Όταν η Βιργινία επέστρεψε στην Ελλάδα με λαμπρές σπουδές και ακόμα πιο αισιόδοξες προοπτικές, τίποτα δεν μπορούσε να την κάνει να φανταστεί την πραγματικότητα που ζει 5 χρόνια μετά. Τα πτυχία της κοσμούν το σαλόνι του πατρικού της, εκεί όπου και η ίδια, αναγκαστικά, ζει αφού καμία από τις δουλειές στις οποίες έχει μέχρι ώρας εργαστεί δεν μπορεί να της εξασφαλίσει πως και θα επιβιώνει και θα μπορεί να πληρώνει το ενοίκιό της. Βamboccioni ή mammoni στην Ιταλία, nesthocker στη Γερμανία, kidult ή boomerangkid στο Ηνωμένο Βασίλειο, parasaito shinguruin στην Ιαπωνία, gniazdownicy στην Πολωνία, kippers στις ΗΠΑ zippy στην Ινδία, puériculture στη Γαλλία – η κατάσταση της Βιργινίας είναι ένα φαινόμενο που απαντάται παντού στον κόσμο που έχει δημιουργήσει μια σειρά από λέξεις για να περιγράψει τα παιδιά που ενώ ενηλικιώθηκαν παραμένουν στο παιδικό τους δωμάτιο. Οι επιστήμονες μελετούν το φαινόμενο από όλες τους τις όψεις, οι γεννεσιουργές του αιτίες όμως είναι κοινές παρά τις πολιτισμικές ιδιαιτερότητες.
«Δεν φανταζόμουν πως το να βρω μια δουλειά στον τομέα μου θα είναι τόσο μα τόσο δύσκολο στην Ελλάδα», λέει η Βιργινία. «Παντού είναι δύσκολο να βρεις μια καλά αμειβόμενη θέση αν έχεις σπουδάσει κοινωνικές επιστήμες, ωστόσο δεν είναι αδύνατο. Ήθελα να επιστρέψω εδώ γιατί μου αρέσει η χώρα, οι άνθρωποι, αλλά πια, σκέφτομαι να ξαναφύγω – η συμβίωση με τους γονείς μου μου είναι πια αφόρητη». Η Βιργινία στα 36 της είναι μια από τους πολλούς που ξαναζούν ως ενήλικες πια στο παιδικό τους δωμάτιο. Όπως ο Αλέξανδρος που παρόλο που εργάζεται ήδη από τα 18 του στα 31 του δεν δύναται να υποστηρίξει την στεγαστική του ανεξαρτησία. «Μοιάζει βολικό. Έχεις πληρωμένους όλους τους λογαριασμούς, ένα πιάτο ζεστό φαγητό, δεν χρειάζεται να φοβάσαι μήπως χάσεις τη δουλειά του ή πως θα την βγάλεις μέχρι να βρεις την επόμενη», μας λέει ο νεαρός ιδιωτικός υπάλληλος. «Ωστόσο είναι εξαιρετικά άβολο να είσαι ολόκληρος άντρας και η μαμά σου να σε μαλώνει γιατί άργησες ή να μην έχεις τον δικό σου χώρο να τον φτιάξεις όπως θες ή να τον μοιραστείς με όποιους θές. Ακόμα και η ερωτική σου ζωή γίνεται πάρα πάρα πολύ δύσκολη. Από τη μια είμαι ευγνώμων που μπορώ να ζω με τους γονείς μου. Από την άλλη είναι μια ζωή που σου κόβει τα φτερά».
«Mια συντριπτική πλειονότητα των νέων έως 30 ετών παραμένει στο πατρικό σπίτι, τάση που αντικατοπτρίζει τόσο οικονομικά όσο και κοινωνικά αίτια και εντείνει το δημογραφικό και στεγαστικό πρόβλημα της χώρας», μας λέει ο επίκουρος καθηγητής Κοινωνικής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Νίκος Κουραχάνης. «Το ποσοστό είναι σημαντικά σημαντικά υψηλότερο από τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως και η μέση ηλικία αποχώρησης από το πατρικό που στην Ελλάδα ξεπερνά τα 30. Αξίζει να σημειωθεί ότι στον ευρωπαϊκό μέσο όρο περιλαμβάνονται και χώρες με χειρότερους κοινωνικούς και οικονομικούς δείκτες από την Ελλάδα, όχι μόνο οι πιο ανεπτυγμένες».
- δύο στους τρεις νέους ηλικίας 18–34 ετών στην Ελλάδα ζουν με τους γονείς τους.
- οκτώ στους δέκα στην ηλικιακή ομάδα 20–30 ετών ζουν με τους γονείς τους.
- 26,5 ετών ο μέσος Ευρωπαίος αποχαιρετά το πατρικό του, στην Ελλάδα θα χρειαστεί να φτάσει τα 30.
«Σε ευρωπαϊκό επίπεδο παρατηρείται σαφής διαφοροποίηση Βορρά–Νότου», μας λέει ο Κουραχάνης. «Στις σκανδιναβικές χώρες, στην Ολλανδία, στη Γερμανία ή στην Αυστρία, οι νέοι εγκαταλείπουν νωρίτερα το πατρικό σπίτι. Αυτό συνδέεται με τρεις αλληλένδετους πυλώνες: σχετικά ισχυρές και λιγότερο επισφαλείς αγορές εργασίας, εκτεταμένο κοινωνικό κράτος (επιδόματα ανεργίας, στήριξη φοιτητών, εισοδηματικές ενισχύσεις) και ενεργή στεγαστική πολιτική με σημαντικό απόθεμα κοινωνικής ή προσιτής κατοικίας και ρυθμίσεις στην αγορά ενοικίων. Αντίθετα, σε χώρες της Νότιας και Ανατολικής Ευρώπης, όπως η Ιταλία, η Ισπανία, η Πορτογαλία ή η Κροατία, οι χαμηλότεροι μισθοί, η μεγαλύτερη εργασιακή επισφάλεια και η περιορισμένη δημόσια παρέμβαση στη στέγαση καθυστερούν την οικιστική αυτονόμηση. Εκεί η οικογένεια λειτουργεί ως άτυπο υποκατάστατο τόσο της αγοράς όσο και του κράτους, απορροφώντας το στεγαστικό και εισοδηματικό ρίσκο των νέων».
Εγκλωβισμός στην οικογενειακή φωλιά
«Το σημερινό κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο σίγουρα δεν βοηθάει, αλλά πάντα οι Έλληνες νέοι έφυγαν αργότερα από το πατρικό τους», μας λέει η κλινική ψυχολόγος Αγγελική Μενεδιάτου. «Ένα κομμάτι της ερμηνείας αυτού του φαινομένου έχει να κάνει με την δομή της οικογένειας. Τι σημαίνει για έναν νέο άνθρωπο το να μην μπορεί να φύγει ή, ακόμα χειρότερα, να αναγκάζεται να επιστρέψει στο πατρικό του; Προφανώς, πρέπει να βάλουμε στην εξίσωση την ποιότητα των οικογενειακών σχέσεων και το πόσο λειτουργική ή όχι είναι η κάθε οικογένεια. Η παραμονή στο σπίτι των γονιών καθηλώνει τους νέους ψυχικά στο ρόλο του παιδιού, δυσκολεύει τη διαδικασία αυτονόμησης, την κατάκτηση της αίσθησης του εαυτού. Η συγκατοίκηση με τους γονείς συνήθως σημαίνει και συμμόρφωση με τους δικούς τους κανόνες κι, επομένως, μειωμένο έλεγχο των ίδιων των νέων στη ζωή τους. Δυσχεραίνεται ή καθυστερεί η ανάπτυξη δεξιοτήτων σε σχέση με τη διαχείριση θεμάτων της καθημερινότητας ή των οικονομικών – κι αυτό πολλές φορές επεκτείνεται σε μια αποφυγή ευθυνών ή αναζητήσεων. Έχουμε λοιπόν έναν βιολογικά ενήλικα και ψυχικά έφηβο».
Ο εγκλωβισμός στην οικογενειακή φωλιά δεν είναι μια ελληνική, αλλά μάλλον μια… νεοφιλελεύθερη ιδιαιτερότητα. Πριν λίγες μέρες το BBC παρουσίασε μια έρευνα για την αυξανόμενη τάση στην Μεγάλη Βρετανία οι νέοι άνθρωποι να μην φεύγουν από το πατρικό τους - σύμφωνα με το Ινστιτούτο Δημοσιονομικών Μελετών (IFS) το ποσοστό των ατόμων ηλικίας 25 έως 34 ετών που εξακολουθούν να ζουν με τους γονείς τους έχει αυξηθεί κατά περισσότερο από το ένα τρίτο σε σχεδόν δύο δεκαετίες και σχετίζεται ευθέως με την στεγαστική κρίση. Ανάλογη έρευνα παρουσίασε για τις ΗΠΑ το Business Insider – εκεί 4 στους 10 νέους μέχρι τα τα 30 τους ζουν με τους γονείς τους, ενώ σύμφωνα με τον ερευνητή του Pew Research Center, Richard Fry, το φαινόμενο αποδίδεται στο ότι η εύρεση εργασίας είναι δύσκολη και οι μισθοί είναι στάσιμοι.
Οικονομικός καταναγκασμός
Ωστόσο, ακόμα και μετά τα 30, δεν είναι λίγοι εκείνοι που ζουν με τους γονείς τους ακόμα ή και εκείνοι που ενώ έφυγαν για σπουδές επιστρέφουν στις πατρικές εστίες. Ή, ακόμα χειρότερα, έχοντας διαγράψει έναν ή περισσότερους κύκλους ανεξάρτητη ζωής αναγκάζονται να ξαναστριμώξουν την καθημερινότητά τους στο παιδικό ή εφηβικό τους δωμάτιο. «Αυτό κι αν είναι δύσκολο! Πολλές φορές μια τέτοια αναγκαστική επιστροφή βιώνεται ως τραύμα», τονίζει η κλινική ψυχολόγος. «Για τους «μεγαλύτερους» σε ηλικία η συγκατοίκηση είναι συχνά αποτέλεσμα συνδυασμού παραγόντων: χαμηλοί και ασταθείς μισθοί, υψηλό κόστος ενοικίου σε σχέση με το εισόδημα, περιορισμένη κοινωνική κατοικία και δυσκολία πρόσβασης σε στεγαστικό δανεισμό», λέει ο Κουραχάνης. «Δεν πρόκειται μόνο για πολιτισμική επιλογή, αλλά σε μεγάλο βαθμό για οικονομικό καταναγκασμό. Το ασθενικό κοινωνικό κράτος μεταθέτει το βάρος διαχείρισης των κινδύνων στην οικογένεια, η οποία λειτουργεί ως βασικός απορροφητής των κοινωνικών κραδασμών – ανεργίας, επισφάλειας, χαμηλών εισοδημάτων. Ενδεικτικό είναι ότι σχεδόν το σύνολο των φτωχών νοικοκυριών στην Ελλάδα βιώνει υπέρμετρη στεγαστική επιβάρυνση, δαπανώντας πάνω από το 40–50% του εισοδήματός του για στέγαση».
Η επιστροφή στο πατρικό όταν δεν είναι πραγματική επιλογή, αλλά λύση ανάγκης προκαλεί ασφυξία. Κι όχι μονάχα στους νέους ανθρώπους, αλλά και στους γονείς τους. «Λανθασμένα στην Ελλάδα δεν συζητάμε για τις επιπτώσεις μιας τέτοιας επιστροφής στη σχέση των ίδιων των γονιών», λέει η Μενεδιάτου. «Για πολλά χρόνια ίσως η ιδιότητα του γονιού παίρνει τον πρώτο ρόλο κι όταν τα παιδιά φεύγουν το ζευγάρι έχει τη δυνατότητα να ανακαλύψει εκ νέου τη σχέση του χωρίς τα παιδιά. Αυτό δυσκολεύει όταν τα παιδιά δεν φεύγουν από το σπίτι. Κι επιπλέον υπάρχει επιβάρυνση στη σχέση των γονιών με τα παιδιά τους - είναι πολύ δύσκολη η συμβίωση τόσων πολλών ενηλίκων συνήθως σε περιορισμένους χώρους. Είναι μια συνθήκη που δημιουργεί φθορά και συγκρούσεις. Το που μένει ένας άνθρωπος και το αν έχει τη δυνατότητα να συντηρήσει μόνος το σπίτι και την ζωή του συνδέεται με την αυτοπεποίθηση και την αυτοεκτίμησή του, αφού σε μια τέτοια περίπτωση δεν χτίζεται ικανοποιητικά. Η ψυχική αυτονόμηση και η ολοκλήρωση της ταυτότητας του εαυτού συνδέεται άμεσα με την ψυχική υγεία. Το δικαίωμα στην στέγαση συνδέεται με το δικαίωμα στην ψυχική υγεία».
«Η κατάσταση αυτή δημιουργεί πολλαπλά αδιέξοδα», τονίζει ο Κουραχάνης. «Καθυστερεί τη δημιουργία νέων νοικοκυριών, περιορίζει την κοινωνική και γεωγραφική κινητικότητα και αναπαράγει ανισότητες. Η ελληνική στεγαστική πολιτική για τους νέους παραμένει υπολειμματική και αποσπασματική. Αντί για μια ολοκληρωμένη στρατηγική πρόσβασης σε προσιτή κατοικία με σαφείς προοπτικές βελτίωσης και του δημογραφικού ζητήματος, το κράτος περιορίζεται κυρίως στην επικοινωνιακή διαχείριση της ακραίας φτώχειας. Το πρόγραμμα «Κάλυψη», που αντικατέστησε το πιο ολοκληρωμένο και διεθνώς υποστηριζόμενο πρόγραμμα ESTIA, προσφέρει ένα μικρό και συχνά ανεπαρκών προδιαγραφών στεγαστικό απόθεμα μόνο σε περιορισμένο κομμάτι των ωφελούμενων του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος ηλικίας 24–39 ετών. Πρόκειται ουσιαστικά για μια πολιτική που καλύπτει μόνο τις πιο ακραίες ανάγκες, χωρίς να αντιμετωπίζει τη στεγαστική επισφάλεια των νέων στο σύνολό της και με σαφείς αρνητικές συνέπειες στη δημογραφική και κοινωνική δυναμική της χώρας. Το "πολυδιαφημισμένο" πρόγραμμα "Σπίτι μου" παρουσιάστηκε ως κεντρική απάντηση στη στεγαστική κρίση των νέων, όμως στην πράξη αναπαράγει το παραδοσιακό ελληνικό μοντέλο ιδιοκατοίκησης μέσω τραπεζικού δανεισμού. Στοχεύει κυρίως σε νέους με σχετική εισοδηματική σταθερότητα και οικογενειακή υποστήριξη, αφήνοντας εκτός όσους έχουν τη μεγαλύτερη στεγαστική ανάγκη. Η εξάρτηση από την πιστοληπτική ικανότητα και η μακροχρόνια δανειακή δέσμευση μεταφέρουν το ρίσκο στους ίδιους τους δικαιούχους, ενώ παρατηρήθηκαν και πιέσεις στις τιμές των επιλέξιμων ακινήτων. Συνεπώς, λειτουργεί περισσότερο ως ενίσχυση της αγοράς και συνολική επιδείνωση του τοπίου στεγαστικής κρίσης και λιγότερο ως δομική απάντηση στο πρόβλημα της οικονομικά προσιτής κατοικίας των νέων. Συνολικά, η υπάρχουσα στεγαστική πολιτική του ελληνικού κράτους τροφοδοτεί τη στεγαστική επισφάλεια, αντί να την αντιμετωπίζει, αδιαφορώντας τόσο για τις ανάγκες των νέων σε προσιτή κατοικία όσο και για τις συνέπειες στο δημογραφικό πρόβλημα της χώρας».
