια και η Μαργαρίτα κατέγραφε στο ημερολόγιό της μια σχεδόν σουρεαλιστική πραγματικότητα: εξακολουθούσε να συναντά τον άνθρωπο με τον οποίο είχε μοιραστεί δεκαετίες ζωής, να συζητά μαζί του για τα παιδιά και την πολιτική, γνωρίζοντας ταυτόχρονα ότι εκείνος είχε πια μια άλλη σχέση.
Ακόμη και τότε, όμως, το χιούμορ δεν την εγκατέλειπε.
Πριν από μία από τις κρίσιμες συναντήσεις της με τον Ανδρέα, έμαθε ότι κάποιος στην Ελλάδα είχε δώσει σε ένα άλογο – «ή μήπως ήταν γαϊδούρι;», όπως έγραφε – το όνομα «Μιμή».
Ήταν, σημείωνε, «το μόνο πράγμα που μου έφτιαξε τη διάθεση».
Πίσω από το χιούμορ υπήρχε ένας γάμος σχεδόν σαράντα χρόνων που τελείωνε.
Και όμως, ακόμη και όταν ο Ανδρέας υποβλήθηκε το 1988 στη βαριά εγχείρηση καρδιάς στο Χέρφιλντ, εκείνη έγραφε στο ημερολόγιό της για την αγωνία που ένιωθε επειδή δεν μπορούσε να βρίσκεται δίπλα του.
«Φαινόταν τόσο αφύσικο να μην είμαι στο πλευρό του σε μια τόσο κρίσιμη στιγμή».
Η τελευταία χειραψία
Χρόνια μετά τον χωρισμό τους, οι δυο τους βρέθηκαν ξανά στον ίδιο χώρο σε οικογενειακή τελετή. Η Μαργαρίτα προσπάθησε να δείχνει απορροφημένη στις σκέψεις της, ώστε εκείνος να την προσπεράσει.
Ο Ανδρέας, όμως, σταμάτησε μπροστά της. «Μαργαρίτα», τον άκουσε να λέει. Άπλωσε το χέρι του. Εκείνη έδωσε το δικό της και ο Ανδρέας το έσφιξε τρεις φορές.
Ήταν ένας παλιός δικός τους κώδικας.
Δεν υπήρξε επιστροφή. Για τη Μαργαρίτα, όμως, εκείνη η χειραψία ήταν αρκετή για να κλείσει κάτι που είχε μείνει ανοιχτό για χρόνια.
Κοιτάζοντας πια πίσω, δεν επέλεξε να περιγράψει τη ζωή με τον Ανδρέα μόνο μέσα από την πίκρα του τέλους. Ήθελε, έγραφε, να σταθεί απέναντί του, να τον κοιτάξει στα μάτια και να τον ευχαριστήσει «για το ταξίδι που κάναμε μαζί».
Ένα ταξίδι γεμάτο, όπως το περιέγραψε η ίδια, «ρομαντισμό, περιπέτεια, πάθος και ενθουσιασμό», που της έδωσε, πάνω απ' όλα, τα τέσσερα παιδιά τους.
Από τη Margaret Chant του Ιλινόις στη Μαργαρίτα Παπανδρέου. Από τη «Μάγκι τη σερβιτόρα» στην Πρώτη Κυρία. Από τους αγώνες για τα δικαιώματα των γυναικών στη σκληρή αναμέτρηση με τις αντιφάσεις του δικού της γάμου. Και από μια τυχαία συνάντηση στην αίθουσα αναμονής ενός οδοντιατρείου σε εκείνη την τελευταία χειραψία.
Ίσως τελικά ο τίτλος που επέλεξε η ίδια για να αφηγηθεί τη ζωή της, στο βιβλίο της, να ήταν ο πιο ακριβής: «Έρωτας και Εξουσία».
Πηγή φωτογραφίας: Ίδρυμα Ανδρέα Παπανδρέου
