Ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο για το Πολυτεχνείο, στο οποίο γράφουν από 34 από τους πρωταγωνιστές του, κυκλοφορεί ήδη από τις εκδόσεις «Τόπος».
Τίτλος του «Τότε και τώρα- Από τη λάμψη του Πολυτεχνείου στο ημίφως του σήμερα- 34 φωνές» -δεν γράφουμε κάποια από τα ονόματα για να μην αδικήσουμε όσους το όνομά τους δεν αναφέρουμε.
Τα «Παιχνίδια Εξουσίας» δημοσιεύουν ένα φοβερό κείμενο του Δημήτρη Ψαρρά (και ευχαριστούμε τις εκδόσεις «Τόπος») «Τότε και τώρα- Από τη λάμψη του Πολυτεχνείου στο ημίφως του σήμερα- 34 φωνές»- τίτλος του «Πέντε «αρνήσεις» της εξέγερσης».
Σας συνιστούμε τόσο να διαβάσετε το κείμενο του Δημήτρη Ψαρρά, όσο και να αγοράσετε το βιβλίο που παρουσιάζεται σήμερα, στις 7 το βράδυ στο Αμφιθέατρο του Παλαιού Χημείου του ΕΚΠΑ, Σόλωνος 104 και Μαυρομιχάλη!
Πέντε «αρνήσεις» της εξέγερσης
∆ΗΜΗΤΡΗΣ ΨΑΡΡΑΣ
Μπορεί να έχει περάσει πάνω από µισός αιώνας, αλλά η εξέγερση του 1973 εξακολουθεί να «ενοχλεί». Ακόµα και σήµερα επιχειρείται η συκοφάντησή της, όχι µόνο από την Ακροδεξιά που υποστηρίζει ανοιχτά το δικτατορικό καθεστώς, αλλά και από µια σηµαντική µερίδα της κυβερνώσας ∆εξιάς, µε τη συνέργεια, µάλιστα, υπουργών και προσωπικών συµβούλων του σηµερινού πρωθυπουργού.
Η εξήγηση γι’ αυτό το παράδοξο φαινόµενο δεν είναι δύσκολη. Ο χαρακτήρας της εξέγερσης που συνδύαζε την αυθόρµητη έκρηξη της νεολαίας µε την οργανωµένη αντιδικτατορική δράση οµάδων της Αριστεράς δεν ταιριάζει µε τις γραµµικές εξιστορήσεις του συλλογικού παρελθόντος µιας κλειστής κοινωνίας. Εκείνοι που σήµερα καταφεύγουν στη συκοφαντία και το ψέµα είναι όσοι αρνούνται να πιστέψουν ότι, ακόµα και σε περιόδους σκοτεινές, η απελπισία µπορεί να δώσει τη θέση της στην ελπίδα, και το θάρρος να πηγάσει από τη συλλογική δράση κοινωνικών οµάδων και όχι από κάποιους ήρωες ή αγίους.
Γιατί αυτό ήταν το µήνυµα του «Πολυτεχνείου»: οι πολλοί, η κοινωνική πλειοψηφία µπορεί να αντισταθεί χωρίς όπλα στη βία των λίγων και των ισχυρών. Κι αυτό οι πρώτοι που το γνωρίζουν είναι εκείνοι που συκοφαντούν την εξέγερση κλεισµένοι στα κάστρα, στους στρατώνες και στις επαύλεις τους.
Όσο για το γεγονός ότι η εξέγερση δεν έχει τοποθετηθεί ακόµα στο «χρονοντούλαπο της ιστορίας», αρκεί να σκεφτεί κανείς µια εξόφθαλµη οµοιότητα µε τα σηµερινά: ένα από τα βασικά αιτήµατα της διεκδικητικής φάσης του φοιτητικού κινήµατος στις αρχές του 1973 ήταν να διακοπεί η λειτουργία ξενόγλωσσου ιδιωτικού Τεχνολογικού Ινστιτούτου. Τον Ιανουάριο του 1973 πληροφορηθήκαµε στο Πολυτεχνείο την ύπαρξη αυτού του ιδρύµατος στην Αγία Παρασκευή και αµέσως προχωρήσαµε σε αποχή που επεκτάθηκε σε όλες τις σχολές. Ο συσχετισµός µε τις κινητοποιήσεις για το άρθρο 16 είναι προφανής.
Αλλά και το κεντρικό αίτηµα της περιόδου έχει άµεση σχέση µε τα σηµερινά. Πρόκειται για τον περιβόητο «Καταστατικό Χάρτη» που ετοίµαζε η χούντα, εφαρµόζοντας ουσιαστικά για πρώτη φορά την «εντατικοποίηση» των σπουδών που θα επιχειρηθεί µετά την πτώση της χούντας, µε τον νόµο 815, και θα πάρει σήµερα ακραίες µορφές. Τα πρώτα σχετικά µέτρα ήταν η κατάργηση της τρίτης εξεταστικής περιόδου, ο περιορισµός των µεταφεροµένων µαθηµάτων, η υποχρεωτική παρακολούθηση, η «εκσυγχρονιστική» αναδιάρθρωση του προγράµµατος σπουδών και βέβαια το χτύπηµα των «αιώνιων φοιτητών». Ο όρος είναι της περιόδου εκείνης.
Το εντυπωσιακό είναι ότι η χούντα υποχώρησε και στα δύο αυτά αιτήµατα. Πρώτα πρώτα ανακοίνωσε ότι θα ανασταλεί η λειτουργία του ξενόγλωσσου Τεχνολογικού Ινστιτούτου και δήλωσε ότι «δεν αποτελεί προσχέδιο Καταστατικού Χάρτη το κείµενο που δηµοσιεύτηκε».
Αλλά η εξέγερση του Πολυτεχνείου δεν αναφερόταν µόνο στον χώρο της εκπαίδευσης. Έθετε σε αµφισβήτηση τον πυρήνα της κοινωνικής δοµής. Κι αυτός είναι ο λόγος που µέχρι σήµερα επιχειρείται συστηµατικά η διαστρέβλωση έως και η απόλυτη άρνηση του ιστορικού γεγονότος. Μετράµε κάθε δεκαετία διαφορετικές µορφές αυτής της διαστρέβλωσης.
Η πρώτη άρνηση: 1974
Αυτό που καθόρισε την εικόνα που έχουµε σήµερα για το «Πολυτεχνείο» ήταν η επιλογή του Καραµανλή να ορίσει τις πρώτες εκλογές στις 17 Νοεµβρίου του 1974, δηλαδή την πρώτη επέτειο της εξέγερσης. Ο ίδιος ήταν ο µόνος πολιτικός της προδικτατορικής περιόδου που κράτησε στάση απόλυτης αδιαφορίας κατά τη διάρκεια των γεγονότων. Η µαζικότητα αλλά και τα συνθήµατα της πρώτης µεγάλης πορείας στις 24.11.1974 (ιδίως το αυτοκριτικό αλλά και αυτοκτονικό «Λαέ ντροπή σου για την εκλογή σου») ήταν βαθιά επηρεασµένα από τον εκλογικό θρίαµβο του Καραµανλή την προηγούµενη Κυριακή.
Με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, από τότε επικράτησε η πλανηµένη εικόνα ενός παλλαϊκού ξεσπάσµατος που οδηγήθηκε στη σφαγή. Λέγοντας «Πολυτεχνείο», στη σκέψη των πολλών έρχεται από τότε η εικόνα του ενός εκατοµµυρίου του 1974 και όχι των δεκάδων χιλιάδων του 1973. Από τότε θεωρήθηκε η εξέγερση ηρωικό ξέσπασµα του έθνους και απογυµνώθηκε από τον αριστερό και επαναστατικό της χαρακτήρα. «Κανείς δεν νοµιµοποιείται να µονοπωλήσει ή να οικειοποιηθεί το µεγάλο γεγονός», έγραφε το Βήµα την ηµέρα του εορτασµού: «Ανήκει στο Έθνος και είναι σύµφυτο και –αλίµονο– σύνηθες γεγονός της ιστορίας του» (24.11.1974). Κάτι σαν Ζάλογγο ή Αρκάδι.
Τη στιγµή, δηλαδή, της µεγαλύτερης δικαίωσης του «Πολυτεχνείου», µε τη συµµετοχή του ενός εκατοµµυρίου στην πρώτη πορεία, ολοκληρωνόταν και ο ενταφιασµός του ανατρεπτικού του περιεχοµένου.
Η δεύτερη άρνηση: 1983
Ήδη από το 1976 η κυβέρνηση απαγόρευσε την πορεία στην αµερικανική πρεσβεία. Ακολούθησαν σειρά απαγορεύσεων και σκληρής καταστολής µε τραυµατισµούς και θανάτους, µε στόχο τον εκφυλισµό της επετειακής εκδήλωσης.
Συστατικό στοιχείο συγκρότησης της ∆εξιάς στον χώρο της νεολαίας κατά τη Μεταπολίτευση υπήρξε η κατάρριψη του «µύθου του Πολυτεχνείου». Αυτό στην αρχή δεν ήταν εύκολο. Αλλά µόλις ισχυροποιήθηκε πολιτικά η ΟΝΝΕ∆, επιχείρησε τον πλήρη διαχωρισµό της από τις άλλες νεολαίες. Στον εορτασµό της δεκάτης επετείου τέθηκε θέµα αποχώρησης της οργάνωσης, κάτω από την πίεση του γραµµατέα της µαθητικής ΜΑΚΙ Νίκου Χατζηνικολάου, µε το επιχείρηµα ότι «οι µαθητές που ψήφισαν ∆εξιά κατά τις πρόσφατες εκλογές για τις µαθητικές κοινότητες και τα δεκαπενταµελή συµβούλια, δεν θέλουν ούτε ν’ ακούσουν για Πολυτεχνείο» («Συναγερµός», 4.11.1983). Πρόεδρος της ΟΝΝΕ∆ ήταν ο («σκληρός» τότε) Βασίλης Μιχαλολιάκος και αντιπρόεδρος ο (ακροδεξιός στη συνέχεια) Μάνος Μανωλάκος.
Ήταν Νοέµβριος του 1983, δύο χρόνια µετά την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία. Η ΟΝΝΕ∆ τελικά συµµετείχε στον εορτασµό.
Η τρίτη άρνηση: 1995
Η περιβόητη «γενιά του Πολυτεχνείου» ήταν βέβαια ο ∆ούρειος
Ίππος για τη δυσφήµηση της εξέγερσης. Αναπαράγοντας κάθε χρόνο τη φιλολογία περί «πρωταγωνιστών», και παρουσιάζοντας την ατοµική τους εξέλιξη από νεαρούς επαναστάτες σε µεσήλικες βουλευτές ή γραφικούς νοσταλγούς, πολύ γρήγορα αφυδατώθηκε το γεγονός από τον ανατρεπτικό και επαναστατικό του χαρακτήρα. Το «Πολυτεχνείο» θα ταυτιστεί από τότε µε όλες τις αρνητικές συνδηλώσεις της Μεταπολίτευσης, από τα σκάνδαλα µέχρι τον αυταρχικό δικοµµατισµό.
Το επόµενο βήµα ήταν να υπονοµεύεται συνεχώς στη συνείδηση των πολιτών το «Πολυτεχνείο» µέσα από τις πανηγυριώτικες εκδηλώσεις και τα ετήσια επεισόδια. Οι χουντικοί βρήκαν το έδαφος να διακηρύσσουν σε όλους τους τόνους ότι τα περί νεκρών του «Πολυτεχνείου» αποτελούν µυθεύµατα των πάσης φύσεως «προοδευτικών». Τον Νοέµβριο του 1994, στην επέτειο του «Πολυτεχνείου», ο Χρήστος Πασαλάρης παρουσίαζε µια νέα εκδοχή της εξέγερσης, φροντίζοντας µάλιστα να βάλει τη λέξη σε εισαγωγικά: Μπορεί οι Έλληνες να «νανουρίζονται ακόµη από αυτό το «αντιστασιακό» παραµύθι», αλλά στην πραγµατικότητα το «Πολυτεχνείο» δεν ήταν παρά µια πράξη σκηνοθετηµένη από «σκοτεινούς υπερατλαντικούς σκηνοθέτες», που «εργάστηκαν καταχθόνια για να φέρουν στην εξουσία τον Ιωαννίδη και να παραδώσουν τη µισή Κύπρο στους Τούρκους» («Ως πότε το παραµύθι του Πολυτεχνείου;», Απογευµατινή, 18.11.1994). Έναν χρόνο αργότερα, τον Νοέµβρη του 1995, ο Μιχάλης ∆ηµητρίου θα προχωρούσε ακόµη περισσότερο: το «Πολυτεχνείο», «σύγκρουση και διαµάχη Ελλήνων προς Έλληνες», δεν έχει και πολύ νόηµα να γιορτάζεται. «Είναι µια επέτειος «ενδοελληνική» [...] όπως ήταν η εκτέλεση των Εξ, το 1935, τα ∆εκεµβριανά, το 1963 και η υπόθεση (sic) Λαµπράκη, η επέτειος της 4ης Αυγούστου και τόσες άλλες επέτειοι που δίχασαν και πόνεσαν τους Έλληνες εξαιτίας Ελλήνων» («Ως πότε Πολυτεχνείο;», Ελεύθερος Τύπος, 15.11.1995).
Η τέταρτη άρνηση: 2004
Για πρώτη φορά θα αγκαλιάσει η ∆εξιά το «Πολυτεχνείο» κατά την περίοδο της κυβέρνησης Κώστα Καραµανλή και τα γνωστά ανοίγµατα του τότε πρωθυπουργού µε τις επισκέψεις στον Αη-Στράτη και άλλες συµβολικές κινήσεις προς την κατεύθυνση της Αριστεράς. Και πάλι, όµως, δεν θα βρεθεί βέβαια καµιά άλλη επιβεβαίωση για τη συµµετοχή της ∆εξιάς στα γεγονότα του «Πολυτεχνείου», παρά µόνο η «αποκάλυψη» ότι ο Κώστας Καραµανλής έκανε κοπάνα στις 15 Νοεµβρίου 1973 µαζί µε τους συµµαθητές του.
Η µνήµη του «Πολυτεχνείου» είχε πια ξεθωριάσει τόσο πολύ που καθένας µπορούσε να λέει και να γράφει ό,τι ήθελε. Αλλά αυτή η χαλαρή ταύτιση ενός ηγέτη της δεξιάς παράταξης µε το «Πολυτεχνείο» έχει και µια αισιόδοξη ανάγνωση. Ότι ακόµα και τότε η εξέγερση διατηρούσε µια αίγλη, που δεν µπόρεσαν να διαγράψουν 30 χρόνια δυσφήµησης.
Η πέµπτη άρνηση: 2013
Ειρωνεία της ιστορίας: Μια αποκαλυπτική συµβολή στην ιστοριογραφία περί «Πολυτεχνείου» φέρει την υπογραφή ενός φανατικού εθνικοσοσιαλιστή! Συνιδρυτής της Χρυσής Αυγής, στενός συνεργάτης του Μιχαλολιάκου και συγγραφέας των βασικών ιδεολογικών κειµένων της οργάνωσης, ο Γιάννης Περδικάρης, ήταν φοιτητής στη Σχολή Μηχανολόγων του Μετσόβιου την περίοδο της εξέγερσης. Στο βιβλίο του περί Χρυσής Αυγής που κυκλοφόρησε µε το ψευδώνυµο Ίων Φιλίππου, ο Περδικάρης περιγράφει τον ιδιαίτερο ρόλο της οµάδας Μιχαλολιάκου, η οποία ανήκε τότε στο «Κόµµα Τετάρτης Αυγούστου», την οργάνωση του Κώστα Πλεύρη, τη µόνη οργάνωση που επέτρεπε τη λειτουργία της το δικτατορικό καθεστώς.
«Την βραδιά του Πολυτεχνείου», γράφει ο Περδικάρης, «η οµάδα νεολαίων ήταν συγκεντρωµένη έξω από τα γραφεία της Τετάρτης Αυγούστου, γωνία Μπουµπουλίνας και Αλεξάνδρας. Έλειπαν όσοι είχαν αποφασίσει να αναµειχθούν στα γεγονότα στο πλευρό των δυνάµεων καταστολής, όπως ο Ηλίας Τσιαπούρης και πολλοί εθνικιστές-χουντικοί. Μαζί µου ήταν ο Αριστοτέλης Καλέντζης και ο Νίκος Μιχαλολιάκος. Παραµείναµε µέχρι αργά συνοµιλώντας και περιµένοντας τις εξελίξεις. Κατά τις 1.00 πµ, σε µια καπνισµένη ατµόσφαιρα που µύριζε κυριολεκτικά µπαρούτι, έφτασε κοντά µας από την Μπουµπουλίνας ένα άγηµα αστυνοµικών µε άγριες διαθέσεις και κραδαίνοντας τα κλοµπς. Κάποιος φώναξε, «νεολαία Μεταξά, νεολαία Μεταξά». ∆ε νοµίζω ότι οι αστυνοµικοί κατάλαβαν τι εννοούσε. Προλάβαµε να υποχωρήσουµε στα γραφεία µας. Μια ώρα αργότερα και πριν τα τανκς φτάσουν στην πύλη του Πολυτεχνείου είχαµε όλοι αποχωρήσει».
Περιττό να σηµειώσω ότι και οι άλλοι φανατικοί οπαδοί του Ιωάννη Μεταξά που έχουν προσχωρήσει στην κυβερνώσα ∆εξιά (Γεωργιάδης, Πλεύρης, Βορίδης κ.ά.) συµµερίζονται την ίδια απέχθεια για την εξέγερση του «Πολυτεχνείου».
Ποιος είπε ότι το ελληνικό κράτος δεν έχει συνέχεια; Ειδικά το ελληνικό βαθύ κράτος;
(Ο ∆ηµήτρης Ψαρράς, δηµοσιογράφος, ήταν τότε φοιτητής στην Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ)
