Το βράδυ της 30ης Αυγούστου άνδρες της ΕΛΑΣ εντοπίζουν στη διάρκεια ελέγχου σε διαμέρισμα βραχυχρόνιας μίσθωσης ένα νεκρό βρέφος. Σύντομα όλη η Ελλάδα μιλάει για την «υπόθεση της Κυψέλης».
Οι πληροφορίες που διαρρέουν αποκαλύπτουν την πολυετή κακοποίηση των παιδιών μιας οικογένειας που είχε βρεθεί στο μικροσκόπιο της Εισαγγελίας Ανηλίκων τουλάχιστον από το 2020. Όπως παραδέχτηκε πρόσφατα ο ίδιος ο υφυπουργός Ιωάννης Μπουγάς, η τελευταία εισαγγελική εντολή για την εξεύρεση πλαισίου φιλοξενίας των ανηλίκων είχε δοθεί στις 9 Σεπτεμβρίου του 2025.
Χρειάστηκε ένας ακόμη χρόνος και μια δολοφονία για να απομακρυνθούν τα παιδιά από τους γονείς τους. Χρειάστηκε αυτοί να συλληφθούν και τα ίδια να γίνουν πρωτοσέλιδο - να κακοποιηθούν αυτή την φορά από την Πολιτεία, που αποδεικνύεται δραματικά ανίκανη να προστατεύσει ακόμη και το ιατρικό τους απόρρητο.
Μόλις δεκαπέντε μέρες μετά και ενώ η Κυψέλη έχει σχεδόν «ξεχαστεί», μια νέα υπόθεση κακοποίησης έρχεται να πει την ίδια ιστορία: Στην Ελλάδα δεν υπάρχει σύστημα παιδικής προστασίας.
Παιδιά παγιδευμένα σε έναν φαύλο κύκλο βίας και τραύματος
Ένα 18χρονο κορίτσι, που φέρεται να έχει κακοποιηθεί από την ηλικία των τεσσάρων, κατηγορείται σήμερα για ενδοοικογενειακή βία και βαριά σωματική βλάβη, αφού ομολόγησε πως χτύπησε το μόλις 17 ημερών μωρό της. Το νεογνό νοσηλεύεται σε κρίσιμη κατάσταση με κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις.
Κι όμως είναι γνωστό πως τα παιδιά που βιώνουν βία είναι πολύ πιθανό σαν ενήλικες να αναπτύξουν επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς αναπαράγοντας τον φαύλο κύκλο της βίας και του τραύματος. «Μέσα και από αυτή την υπόθεση, για πολλοστή φορά, αναδεικνύεται η έλλειψη ενός ολοκληρωμένου πλαισίου προστασίας των παιδιών που βρίσκονται εκτεθειμένα και ουσιαστικά απροστάτευτα απέναντι στη βία», σημείωνε σε παρέμβασή του την Τρίτη το «Χαμόγελο του Παιδιού».
Την προηγούμενη μόλις ημέρα, εκπρόσωποι του Δικτύου Οργανισμών Παιδικής Προστασίας έκαναν μία ακόμη έκκληση για ορατότητα: Η Πολιτεία γνωρίζει τις προτάσεις μας, αλλά δεν αναλαμβάνει δράση. Όσο δεν το κάνει, εκατοντάδες παιδιά κινδυνεύουν.
Αυτά που μας μετέφεραν καταδεικνύουν πως το σύστημα είναι καταδικασμένο να αποτύχει.
Επτά διαφορετικά δίκτυα υπηρεσιών, κανείς να λογοδοτήσει
Στην Ελλάδα λειτουργούν παράλληλα επτά διαφορετικά δίκτυα προνοιακών υπηρεσιών, υπαγόμενα σε διαφορετικά υπουργεία - το καθένα με διαφορετικό μοντέλο διοίκησης, αρμοδιότητες και τρόπο λειτουργίας. Αυτό σημαίνει πως για το ίδιο παιδί ή για την ίδια οικογένεια μπορεί να έχουν ασχοληθεί 2, 3 ή και 5 υπηρεσίες, χωρίς κανείς να συντονίζει τις διαδικασίες και να διασφαλίζει την ανταλλαγή των πληροφοριών.
Κάθε υπηρεσία διαχειρίζεται μόνο το δικό της «κομμάτι», με συνέπεια το παιδί να «χάνεται» κάπου ανάμεσα στις αρμοδιότητες.
Τι μπορεί να κάνει ένα κοινωνικός λειτουργός ανά 30.000 κατοίκους
Και παρότι οι υπηρεσίες είναι πολλές, οι κοινωνικοί λειτουργοί που τις στελεχώνουν είναι ελάχιστοι. Τα στοιχεία του Συνδέσμου Κοινωνικών Λειτουργών Ελλάδος (ΣΚΛΕ), είναι σοκαριστικά: Σε σύνολο 332 δήμων της χώρας υπηρετούν μόλις 545 μόνιμοι κοινωνικοί λειτουργοί. Σε αρκετές περιοχές η αναλογία φτάνει το ένα άτομο ανά 30.000 κατοίκους, ενώ υπάρχουν δήμοι χωρίς κανέναν κοινωνικό λειτουργό.
Ενδεικτικά, στον Δήμο Αθηναίων υπάρχουν 24 οργανικές θέσεις από τις οποίες είναι καλυμμένες μόνο οι 14 (για σύγκριση αναφέρεται ότι στον δήμο της Μαδρίτης απασχολούνται περίπου 1.000 κοινωνικοί λειτουργοί).
Τα 2/3 του προσωπικού των κοινωνικών υπηρεσιών εργάζεται με συμβάσεις ορισμένου χρόνου, με αποτέλεσμα συνεχή εναλλαγή προσωπικού και έλλειψη συνέχειας στην παρακολούθηση των υποθέσεων.
Όπως εύστοχα το έθεσε η Ιωάννα Λαγουμιντζή από το «Χαμόγελο του Παιδιού», «η παιδική προστασία στην Ελλάδα έχει ημερομηνία λήξης».
«Ξεκινάει η διαχείριση του περιστατικού σήμερα που αναλαμβάνω υπηρεσία και σε 8 μήνες που λήγει η σύμβασή μου είναι αμφίβολο το αν θα αναλάβει κάποιος τον φάκελο και αν θα έχει την απαραίτητη πληροφορία για να συνεχίσει να “τρέχει” την υπόθεση».
Αν κάποιο παιδί αλλάξει τόπο κατοικίας ένα πράγμα είναι βέβαιο: Ο φάκελός του θα χαθεί. Κανείς δεν θα μάθει ποτέ για την ευαλωτότητά του ή πως η οικογένεια χρειάζεται υποστήριξη.
Δεν λείπουν μόνο οι πόροι, λείπει η πολιτική βούληση
Σε αυτό το πλαίσιο εύκολα μπορεί κανείς να καταλάβει γιατί καταγράφεται ένα τόσο σοβαρό έλλειμμα στην έγκαιρη ανίχνευση οικογενειών σε κίνδυνο, αλλά και γιατί χάνεται το «στοίχημα» της μετα-παρακολούθησης.
«Χωρίς να υπάρχει ένα ενιαίο πρωτόκολλο, τις περισσότερες φορές η Εισαγγελία καλείται να αποφασίσει δραστικά, ίσως και πολλές φορές βίαια, μέτρα - όπως την απομάκρυνση από το οικογενειακό περιβάλλον», εξήγησε ο Κωνσταντίνος Παπαδημητρόπουλος από τα Παιδικά Χωριά SOS.
«Δυστυχώς το σύστημα παιδικής προστασίας ενεργοποιείται όταν έχει ήδη συμβεί μια βλάβη ή υπάρχει μια καταγγελία. Εκεί παρεμβαίνει ο εισαγγελέας και απομακρύνει τα παιδιά». Σειρά έχει κάποιο παιδιατρικό νοσοκομείο: Πανελλαδικά υπολογίζονται περίπου 100 τέτοιες περιπτώσεις, τα 45 εξ αυτών στην Αττική, που μπορεί να παραμείνουν για μήνες εγκλωβισμένα σε ένα κρεβάτι.
«Ουσιαστικές δράσεις πρόληψης η Πολιτεία θεσμοθετημένα δεν έχει λάβει», τόνισε ο Στέργιος Σιφνιός, Συντονιστής Δικτύου Παιδικής Προστασίας.
Ειδική έκθεση του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (FRA) το εξηγεί ρητά, προσθέτοντας μια ακόμη σημαντική διάκριση: δεν είναι απλώς ότι η πρόληψη υστερεί, αλλά ότι στην Ελλάδα λείπει η ίδια η νομική υποχρέωση για προληπτική δράση. Έχουμε δηλαδή δομική απουσία εντολής, όχι απλώς πόρων.
Οι κοινωνικές υπηρεσίες, όπως αναφέρει η έκθεση, ενεργοποιούνται κατά κανόνα μόνο ύστερα από εισαγγελική εντολή διερεύνησης, και αποδεσμεύονται από την υπόθεση μετά την αρχική έρευνα εφόσον δεν υπάρξει νέα εντολή.
Η ιδιωτική πρωτοβουλία καλύπτει τα διαχρονικά κενά του κράτους
Πρόσφατα στοιχεία του υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας καταγράφουν στην Ελλάδα 87 μονάδες παιδικής προστασίας και φροντίδας.
«Από αυτές οι 58 είναι ιδιωτικές μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα και οι 29 είναι δημόσιες. Τι σημαίνει αυτό; Ότι δύο στις 3 δομές στην Ελλάδα καλύπτονται από την ιδιωτική πρωτοβουλία», εξήγησε η Δήμητρα Καλαντώνη από την Εξέλιξη Ζωής.
Τα νούμερα είναι πράγματι αποκαλυπτικά. Για δεκαετίες, η ανίχνευση οικογενειών σε κίνδυνο, η απομάκρυνση παιδιών από ακατάλληλα περιβάλλοντα και η μακροχρόνια φιλοξενία τους βασίστηκαν σε ιδιωτικούς φορείς και φιλανθρωπικά σωματεία. Αυτό το καλοκαίρι μόνο, το Χαμόγελο του Παιδιού δέχτηκε 400 κλήσεις από παιδιά που δήλωσαν αυτοκτονικό ιδεασμό.
«Ο κόσμος μιλάει, οι αναφορές γίνονται - και 2 και 3 και 4 φορές - και οι οικογένειες παραμένουν σε κίνδυνο», σημείωσε ο Κώστας Γιαννόπουλος, ιδρυτής και πρόεδρος του οργανισμού.
Για ένα λειτουργικό σύστημα παιδική προστασίας
Το Δίκτυο Οργανισμών Παιδικής Προστασίας καταθέτει - για ακόμη μία φορά - συγκεκριμένες προτάσεις για την αναμόρφωση του συστήματος, προκειμένου να κατορθώσουμε ως κοινωνία να εντοπίζουμε έγκαιρα ένα παιδί που βρίσκεται σε κίνδυνο και να το προστατεύουμε αποτελεσματικά.
Μεταξύ αυτών, ενδεικτικά:
- Σύσταση ενιαίου συντονιστικού φορέα - μια Γενική Γραμματεία Παιδικής Προστασίας υπό το υπουργείο Οικογένειας, που θα συγκεντρώνει την ευθύνη παρακολούθησης κάθε παιδιού σε κίνδυνο από τη στιγμή του εντοπισμού έως τη μόνιμη τοποθέτησή του σε ασφαλές περιβάλλον
- Σταθερή παρουσία Εισαγγελέων Ανηλίκων και σύσταση Κοινωνικών Υπηρεσιών στα Πρωτοδικεία - εφαρμογή του Ν. 2447/1996 για τη σύσταση Κοινωνικών Υπηρεσιών στα Πρωτοδικεία υπό τον συντονισμό ενιαίου φορέα, προκειμένου οι Εισαγγελείς να έχουν άμεση ψυχοκοινωνική υποστήριξη και συνδρομή κοινωνικών λειτουργών
- Θεσμοθέτηση Εθνικής Αναλογίας Κοινωνικών Λειτουργών ανά πληθυσμό στους δήμους, με βάση τα ευρωπαϊκά πρότυπα (προτεινόμενη αναλογία: 1 κοινωνικός λειτουργός ανά 2.500 κατοίκους — που θα σήμαινε περίπου 4.400 θέσεις πανελλαδικά, έναντι των σημερινών 545 μόνιμων στελεχών).
- Θεσμοθέτηση ενιαίου εθνικού πρωτοκόλλου διαχείρισης περιστατικών κακοποίησης/παραμέλησης παιδιών από διεπιστημονική ομάδα εκπαιδευμένων επαγγελματιών.
- Υλοποίηση της (επείγουσας) επαγγελματικής αναδοχής εκτός νοσοκομειακού περιβάλλοντος, με κατάλληλα εκπαιδευμένο προσωπικό και πρωτόκολλα ασφαλείας, ώστε τα παιδιά που αφαιρούνται από το οικογενειακό περιβάλλον να μην παραμένουν επί μήνες σε νοσοκομεία.
- Λειτουργία των προβλεπόμενων Σπιτιών του Παιδιού Καθώς το μοναδικό Σπίτι του Παιδιού λειτουργεί από κοινού σε Αθήνα και Πειραιά, είναι σημαντικό να λειτουργήσουν και τα υπόλοιπα όπως προβλέπεται από τη σχετική νομοθεσία σε Θεσσαλονίκη, Πάτρα και Ηράκλειο και σταδιακά να λειτουργούν σύμφωνα με το μοντέλο Barnahus.
- Αυστηρότερη τήρηση της προστασίας προσωπικών δεδομένων ανηλίκων θυμάτων στη δημόσια/δημοσιογραφική κάλυψη τέτοιων υποθέσεων, σε συμφωνία με τις υφιστάμενες κατευθύνσεις της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα και τη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού (Ν. 2101/1992).
- Διασύνδεση υπηρεσιών και συστηματική συλλογή δεδομένων με την ανάπτυξη ασφαλούς και διαλειτουργικού συστήματος καταγραφής και ανταλλαγής της αναγκαίας πληροφορίας μεταξύ των αρμόδιων υπηρεσιών.
