Με αφορμή το Διεθνές Συνέδριο που διεξάγεται Παρασκευή και Σάββατο από το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας στη Θεσσαλονίκη το Dnews συζητά με δύο από τους κορυφαίους ομιλητές, τους καθηγητές Πολυμέρη Βόγλη και Νίκο Μαραντζίδη. Τίτλος του Συνεδρίου «Η δεκαετία της δεκαετίας του '40 στη μεταπολίτευση - Ταυτότητες-διακυβεύματα - στρατηγικές».
Γιατί τόσες δεκαετίες μετά τη λήξη του Εμφυλίου η ελληνική κοινωνία συνεχίζει να ενδιαφέρεται για τη δεκαετία του 40;
Νίκος Μαραντζίδης: Καμιά άλλη περίοδος της ιστορίας του ελληνικού κράτους δεν συγκέντρωσε τόσο μεγάλο ενδιαφέρον, τόσο μεγάλη βιβλιογραφική και ερευνητική παραγωγή όσο η δεκαετία του '40. Αναμφίβολα, η ανθρώπινη τραγωδία, τα εκατοντάδες χιλιάδες θύματα, η έκταση της ανθρωπιστικής καταστροφής, οι αναρίθμητες υλικές καταστροφές και ο τεράστιος αριθμός προσφύγων και βιαίως μετακινηθέντων πληθυσμών ζύγισαν βαριά στα κεφάλια των επόμενων γενιών.
Όμως, υπάρχει κάτι πέρα από αυτά. Η δεκαετία του ’40 διαμόρφωσε πολιτικές εξελίξεις και κληροδότησε ισχυρές ταυτότητες και συμπεριφορές. Κατ’ επέκταση, η δημόσια συζήτηση για την Κατοχή και τον Εμφύλιο, αποτέλεσε μέρος της πολιτικής αντιπαράθεσης και του κομματικού ανταγωνισμού. Η δεκαετία του ’40 υπήρξε κατεξοχήν το πεδίο όπου η δημόσια χρήση της ιστορίας πήρε εκρηκτικές διαστάσεις: κράτος, κόμματα, θεσμοί κινητοποιήθηκαν προκειμένου να παραγάγουν αφηγήματα με ιδεολογικές και πολιτικές στοχεύσεις. Σε μεγάλο βαθμό αυτό συνεχίζεται. Για να παραφράσω τα λόγια ενός Γάλλου ιστορικού, η δεκαετία του ’40 είναι ένα παρελθόν που δεν λέει να παρέλθει.
Πολυμέρης Βόγλης: Δεν θα πρέπει να μας προξενεί εντύπωση γιατί αποτελεί μια καθοριστική περίοδο της ελληνικής ιστορίας. Το ίδιο συμβαίνει στη Γαλλία με τη Γαλλική Επανάσταση, στην Ισπανία με τον ισπανικό εμφύλιο ή στη Γερμανία με την περίοδο του ναζισμού. Με έναν αντίστοιχο τρόπο η Κατοχή, η Αντίσταση και ο Εμφύλιος διαμόρφωσαν την ελληνική κοινωνία και την ιστορία αυτού του τόπου μέχρι τις μέρες μας. Άρα είναι λογικό να απασχολεί όχι μόνο τους ιστορικούς αλλά και τους λογοτέχνες, τους σκηνοθέτες, τους δημοσιογράφους, τους πολιτικούς, κ.ά.
Η δεκαετία του 1940 δημιούργησε τη διαιρετική τομή μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς και γι' αυτό το λόγο και οι δύο παρατάξεις για δεκαετίες αναφέρονταν στην επίμαχη δεκαετία. Θεωρείτε ότι η δεκαετία του 1940 εξακολουθεί να αποτελεί στις μέρες μας σημείο αναφοράς για τις δύο παρατάξεις;
ΝΜ: Πράγματι, η Κατοχή και ιδιαίτερα ο εμφύλιος πόλεμος υπονόμευσαν την σημασία και την κληρονομιά του Εθνικού Διχασμού, διεύρυναν και βάθυναν την αντίθεση Δεξιάς/Αριστεράς. Αναμφίβολα, η μεταπολίτευση έλκει μεγάλο μέρος του πολιτικού και ιδεολογικού ρεπερτορίου της από τη δεκαετία του ’40. Παρά τις μεταβολές που παρατηρούνται, και τις αυξομειώσεις της έντασης, η περίοδος αυτή συνεχίζει να αποτελεί σημείο αναφοράς.
ΠΒ: Ναι, συνεχίζει αλλά με λιγότερη ένταση στις μέρες μας. Στο παρελθόν, βέβαια, τα πράγματα ήταν διαφορετικά γιατί για πολλά χρόνια η διαιρετική τομή μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς δεν αφορούσε απλά και μόνο πολιτικές ταυτότητες. Η διαίρεση ήταν συνυφασμένη με πολιτικές διακρίσεων και διώξεων ακριβώς λόγω της συμμετοχής κάποιου π.χ. στην εαμική Αντίσταση. Η διαίρεση δεν δημιουργήθηκε μόνο λόγω της εμφύλιας σύγκρουσης αλλά και λόγω των πολιτικών που την διαιώνισαν στα μετεμφυλιακά χρόνια. Το ρήγμα μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς γεφυρώθηκε στη δεκαετία του 1980, όταν οι κυβερνήσεις ακολούθησαν την λεγόμενη πολιτική της «εθνικής συμφιλίωσης». Στα χρόνια που ακολούθησαν οι πολιτικές ταυτότητες έγιναν πιο ρευστές και η δεκαετία του 1940 έπαψε να αποτελεί σημείο αναφοράς. Βέβαια, να προσθέσω ότι αυτό ισχύει πολύ περισσότερο για τη Δεξιά παρά για την Αριστερά. Η Αριστερά «επιστρέφει» πολύ πιο συχνά στη δεκαετία του 1940 γιατί αποτέλεσε την πιο σημαντική περίοδο στην ιστορική διαδρομή της.
Η Κατοχή και ο Εμφύλιος έχουν μελετηθεί και συζητηθεί όσο καμιά άλλη περίοδος της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Θεωρείτε ότι υπάρχουν ακόμη «σκοτεινές» πλευρές ή θέματα ταμπού, τα οποία αποφεύγουμε να συζητήσουμε;
ΝΜ: Η επιστημονική παραγωγή για τη δεκαετία του ’40 είναι από κάθε άποψη και με διαφορά η πιο πλούσια σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη περίοδο της ελληνικής ιστορίας. Οι τελευταίες δεκαετίες υπήρξαν εξαιρετικά γόνιμες στη μελέτη θεμάτων που παλαιότερα υπήρξαν ζητήματα «ταμπού», όπως για παράδειγμα ο δοσιλογισμός. Αυτό δεν σημαίνει πως έχουν απαντηθεί όλα τα ερωτήματα και έχουν διερευνηθεί όλες οι όψεις αυτής της δεκαετίας. Κάθε άλλο! Εξάλλου, κάθε εποχή αντιμετωπίζει το παρελθόν με τα δικά της μάτια, τις δικές της αξίες και ως εκ τούτου και με τις δικές της μεθοδολογικές προσεγγίσεις και ερωτήματα.
ΠΒ: Είναι σημαντικό όχι μόνο για την ιστοριογραφία αλλά για την ελληνική κοινωνία ότι πολλά θέματα που ήταν «άγνωστα» πριν 30 χρόνια, πλέον έχουν ενταχθεί στη σύγχρονη ιστορική κουλτούρα, όπως για παράδειγμα η εξόντωση των Ελλήνων Εβραίων. Ο δωσιλογισμός, όπως αναφέρθηκε, ήταν επίσης ένα μεγάλο θέμα-ταμπού μέχρι πρόσφατα. Με αφορμή αυτά τα δύο θέματα κατά τη γνώμη μου έχει μεγάλο ενδιαφέρον να σκεφτούμε γιατί δημιουργούνται ταμπού, δηλαδή με ποιο τρόπο και για ποιο λόγο δηλαδή κάποια ζητήματα τίθενται εκτός έρευνας και συζήτησης. Πάντως, κι εγώ θεωρώ ότι υπάρχουν πολλά περιθώρια είτε για έρευνα νέων ζητημάτων είτε για να εξετάσουμε με νέα ματιά ζητήματα που θεωρούμε ότι γνωρίζουμε.
