Τα νησιά ζουν με μόνιμους περιορισμούς, τόνισε μεταξύ άλλων ο πρόεδρος της Νέας Αριστεράς Αλέξης Χαρίτσης.
Ο δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας και οι τρεις πολιτικοί αρχηγοί- Σωκράτης Φάμελλος, Αλέξης Χαρίτσης και Πέτρος Κόκκαλης- συμμετείχαν στην ημερίδα με θέμα «Νησιωτικότητα & Εθνική Αναπτυξιακή Στρατηγική» στη Λέσβο, που συνδιοργανώνεται από το τέσσερα προοδευτικά Ινστιτούτα: Το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ, του Γιάννη Δραγασάκη, το Ινστιτούτο Ερευνών και Πολιτικής Στρατηγικής – ΙΝΕΡΠΟΣΤ, της Λούκας Κατσέλη και το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς (του ΣΥΡΙΖΑ), σε συνεργασία με το Εργαστήριο Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης του Πανεπιστήμιο Αιγαίου.
Ο κ. Χαρίτσης, στην ομιλία του, τόνισε:
«Κατ’ αρχάς, πρέπει να πω ότι όταν μιλάμε για νησιωτικότητα το μυαλό μου δεν μπορεί να μην πάει σε έναν άνθρωπο, έναν πολύτιμο σύντροφο που δεν είναι πια μαζί μας: τον Νεκτάριο Σαντορινιό. Και δεν χρειάζεται να πω κάτι άλλο για το έργο του, για το ότι υπηρέτησε τη νησιωτικότητα με πίστη και πάθος.
Πιστεύω ότι όλοι θα συμφωνήσουμε στο εξής:
Η νησιωτικότητα, παρότι κατοχυρωμένη στις ευρωπαϊκές Συνθήκες και στο ελληνικό Σύνταγμα, παρότι χιλιοειπωμένη σαν όρος και σαν έννοια, μέχρι σήμερα παραμένει δυστυχώς ένας θεωρητικός κυρίως όρος.
Πολλά λέγονται, λίγα γίνονται – κι αυτά τα λίγα που γίνονται, γίνονται αποσπασματικά.
Στο ερώτημα της Λούκας Κατσέλη, όσον αφορά τις ιδιαιτερότητες των νησιών, θα έλεγα κατ’ αρχάς ότι τα νησιά δεν έχουν απλώς κάποιες ιδιαιτερότητες.
Ζουν με μόνιμους περιορισμούς:
Μικρή αγορά και κλίμακα.
Ακριβά μεταφορικά και διακοπές εφοδιασμού.
Δύσκολη πρόσβαση σε υπηρεσίες και αδύναμες διοικητικά δομές.
Υψηλό κόστος ζωής και παραγωγής.
Ευαίσθητο περιβάλλον που δεν αντέχει υπερφόρτωση.
Και μια οικονομία που λειτουργεί με έντονη εποχικότητα : τέσσερις μήνες υπερφόρτωσης και οκτώ μήνες επιβίωσης ή υπολειτουργίας.
Αυτά δεν είναι συγκυριακά. Είναι δομικά.
Και όταν έχεις δομικά μειονεκτήματα, δεν μπορείς να εφαρμόζεις γενικές πολιτικές, σαν να είμαστε όλοι στο ίδιο σημείο του χάρτη.
Γιατί τότε οι ανισότητες παγιώνονται.
Γι’ αυτό η νησιωτικότητα δεν θέλει ειδικά μέτρα.
Θέλει μόνιμη εθνική στρατηγική.
Θα μου επιτρέψετε, όμως, να παρατηρήσω το εξής: Στο σημείο αυτό γίνεται ένα μεγάλο λάθος.
Μιλάμε για τα νησιά λες και είναι ένα ενιαίο πράγμα. Δεν είναι.
Άλλο μεγάλο νησί με πληθυσμό και υπηρεσίες.
Άλλο μεσαίο που παλεύει να σταθεί οικονομικά.
Άλλο μικρό νησί που παλεύει απλώς να μη σβήσει και δεν βλέπει ούτε γιατρό τον χειμώνα.
Γι’ αυτό η εσωτερική τυπολόγηση των νησιών δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια.
Είναι προϋπόθεση δικαιοσύνης.
Βέβαια, για χρόνια ο σχεδιασμός γινόταν σαν να μην υπάρχουν νησιά.
Νόμοι κομμένοι και ραμμένοι για την ηπειρωτική χώρα, και μετά -ίσως- πρόχειρες εξαιρέσεις, διορθώσεις, μεταβατικές ρυθμίσεις.
Και μέσα σε αυτό το θεσμικό κενό, επικράτησε η εύκολη απάντηση για την άρση του δομικού μειονεκτήματος: ανεξέλεγκτος τουρισμός ως υποκατάστατο στρατηγικής.
Και τι βλέπουμε σήμερα στη Μεσόγειο;
Οριακά συστήματα τους θερινούς μήνες.
Υποδομές που φτιάχνονται για τον επισκέπτη, όχι για τον κάτοικο.
Ακίνητα που μετατρέπονται σε βραχυχρόνια μίσθωση, και κάτοικοι που δεν βρίσκουν σπίτι για να μείνουν.
Ο υπερτουρισμός ως κοινωνικό πρόβλημα.
Άρα έχουμε πια μια επιπλέον αιτία –πέρα από τις δομικές– εκτοπισμού των κατοίκων.
Υπάρχει, όμως, και ένα ακόμη στοιχείο που έχει πλέον αποκτήσει δομικά χαρακτηριστικά και δεν μπορούμε να αγνοούμε.
Κι αυτό δεν είναι άλλο από την κλιματική κρίση.
Τα νησιά είναι από τη φύση τους πιο ευάλωτα και πιο εκτεθειμένα.
Περιορισμένοι υδάτινοι πόροι.
Ενεργειακή εξάρτηση.
Ευαίσθητα οικοσυστήματα.
Μεγαλύτερη έκθεση σε ακραία καιρικά φαινόμενα, όπως διάβρωση ακτών και ξηρασία.
Όταν ένα νησί εξαρτάται από μία δραστηριότητα και από εισαγόμενους πόρους, κάθε κρίση το χτυπάει πιο έντονα.
Η ευαλωτότητα στα νησιά δεν είναι αφηρημένη έννοια. Είναι υπαρξιακή.
Θεωρώ λοιπόν δεδομένο ότι η κλιματική ανθεκτικότητα δεν είναι μόνο περιβαλλοντική πολιτική: είναι βασική αναπτυξιακή και κοινωνική πολιτική. Αυτό ισχύει παντού, αλλά στα νησιά ακόμα περισσότερο.
Σε αυτή την εξίσωση υπάρχει ένας κρίσιμος παράγοντας που συχνά υποτιμούμε: η ιδιαιτερότητα της τοπικής αυτοδιοίκησης.
Στην ηπειρωτική χώρα ένας Δήμος είναι ένας κρίκος σε μια αλυσίδα υπηρεσιών.
Στα νησιά, ο Δήμος συχνά είναι ολόκληρη η αλυσίδα.
Εκεί πέφτουν πάνω του τα πάντα: ύδρευση, απορρίμματα, δρόμοι, κοινωνική μέριμνα, πολιτική προστασία, αλλά επιπρόσθετα και ζητήματα που αλλού τα καλύπτει το κράτος ή η περιφέρεια.
Και όλα αυτά με ελάχιστο προσωπικό, μικρούς προϋπολογισμούς, τρομερές πληθυσμιακές διαφοροποιήσεις μέσα στο έτος.
Ο νησιωτικός δήμος δεν έχει απλώς λιγότερους πόρους.
Έχει και πολύ μεγαλύτερο φορτίο.
Άρα οποιαδήποτε Εθνική Στρατηγική που δεν προϋποθέτει μια ισχυρή «νησιωτική αυτοδιοίκηση» δεν θα καταφέρει να είναι αποτελεσματική.
Τα νησιά, λοιπόν - για να περάσω στο δεύτερο ερώτημα - δεν υστερούν επειδή δεν αξιοποιούνται σωστά, αλλά γιατί λειτουργούν με μόνιμα διαρθρωτικά εμπόδια. Κι αυτό παράγει αναπτυξιακό χάσμα.
Συμπυκνώνω τις παρεμβάσεις σε δύο τομές.
Α. Η πρώτη - θεσμική: η νησιωτικότητα να γίνει μόνιμο φίλτρο σε κάθε νόμο και σε κάθε δημόσια πολιτική.
Όχι μπαλώματα.
Κάθε απόφαση του Κράτους να περνά υποχρεωτικά από το ερώτημα:
πώς επηρεάζει ένα νησί;
δημιουργεί ανισότητα;
αυξάνει κόστος;
περιορίζει πρόσβαση;
Αν ναι, να προσαρμόζεται.
Αυτό θα έκανε πράξη τη ρήτρα νησιωτικότητας.
Μια θεσμική ομπρέλα ισότητας πάνω από όλες τις πολιτικές.
Πώς μεταφράζεται αυτό στις άμεσες προτεραιότητες πολιτικής;
Πρώτον. Μεταφορές - διασυνδεσιμότητα
Στα νησιά η ακτοπλοΐα πρέπει να είναι ό,τι και οι δρόμοι στην ηπειρωτική Ελλάδα: δημόσια υπηρεσία. Όχι αγορά. Πώς;
Με πολυετείς συμβάσεις δημόσιου συμφέροντος,
με εγγυημένα δρομολόγια όλο τον χρόνο,
με κρατική παρέμβαση στον ολιγοπωλιακό χαρακτήρα,
με πραγματικό Μεταφορικό Ισοδύναμο για κατοίκους και επιχειρήσεις.
Να μην πληρώνει ο νησιώτης το τίμημα της γεωγραφίας του.
Δεύτερον. Κόστος ζωής και φορολογία.
Στα νησιά όλα είναι ακριβότερα: τρόφιμα, καύσιμα, υλικά, υπηρεσίες.
Δεν μπορούν να φορολογούνται σαν να είναι στο κέντρο της Αθήνας.
Μιλάμε λοιπόν για χαμηλότερους συντελεστές ΦΠΑ και στοχευμένες φοροελαφρύνσεις ως εξίσωση ευκαιριών.
Τρίτον: δικαίωμα κατοίκησης και παραμονής.
Η νησιωτικότητα δεν μπορεί να στηρίζεται στον ηρωισμό.
Χρειάζεται και Υγειονομικό Ισοδύναμο - με οργανωμένο νησιωτικό δίκτυο υγείας, διακομιδές και τηλεϊατρική.
Χρειάζεται και Στεγαστική πολιτική - με ρύθμιση της βραχυχρόνιας μίσθωσης (όχι ελαφρύνσεις ΕΝΦΙΑ για όσους έχουν σπίτι διακοπών, όπως κάνει η κυβέρνηση της ΝΔ)
Β. Και μια δεύτερη (μετά τη θεσμική) επιχειρησιακή-στρατηγική τομή: από το δομικό μειονέκτημα και την τουριστική μονοκαλλιέργεια σε νησιά-μοχλούς βιωσιμότητας.
Εδώ δεν μιλάμε για θεσμική διόρθωση. Μιλάμε για αλλαγή αναπτυξιακής λογικής.
Θα το έλεγα ρήξη με το καθεστώς εξαίρεσης που παράγει «υπερτουριστική απορρύθμιση».
Εδώ, η μικρή κλίμακα μπορεί ακριβώς να λειτουργήσει ως πλεονέκτημα μετάβασης και ως πλαίσιο ολοκληρωμένων παρεμβάσεων.
Στην πράξη αυτό σημαίνει όχι απλώς ΑΠΕ, αλλά υβριδικά συστήματα παραγωγής και αποθήκευσης ενέργειας.
Όχι εξωτερικούς επενδυτές που φυτεύουν ανεμογεννήτριες ανεξέλεγκτα, αλλά ενεργειακές κοινότητες με συμμετοχή δήμων και κατοίκων.
Όχι αποσπασματικά έργα νερού, αλλά ολοκληρωμένη διαχείριση υδατικών πόρων: εκσυγχρονισμό δικτύων, αποθήκευση και εμπλουτισμό υδροφόρων, επαναχρησιμοποίηση για αγροτικές και δημοτικές ανάγκες, αφαλάτωση όπου απαιτείται,
Όχι σκουπίδια για θάψιμο, αλλά κυκλική οικονομία με επαναχρησιμοποίηση.
Να σημειώσω κάτι: αυτή η συζήτηση για την νησιωτικότητα γίνεται χρόνια. Τώρα όμως βρισκόμαστε σε σημείο κρίσιμο.
Γιατί και σε ευρωπαϊκό επίπεδο --με άξονα τη νέα προγραμματική περίοδο-- επανασχεδιάζονται πολιτικές συνοχής και ανθεκτικότητας.
Και πλέον αναγνωρίζεται ότι τα νησιά δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται σαν κανονικές περιφέρειες. Είναι στο χέρι μας να ασκηθεί η πίεση αυτή.
Κατακερματισμός αρμοδιοτήτων.
Πολύ σωστά η Λούκα Κατσέλη ρωτάει πώς μπορεί να καταστεί εφαρμόσιμη και βιώσιμη μια Εθνική Στρατηγική.
Το πρόβλημα - συμφωνούμε νομίζω όλοι - είναι ότι με τον σημερινό κατακερματισμό αρμοδιοτήτων, ακόμα και οι σωστές παρεμβάσεις σπάνε σε κομμάτια και μπλοκάρουν ανάμεσα σε υπουργεία, φορείς, προσκλήσεις.
Στα νησιά όμως όλα είναι σύστημα.
Αν λείψει το νερό, καταρρέει ο τουρισμός.
Αν πιεστεί η στέγη, φεύγουν γιατροί και δάσκαλοι.
Αν μπλοκάρει η ακτοπλοΐα, νεκρώνει η οικονομία.
Αν συνεχίσουμε με κατακερματισμό, η στρατηγική θα μένει στα χαρτιά.
Άρα η απάντηση δεν είναι άλλο ένα πρόγραμμα.
Είναι αλλαγή της αναπτυξιακής διοίκησης.
Η θεσμική τομή της «ρήτρας νησιωτικότητας» πρέπει να μεταφραστεί και σε διοικητική γλώσσα.
Και για να γίνω συγκεκριμένος.
Χρειάζεται ένας κεντρικός μηχανισμός συντονισμού με πραγματικές και όχι τυπικές αρμοδιότητες, που να εγκρίνει ενιαίες προτεραιότητες ανά νησιωτική ενότητα.
Δεν μιλάω για συγκρότηση μιας ακόμα επιτροπής.
Μιλάω για έναν φορέα που ενώνει υπουργεία, ξεμπλοκάρει συγκρούσεις, ιεραρχεί προτεραιότητες και παρακολουθεί την υλοποίηση.
Όμως. Η στρατηγική δεν εφαρμόζεται από την Αθήνα. Εφαρμόζεται στον τόπο.
Και εδώ μπαίνει ο πυρήνας: η τοπική αυτοδιοίκηση και η τοπική κοινότητα.
Ο σχεδιασμός πρέπει να γίνεται από κάτω προς τα πάνω: οι δήμοι και οι τοπικές κοινωνίες ορίζουν ανάγκες και προτεραιότητες και το Κράτος τις μετατρέπει σε χρηματοδοτημένα, ολοκληρωμένα σχέδια ανά νησί ή σύμπλεγμα.
Το επόμενο στάδιο είναι πώς υλοποιούνται τα έργα.
Στα νησιά δεν χρειάζονται δεκάδες άσχετα έργα.
Φτιάχνεις λιμάνι. Όμως χωρίς νερό και διαχείριση λυμάτων πχ. είναι πρόβλημα η τουριστική ροή.
Χρειάζεται ένα ολοκληρωμένο σχέδιο ανά νησί ή σύμπλεγμα.
Όλα (υποδομές-υπηρεσίες πχ.) δεμένα σε μία στρατηγική.
Έτσι σταματάς να κυνηγάς προσκλήσεις και αρχίζεις να υλοποιείς σχέδιο.
Εδώ πέφτεις πάνω στην πραγματικότητα: τεχνική ικανότητα.
Ένας μικρός νησιωτικός δήμος δεν μπορεί μόνος του να βγάζει μελέτες, διαγωνισμούς και αδειοδοτήσεις για δεκάδες σύνθετα έργα.
Άρα χρειάζονται:
κοινές τεχνικές υπηρεσίες για νησιά,
κεντρική υποστήριξη ωρίμανσης έργων,
πρότυπες λύσεις για μικρής κλίμακας παρεμβάσεις.
Απαιτείται ένας σταθερός μηχανισμός - τύπου ΜΟΔ για τα νησιά
(το είχαμε προχωρήσει αυτό όταν ήμουν στο Υπουργείο Οικονομίας με πολύ σημαντικά αποτελέσματα τότε).
Και τέλος, σταθεροί πόροι.
Όχι κάθε χρόνο από την αρχή. Όχι κάθε έργο σε άλλη πρόσκληση.
Κάθε νησιωτικό σχέδιο να έχει πολυετή χρηματοδότηση δεσμευμένη από την αρχή. Αυτό είναι που κάνει μια στρατηγική βιώσιμη.
Πολλοί εδώ θα θυμούνται ότι στο Υπουργείο Οικονομίας είχαμε θεσπίσει και χρηματοδοτήσει – και μάλιστα σε δύσκολους καιρούς δημοσιονομικής στενότητας – όχι μόνο το γνωστός σε όλους πλέον Μεταφορικό Ισοδύναμο.
Αλλά και ένα ακόμα πολύ σημαντικό πρόγραμμα: το Ειδικό Αναπτυξιακό Πρόγραμμα για το Βόρειο Αιγαίο.
Ε, αυτό θέλει μια πολυετή σταθερή μορφή.
Έκανα μια προσπάθεια να απαντήσω σε όλα τα ερωτήματα χωρίς να καταχραστώ τον χρόνο, ελπίζω να τα κατάφερα».
