Στη νεότερη ελληνική ιστορία υπήρξαν εκλογικές αναμετρήσεις που καθόρισαν αποφασιστικά την πορεία της χώρας: Οι ήττες του Τρικούπη το 1895 και του Βενιζέλου το 1920, οι θρίαμβοι της ΕΔΑ το 1958 και του ΠΑΣΟΚ το 1981, τα δημοψηφίσματα του 1946 και του 1974. Αντίθετα, ελάχιστη σημασία δίνεται στην εκλογική αναμέτρηση της 8ης Αυγούστου του 1910. Κι όμως θα έπρεπε: Είναι οι εκλογές στις οποίες εμφανίζεται για πρώτη φορά στην πολιτική ζωή της Ελλάδας ο Ελευθέριος Βενιζέλος, σηματοδοτούν το τέλος μιας εποχής και την αρχή μιας άλλης. Όσα οδήγησαν σε αυτές και όσα τις ακολούθησαν καθόρισαν τις επόμενες δεκαετίες.
Αρχικά να επισημάνουμε το παράδοξο: ένας πολίτης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, χωρίς την ελληνική υπηκοότητα, πρόεδρος της κυβέρνησης της Κρητικής Πολιτείας (αυτόνομης περιοχής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το 1910) βρέθηκε σε διάστημα λίγων μηνών πρωθυπουργός της Ελλάδας. Στην παγκόσμια ιστορία δύσκολα θα συναντήσουμε αντίστοιχο φαινόμενο.
Το επίσημο ιστορικό αφήγημα
Στο εγχειρίδιο Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Γενικού Λυκείου αναφέρεται:
«Πριν από τις εκλογές της 8ης Αυγούστου 1910 δεν είχε συγκροτηθεί κανένα νέο μεγάλο κόμμα που να υποστηρίζει τις μεταρρυθμίσεις οι οποίες προτάθηκαν το 1909/1910. Φορείς των νέων ιδεών υπήρξαν ανεξάρτητοι υποψήφιοι. […] Αυτοί οι ανεξάρτητοι πολιτικοί, με το γενικό σύνθημα της «ανόρθωσης» […] εννοούσαν είτε την υλοποίηση των αιτημάτων των συντεχνιών, όπως εκφράστηκαν στα συλλαλητήρια του 1909, είτε την επίλυση του αγροτικού ζητήματος με την παροχή γης στους ακτήμονες. […]
Τα παλαιά κόμματα συμμετείχαν στις εκλογές ως συνασπισμός και τελικά κέρδισαν τις περισσότερες έδρες στη Βουλή. […] Οι εκσυγχρονιστές συσπειρώθηκαν γύρω από το πρόσωπο του Κρητικού ηγέτη Ελευθερίου Βενιζέλου, ο οποίος εξελέγη χωρίς να συμμετάσχει στην προεκλογική αναμέτρηση.»
Στο ίδιο εγχειρίδιο αναφέρεται:
«[…] τις εκλογές του Μαρτίου 1910 [σ.σ. στην αυτόνομη Πολιτεία της Κρήτης]. Το κόμμα του Ελ. Βενιζέλου πλειοψήφησε και σχημάτισε κυβέρνηση. Λίγους μήνες μετά την ανάληψη της προεδρίας της Κρητικής Κυβέρνησης από τον Βενιζέλο, ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος που έλεγχε τα ελληνικά πολιτικά πράγματα μετά την Επανάσταση στο Γουδί (1909) τον κάλεσε στην Αθήνα να αναλάβει την πρωθυπουργία της Ελλάδας (Σεπτέμβριος 1910).
Κραυγαλέες αντιφάσεις και ανακρίβειες! Πιο κοντά στην πραγματικότητα βρίσκεται ο Δώρος Αλαστός:
«Παρόμοιο φαινόμενο δεν είχε παρουσιάσει μέχρι τότε η ευρωπαϊκή κοινοβουλευτική ιστορία. Ένας πολίτης που είχε περάσει όλα τα χρόνια της (ενήλικης) ζωής του έξω από τα όρια της χώρας, που ήταν μέλος του ελληνικού Κοινοβουλίου μόλις οκτώ εβδομάδες και του οποίου η εθνικότητα είχε γίνει αντικείμενο διεθνών διαπραγματεύσεων, κλήθηκε ξαφνικά να ανοικοδομήσει ένα κατεδαφισμένο κράτος».
Ξαφνικά; Όχι ακριβώς…
Ένα μάτι στα Χανιά, ένα στην Αθήνα
Στις αρχές του 20ου αιώνα η Ελλάδα βίωνε μία από τις χειρότερες κρίσεις. Το πολιτικό σύστημα απαξιώθηκε και η αντίδραση στη σήψη εκφράστηκε με το κίνημα στο Γουδί τον Αύγουστο του 1909. Ο Βενιζέλος παρακολουθούσε τις εξελίξεις στην Ελλάδα, είχε ευρύτερες φιλοδοξίες, δεν είδε ποτέ τον εαυτό του ως «νομάρχη». Την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα την ενέτασσε στη στρατηγική της διεύρυνσης του ζωτικού χώρου με δεδομένο πως τα ισχυρά τμήματα της ελληνικής αστικής τάξης βρίσκονταν εκτός του αδύναμου ελληνικού κρατιδίου. Στόχος ήταν η συγκέντρωση αυτών των δυνάμεων στον «εθνικό κορμό», ο οποίος θα διεκδικούσε την Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών.
Αυτή η στρατηγική συνιστούσε αναβάθμιση της Μεγάλης Ιδέας και ο Βενιζέλος την υπηρέτησε με συνέπεια. Ήταν η μόνη στρατηγική πρόταση για τους αστούς της ομογένειας και τα δυναμικά ανερχόμενα αστικά στρώματα στο εσωτερικό. Δεν μπορούσαν να την εκφράσουν τα παλαιά κόμματα και το προσωπικό τους, ούτε οι στρατιωτικοί που συγκροτούσαν τον «Στρατιωτικό Σύνδεσμο». Άφθαρτος, δημοφιλής ως αγωνιστής της ελευθερίας της Μεγαλονήσου και «εχθρός των Γλύξμπουργκ», ο Βενιζέλος φάνταζε ως η ιδανική λύση.
Τον Δεκέμβριο του 1909 ο Βενιζέλος ήρθε στην Αθήνα ως προσκεκλημένος του Στρατιωτικού Συνδέσμου. Όταν έφτασε στην Αθήνα, μέλη του Στρατιωτικού Συνδέσμου του πρότειναν να κηρύξει δικτατορία (!) με τη στήριξή τους. Φυσικά αρνήθηκε και διαμόρφωσε μια συμβιβαστική πρόταση: Σύγκληση αναθεωρητικής Βουλής για την αναθεώρηση του συντάγματος (και όχι συντακτικής συνέλευσης), σχηματισμό κυβέρνησης υπό τον Στέφανο Δραγούμη και ψήφιση ορισμένων μεταρρυθμιστικών νόμων που περιέχονταν στο πρόγραμμα του Στρατιωτικού Συνδέσμου.
Στις 16 Ιανουαρίου 1910 ο Βασιλιάς και οι εκπρόσωποι των παλιών κομμάτων τις αποδέχτηκαν και τυπικά. Τον Φεβρουάριο του 1910 ο Βενιζέλος επέστρεψε στην Κρήτη και στις εκλογές του Μαρτίου εκλέχτηκε πρωθυπουργός και πρόεδρος της συνέλευσης. Στις 17 Μαΐου 1910 σχημάτισε κυβέρνηση και έφυγε για την Ελλάδα και στη συνέχεια για την Ευρώπη. Δεν επέστρεψε ποτέ στο νησί με αυτήν την ιδιότητα…
Η πολιτική κατάσταση την άνοιξη του 1910
Με διάταγμα της 30ής Ιουνίου 1910 διαλύθηκε η Βουλή και προκηρύχτηκαν εκλογές για τις 8 Αυγούστου. Ήταν φανερή η δυναμική κοινωνική τάση για αλλαγή. Η τάση αυτή δεν εκφραζόταν από ενιαίο ή μετωπικό πολιτικό φορέα αλλά από πληθώρα «ανεξάρτητων» υποψήφιων με προμετωπίδα το κοινό σύνθημα της «Ανόρθωσης».
Η δυναμική αυτή γινόταν αντιληπτή και από τον πολυδιασπασμένο παλαιό πολιτικό κόσμο. Ο Συνασπισμός Ηνωμένων Κομμάτων που συγκροτήθηκε εξέφραζε περισσότερο το ένστικτο πολιτικής επιβίωσης. Η πρωτοβουλία ήταν του Δ. Ράλλη και συμμετείχαν ο Γ. Θεοτόκης κι ο Αλ. Ζαΐμης. Υπήρξαν και άλλες αξιοσημείωτες υποψηφιότητες: οι Αγροτικοί της Θεσσαλίας, οι Κοινωνιολόγοι του Αλ. Παπαναστασίου καθώς και σοσιαλιστές υποψήφιοι ενώ πολίτες «αυθόρμητα» πρότειναν στην περιφέρεια Αττικοβοιωτίας, ως ανεξάρτητο υποψήφιο, τον Ελ. Βενιζέλο, ο οποίος το καλοκαίρι του 1910 είχε αναχωρήσει για την Ελβετία, μη συμμετέχοντας τυπικά στην προεκλογική εκστρατεία.
Το εκλογικό σύστημα ήταν το πλειοψηφικό. Η ψηφοφορία γινόταν με σφαιρίδιο και οι ψηφοφόροι ψήφιζαν πρόσωπα και όχι κομματικούς συνδυασμούς. Μπορούσαν δηλαδή να ψηφίσουν υποψηφίους διαφορετικών κομμάτων ή και ανεξάρτητους.
Τα αποτελέσματα των εκλογών ήταν τα εξής:
Συνασπισμός Ηνωμένων Κομμάτων: 210 έδρες
Αγροτικοί Θεσσαλίας: 46 έδρες.
Ανεξάρτητοι υποψήφιοι της «Εθνικής Ανόρθωσης» (βενιζελικού κλίμα-
τος): 45 έδρες.
Εθνικόν Κόμμα Κ.Π. Μαυρομιχάλη 34 έδρες.
Νικόλαος Δημητρακόπουλος: 21 έδρες.
Σοσιαλιστές: 4 έδρες.
Κοινωνιολόγοι: Αλ. Παπαναστασίου 2 έδρες.
Η εκτίμηση του αποτελέσματος
Οι υποψήφιοι των «παλαιών» κομμάτων συγκέντρωσαν 210 έδρες, στις οποίες πρέπει να προστεθούν και οι 34 έδρες του κόμματος Κ. Μαυρομιχάλη. Όσο για τον Βενιζέλο, εξελέγη πρώτος βουλευτής Αττικοβοιωτίας με 32.765 ψήφους σε σύνολο 38.800 ψηφισάντων.
Η επιδίωξη να παρουσιαστούν οι εκλογές του Αυγούστου του 1910 ως «αυθόρμητος» ξεσηκωμός του λαού υπέρ του Βενιζέλου δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Αρχικά την διαψεύδουν τα νούμερα. Μην υποτιμούμε το γεγονός πως μετά την επίσημη χρεοκοπία του 1893 και τον εξευτελισμό του 1897 που οδήγησαν στον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο, στη φτωχοποίηση και στο πρώτο μεγάλο μεταναστευτικό ρεύμα, οι πολιτικές δυνάμεις που ευθύνονταν για αυτές τις τραγωδίες κατέκτησαν τουλάχιστον το 67% των εδρών.
Το γεγονός αυτό αποδεικνύει πως ο παλαιοκομματισμός και όλα όσα εκπροσωπούσε είχε βαθιές κοινωνικές και ιδεολογικές ρίζες. Αυτή είναι μια διαχρονική αλήθεια που εξηγεί … «ανεξήγητες» συμπεριφορές κοινωνικών στρωμάτων σε μεταγενέστερες πολιτικές συγκυρίες, αναφέρουμε χαρακτηριστικά το 1920 ή το 1946.
Φυσικά, το κοινωνικό ρεύμα της «Ανόρθωσης», το οποίο έβλεπε ως πολιτική ελπίδα τον Βενιζέλο, ήταν υπαρκτό, δυναμικό αλλά και αντιφατικό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι 46 «Αγροτικοί» βουλευτές: στην πλειοψηφία τους απαιτούσαν την αναγκαστική απαλλοτρίωση των τσιφλικιών της Θεσσαλίας, αίτημα που δεν ενστερνιζόταν ο Βενιζέλος. Σίγουρα αυτό το ρεύμα εξέφραζε τα πιο δυναμικά τμήματα της αστικής τάξης, της διανόησης και των μορφωμένων εργαζόμενων.
Οι εκλογές στην πραγματικότητα δεν ανέδειξαν ισχυρή κυβερνητική πλειοψηφία. Ο «Συνασπισμός» ήταν μια παράταξη κατακερματισμένη, με έντονες διαφορές, συχνά και προσωπικές. Αυτό σε συνδυασμό με την αδυναμία να προχωρήσουν στις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις καθιστούσαν αδύνατον να μακροημερεύσει κυβέρνηση του συνασπισμού.
Το «Κόμμα των Φιλελευθέρων»
Στις 22 Αυγούστου, ομάδα «ανεξάρτητων» βουλευτών καταθέτει αίτηση για την ίδρυση πολιτικού κόμματος με την επωνυμία «Κόμμα των Φιλελευθέρων». Ο Βενιζέλος την επομένη ανακοινώνει σε πανηγυρική συγκέντρωση πολιτικών του φίλων την ίδρυση του κόμματος, υπό τη δική του φυσικά ηγεσία.
Ως αρχηγός πολιτικού κόμματος πλέον ο Βενιζέλος θα εκφωνήσει στις 5 Σεπτέμβρη 1910 στο Σύνταγμα βαρυσήμαντο πολιτικό λόγο. Σπάνια στην ελληνική ιστορία ο χαρακτηρισμός «βαρυσήμαντος» ανταποκρίνεται σε τέτοιον βαθμό στην πραγματικότητα. Το ακροατήριο ήταν πολυπληθές και διεκδικούσε Συντακτική Βουλή ενώ υπήρξε και ζωντανός διάλογος με τον ομιλητή που κατέληξε με τον Βενιζέλο να επιβάλει την άποψή του:
Λαός: «Συντακτική - Συντακτική»
Βενιζέλος: «Είπα! Αναθεωρητική»
Λαός: … (σιγή)
Είναι ενδεικτικό το σχόλιο του Π. Βεντήρη: «Από της ώρας εκείνης η Ελλάς είχε κυβερνήτην. Δεν τον ανεκήρυξεν η φωνή, αλλ’ η σιωπή του λαού».
Επίλογος
Στις αρχές του φθινοπώρου του 1910 ο Στέφανος Δραγούμης ήταν τυπικά πρωθυπουργός, ο «Συνασπισμός» των παλαιών κομμάτων είχε τυπικά την πλειοψηφία στη Βουλή κι ο Βενιζέλος ήταν τυπικά αρχηγός ενός σχετικά μικρού, καινούργιου κόμματος. Όλοι όμως καταλάβαιναν πως τίποτα δεν ήταν όπως φαινόταν και, όντως, πριν βγει το φθινόπωρο, τα πάντα θα έχουν αλλάξει.
Μέσα από ατέλειωτους βυζαντινισμούς και συνταγματικά πραξικοπήματα, στα οποία θα πρωταγωνιστήσουν ο Γεώργιος ο Α΄ και ο Βενιζέλος, θα οδηγηθούμε στις 28 Νοεμβρίου 1910 σε νέες εκλογές. Τα «παλαιά κόμματα» αρνήθηκαν να πάρουν μέρος και το Κόμμα των Φιλελευθέρων κατέκτησε τις 307 από τις 362 έδρες! Ο Βενιζέλος ήταν πλέον ο πανίσχυρος πρωθυπουργός. Μέσα σε διάστημα μικρότερο διέλυσε το παλιό πολιτικό σκηνικό, υποχρέωσε σε πρωτοφανείς συμβιβασμούς τον βασιλιά Γεώργιο και διαμόρφωσε ένα νέο, δυναμικό και κοινωνικό μπλοκ εξουσίας.
Το σίγουρο είναι πως από την 8η Αυγούστου του 1910 η Ελλάδα έμπαινε σε μια νέα εποχή. Για το επίσημο ιστορικό αφήγημα η εποχή αυτή ήταν εποχή «θριάμβων» υπό την καθοδήγηση του «Εθνάρχη» Βενιζέλου. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη, ειδικά αν φωτιστεί από τις φωτιές της Σμύρνης το 1922…
(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας)
