Σήμερα, Τρίτη 27 Μαΐου 2025, εγκρίθηκε από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ο Κανονισμός για το νέο χρηματοδοτικό εργαλείο "SAFE" (Security Action for Europe), με προϋπολογισμό 150 δισ. ευρώ για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας και της αμυντικής ετοιμότητας των κρατών μελών. Το SAFE αποτελεί θεμέλιο του ευρύτερου σχεδίου «Readiness 2030» και φιλοδοξεί να διαμορφώσει μια πραγματικά ευρωπαϊκή αγορά άμυνας.
Ωστόσο, πέρα από τις βαρύγδουπες δηλώσεις για «ευρωπαϊκή ετοιμότητα» και «τεχνολογική αυτονομία», ο Κανονισμός αυτός συνιστά μία θεσμικά προβληματική και πολιτικά ανησυχητική εξέλιξη. Διότι, όχι μόνο παρακάμπτει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο –το μόνο γνήσια δημοκρατικά νομιμοποιημένο όργανο των ευρωπαίων πολιτών– αλλά εισάγει δύο «κερκόπορτες» που επιτρέπουν τη de facto συμμετοχή της Τουρκίας στην αρχιτεκτονική ασφάλειας και άμυνας της Ευρώπης.
1. Θεσμική παράκαμψη του Κοινοβουλίου – Επικίνδυνο προηγούμενο
Η Επιτροπή επέλεξε ως νομική βάση το Άρθρο 122 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ, που προβλέπει λήψη αποφάσεων μόνο από το Συμβούλιο σε «έκτακτες περιστάσεις». Το άρθρο αυτό χρησιμοποιήθηκε ως προσχηματική διέξοδος για να αποκλειστεί το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο από τη συναπόφαση, δηλαδή από τον καθορισμό του τρόπου διαχείρισης αυτών των τεράστιων κονδυλίων και της συμμετοχής τρίτων χωρών, όπως η Τουρκία, σε κοινά σχήματα προμηθειών.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο –μέσω της Επιτροπής JURI (Νομικών Υποθέσεων)– εξέδωσε αρνητική γνωμοδότηση για την καταλληλότητα της νομικής βάσης, ενώ η Πρόεδρός του, Ρομπέρτα Μέτσολα, απέστειλε επιστολή προς την Πρόεδρο της Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και το Συμβούλιο, ζητώντας την αλλαγή της νομικής βάσης και την εφαρμογή της συνήθους νομοθετικής διαδικασίας (co-decision). Το αίτημα αγνοήθηκε, ωστόσο αυτό δίνει πάτημα να ζητήσουμε πλέον προσφυγή του Κοινοβουλίου στο Δικαστήριο της ΕΕ.
Η δημιουργία ενός μηχανισμού παρακολούθησης των αποφάσεων του Συμβουλίου και της εφαρμογής του Κανονισμού είναι επιτακτική, ώστε να διασφαλιστεί ο σεβασμός στο πνεύμα και το γράμμα των ευρωπαϊκών Συνθηκών.
2. Παράκαμψη της ομοφωνίας – Πράσινο φως στην Τουρκία χωρίς ελληνικό βέτο
Ο Κανονισμός αποφεύγει ρητά κάθε αναφορά στο Άρθρο 218 της Συνθήκης, που προβλέπει την απαραίτητη ομοφωνία για τη σύναψη συμφωνιών με τρίτες χώρες σε θέματα άμυνας και εξωτερικής πολιτικής. Με άλλα λόγια, η Ελλάδα και η Κύπρος δεν θα μπορούν να ασκήσουν βέτο σε μελλοντικές συμφωνίες με την Τουρκία στο πλαίσιο του SAFE.
Αν και η ελληνική μόνιμη αντιπροσωπεία πέτυχε την προσθήκη ενός παραρτήματος (annex) που κάνει αναφορά σε «προηγούμενη συμφωνία με τρίτες χώρες» και έμμεση σύνδεση με τις διαδικασίες των άρθρων 212 και 218, αυτό δεν αρκεί.
Η μη ρητή ενσωμάτωσή τους στο κύριο σώμα του Κανονισμού αφήνει το παράθυρο ορθάνοιχτο για παρακάμψεις –όπως αυτές που η Γερμανία επιδίωκε. Άλλωστε σύμφωνα με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου αναφορές στα παραρτήματα δεν έχουν την τυπική ισχύ των διατάξεων. Άρα ουσιαστικά καμία διασφάλιση δεν υπάρχει για δυνατότητα βέτο της χώρας μας ή οποιουδήποτε άλλου κράτους μέλους.
Επιπλέον, οι υπό ένταξη χώρες όπως η Τουρκία, χαρακτηρίζονται ως «ομονοούσες» (like-minded) στο προοίμιο του Κανονισμού, χωρίς να προβλέπονται ειδικές δικλείδες ασφαλείας. Η Τουρκία, με την πάγια απειλή casus belli κατά της Ελλάδας και τη στρατιωτική κατοχή της Κύπρου, πώς ακριβώς «ομονοεί» με τις ευρωπαϊκές αξίες και αρχές;
3. Πολιτική αδράνεια της ελληνικής κυβέρνησης – Σιωπηρή αποδοχή
Η ελληνική κυβέρνηση απέτυχε να διασφαλίσει την πολιτική και νομική θωράκιση της χώρας μας εντός της διαδικασίας. Ο Έλληνας Πρωθυπουργός δεν αντέδρασε ούτε όταν ο νέος Καγκελάριος Merz δήλωσε δημόσια, ακόμη και μπροστά του, πως θεωρεί «τυπολατρείες» τα προβλήματα της Τουρκίας και τάχθηκε υπέρ της πώλησης Eurofighters στην Άγκυρα. Ούτε και κατά τις διαπραγματεύσεις για τον SAFE έθεσε κόκκινες γραμμές για τη συμμετοχή της Τουρκίας.
Επόμενα βήματα – Θεσμική και πολιτική αντίσταση
Η μάχη δεν τελείωσε. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο οφείλει να προσφύγει στο Δικαστήριο της ΕΕ κατά της Επιτροπής και του Συμβουλίου για εσφαλμένη νομική βάση. Ως μέλος της Επιτροπής Ασφάλειας και Άμυνας και συντονιστής στην Επιτροπή Συνταγματικών Υποθέσεων, ζητώ την αυστηρή τήρηση της Συνθήκης. Μαζί με συναδέλφους από όλες τις δημοκρατικές πολιτικές ομάδες, θα επιδιώξουμε να αποτρέψουμε οποιαδήποτε συνεργασία στην άμυνα χωρίς δημοκρατική λογοδοσία.
Η Ευρώπη δεν μπορεί να χτίζει την άμυνά της εις βάρος των αρχών της. Η δημοκρατική νομιμότητα και η αξιολόγηση των τρίτων χωρών με βάση τη συμπεριφορά τους, πρέπει να είναι αδιαπραγμάτευτα προαπαιτούμενα – όχι κερκόπορτες.
* Ο Νικόλας Φαραντούρης είναι Ευρωβουλευτής (the Left), Μέλος της Επιτροπής Ασφάλειας και Άμυνας και Συντονιστής της Επιτροπής Συνταγματικών Υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Καθηγητής Ευρωπαϊκού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς, κάτοχος της Ευρωπαϊκής Έδρας Jean Monnet.
