Η δημόσια συζήτηση για τη βία και την παραβατικότητα των εφήβων καθώς για τους τρόπους αντιμετώπισης είναι αναγκαία και πρέπει να διεξάγεται σε βάθος, τεκμηριωμένα και χωρίς ηθικό πανικό. Ο τρόπος που μιλάμε για τους εφήβους και τις οικογένειές τους καθορίζει το αξιακό πλαίσιο των θεσμικών και πολιτικών παρεμβάσεων για την αντιμετώπιση ενός πολυπαραγοντικού φαινομένου.
Στην ΕΠΑΨΥ βλέπουμε την εφηβική παραβατικότητα ως σύμπτωμα μιας γενικότερης κοινωνικής και θεσμικής δυσλειτουργίας και ως αποτυχία ενός συστήματος πολύ μεγαλύτερου από μια οικογένεια, μια γειτονιά, ένα σχολείο. Δεν αναζητούμε αιτιοπαθογενετικές ερμηνείες στην ανθρώπινη φύση και σε βιολογικούς δείκτες και δεν πιστεύουμε σε μια υποτιθέμενη γενετικά καθορισμένη και μη αναστρέψιμη επιθετικότητα των νέων. Η εμπειρία στο πεδίο μας δείχνει ότι ο θυμός, η επιθετικότητα, οι βίαιες σκέψεις, ακόμη και η εμπλοκή σε παραβατικές πράξεις δεν αποτελούν αμετάκλητη ταυτότητα, και πως ένας έφηβος μπορεί να θυμώνει έντονα, να δυσκολεύεται να ελέγξει τις παρορμήσεις του, να φέρεται επιθετικά και την ίδια στιγμή να βλέπει το πρόβλημα, να υποφέρει από αυτό και να θέλει να αλλάξει. Πάνω σε αυτή την πραγματικότητα πρέπει να στηρίζεται κάθε ψυχοθεραπευτική και ψυχοκοινωνική παρέμβαση, όπως και εφαρμοσμένες πολιτικές και σχέδια δράσης για την πρόληψη της εφηβικής και νεανικής βίας.
Η κατανόηση είναι περισσότερο σημαντική ακόμη και από την οριοθέτηση. Όταν αναγνωρίζουμε τις συνθήκες που ευνοούν τη βία, προστατεύουμε τα θύματα και ταυτόχρονα δίνουμε στους θύτες πραγματική δυνατότητα αλλαγής.
Δεν υπάρχει καλή βία, ανάλογα με το στόχο. Δεν αθωώνεται η επιθετικότητα όταν κατευθύνεται σε έναν κοινωνικά ή πολιτικά προσδιορισμένο «εχθρό».
Πρόληψη σημαίνει να καλλιεργούμε την ενσυναίσθηση, την αυτορρύθμιση, το σεβασμό στη διαφορετικότητα, την κατανόηση του Άλλου, την ικανότητα σύνδεσης, τη μη βίαιη επίλυση των συγκρούσεων και την ικανότητα να βλέπει κανείς τις συνέπειες των πράξεών του.
Η πρόληψη αρχίζει πολύ πριν από την παραβατικότητα
Χρειαζόμαστε σχολεία που εντοπίζουν νωρίς τον εκφοβισμό και τον αποκλεισμό, με ριζική αναδόμηση του περιεχομένου της εκπαίδευσης, γονείς που έχουν στήριξη όταν τη χρειάζονται, υπηρεσίες ψυχικής υγείας προσβάσιμες στους εφήβους, χώρους δημιουργικής έκφρασης και συμμετοχής, κοινότητες που προσφέρουν πραγματικές ευκαιρίες ένταξης. Χρειάζεται επίσης να ακούμε τους ίδιους τους εφήβους: να τους δίνουμε χώρο να εκφράζονται και να συμμετέχουν στις πολιτικές και τις παρεμβάσεις που τους αφορούν.
Στη φιλοσοφία της ΕΠΑΨΥ, οι έφηβοι και οι νέοι είναι ενεργά υποκείμενα, με δικαίωμα λόγου και επιρροής στις αποφάσεις για τη ζωή τους. Όσοι υλοποιούν παρεμβάσεις για την εφηβική βία, ενήλικες, ειδικοί και θεσμοί, χρειάζονται δίπλα τους εκείνους για τους οποίους σχεδιάζουν. Γι' αυτό υποστηρίζουμε τη συν-κατασκευή (co-production) των παρεμβάσεων: νέοι, επαγγελματίες ψυχικής υγείας, οικογένειες και κοινότητες συνεργάζονται. Η επιστημονική γνώση είναι απαραίτητη, αλλά το ίδιο και η βιωματική γνώση των νέων για τις δυσκολίες και την καθημερινότητά τους. Γι αυτό έχει σημασία η συμμετοχή ομότιμων (peer participation). Νέοι με παρελθόν παραβατικότητας μπορούν να στηρίζουν άλλους νέους, να χτίζουν σχέσεις εμπιστοσύνης και να σχεδιάζουν δράσεις που ταιριάζουν στις πραγματικές ανάγκες της ηλικίας τους.
Στο πρόγραμμα «It’s up to You(th)» της ΕΠΑΨΥ, η συμμετοχή αυτή παίρνει συγκεκριμένη μορφή στο Youth Advisory Group, τη Συμβουλευτική Ομάδα Νέων, έναν οργανωμένο χώρο όπου οι νέοι αναδεικνύουν ζητήματα, διατυπώνουν προτάσεις, συμμετέχουν σε δημόσιες συζητήσεις και συμβάλλουν στις δράσεις πρόληψης και ψυχοκοινωνικής υποστήριξης.
Το πρόγραμμα «It’s up to You(th)»
Με αυτή τη φιλοσοφία υλοποιούμε το πρόγραμμα «It’s up to You(th)» από το 2024 με χρηματοδότηση και εποπτεία του Υπουργείου Υγείας. Σε μια πιλοτική παρέμβαση στους Δήμους Αμαρουσίου, Αχαρνών, Κηφισιάς και Λυκόβρυσης – Πεύκης, δοκιμάζουμε ένα ολιστικό μοντέλο κοινοτικής πρόληψης και ψυχοκοινωνικής υποστήριξης. Περιλαμβάνει έγκαιρη παρέμβαση, άμεση στήριξη νέων σε κρίση, δουλειά στον δρόμο (street work), συνεργασία με σχολεία και οικογένειες, ενεργοποίηση της τοπικής κοινότητας και συμμετοχή των ίδιων των νέων. Δουλεύουμε με ψυχοκοινωνική υποστήριξη, βιωματικές και δημιουργικές δράσεις, μουσική, τέχνη και τοπικούς φορείς. Στόχος είναι να μη χρειάζεται ένας νέος να καταφύγει στη βία για να εκφραστεί, να προστατευτεί, να διεκδικήσει αναγνώριση ή να νιώσει ότι ανήκει κάπου.
Η εξωτερική αξιολόγηση του προγράμματος από το "εργαστήριο αποκαταστατικής δικαιοσύνης και διαμεσολάβησης" του τμήματος κοινωνιολογίας του Παντείου αποδεικνύει ότι αυτός είναι ο μόνος αποτελεσματικός τρόπος. Γιατί κανένας έφηβος δεν πρέπει να εγκλωβίζεται σε ένα λάθος, ούτε να ορίζεται για πάντα από μια δύσκολη στιγμή της ζωής του.
Οι νέοι χρειάζονται ευκαιρίες, όχι ταμπέλες· στήριξη, όχι στιγματισμό. Και μια κοινωνία που επενδύει στην πρόληψη, στην κατανόηση και στην ενδυνάμωσή τους, όχι στην καταστολή και στον ηθικό πανικό.
(Ο Στ. Στυλιανίδης είναι ομότιμος καθηγητής κοινωνικής ψυχιατρικής στο Πάντειο, ιδρυτής και επίτιμος πρόεδρος της ΕΠΑΨΥ- Ο Δ. Γαλάνης είναι πρόεδρος της ΕΠΑΨΥ, κοινωνικός λειτουργός, συστημικός θεραπευτής)































