Επτά χρόνια μετά την ίδρυση της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας (Ε.Α.Δ.), το συγκεντρωτικό ελεγκτικό μοντέλο που επελέγη για την καταπολέμηση της διαφθοράς αποδεικνύεται στην πράξη αναποτελεσματικό.
Παρά την οριζόντια αρμοδιότητα που προέκυψε από τη συγχώνευση πέντε ελεγκτικών φορέων, δεν διαμορφώθηκε ένα σύστημα ικανό να προλαμβάνει και να ανιχνεύει εγκαίρως τους συστημικούς κινδύνους, τις θεσμικές αυθαιρεσίες και τη σπατάλη δημόσιων πόρων. Υποθέσεις όπως ο ΟΠΕΚΕΠΕ, οι καταχρηστικές απευθείας αναθέσεις, οι φωτογραφικοί διαγωνισμοί και η «λίστα Πέτσα» ανέδειξαν σοβαρά ρήγματα στη διοικητική λειτουργία, τη σύγκρουση συμφερόντων και τη θεσμική λογοδοσία.
Το μέγεθος του προβλήματος αποτυπώνεται ανάγλυφα στα στοιχεία διαφορετικών πηγών. Ενδεικτικά:
· Ευρωπαϊκή Εισαγγελία: Σύμφωνα με την ετήσια έκθεσή της, στο τέλος του 2025 βρίσκονταν σε εξέλιξη 175 έρευνες στη χώρα μας, με εκτιμώμενη συνολική ζημία 2,68 δισ. ευρώ - εκ των οποίων οι 10 αφορούν διαφθορά συνδεόμενη με απάτη σε δαπάνες ύψους 268,55 εκατ. ευρώ.
· Ελεγκτικό Συνέδριο: Μόλις το 19% των φορέων του δημόσιου τομέα διαθέτει επαρκώς λειτουργικά Συστήματα Εσωτερικού Ελέγχου, ενώ σε συμβάσεις ύψους 1,24 δισ. ευρώ εντοπίστηκαν σοβαρά ζητήματα διαφάνειας, με την κατάχρηση σε απευθείας αναθέσεις και κλειστούς διαγωνισμούς να συνεχίζεται κανονικά.
Το συμπέρασμα είναι σαφές: πέρα από τη δεδομένη κυβερνητική ευθύνη και τη συνειδητή έλλειψη πολιτικής βούλησης για ουσιαστική λογοδοσία, η ελεγκτική πολιτική του «επιτελικού κράτους» παραμένει προσανατολισμένη στην καταστολή. Ο έλεγχος ενεργοποιείται αφού συντελεστεί η ζημιά - και συχνά μόνο κατόπιν πίεσης ή ευρωπαϊκών παρεμβάσεων - αντί να αποτρέπει εξαρχής τις συνθήκες που ευνοούν την κακοδιοίκηση. Το ζητούμενο, όμως, δεν είναι απλώς πόσα πορίσματα εκδίδονται εκ των υστέρων, αλλά πόσες παρατυπίες προλαμβάνονται και πόσα πορίσματα μετατρέπονται σε πραγματικές θεσμικές διορθώσεις.
Το οικονομικό και κοινωνικό κόστος της διαφθοράς
Η διαφθορά δεν πλήττει μόνο τη δημοκρατία· συνιστά βαριά οικονομική στρέβλωση. Οι μη ανταγωνιστικές αναθέσεις και η επιλεκτική πρόσβαση σε επιδοτήσεις, άδειες και προγράμματα παράγουν κέρδη που δεν βασίζονται στην παραγωγικότητα ή την καινοτομία, αλλά σε πελατειακά δίκτυα.
Οι συνέπειες βαραίνουν το σύνολο της κοινωνίας: υπονομεύεται ο υγιής ανταγωνισμός, οι φορολογούμενοι πληρώνουν ακριβότερα έργα και υπηρεσίες, οι ευάλωτοι πολίτες στερούνται πόρους που καταλήγουν σε μη δικαιούχους, ενώ η φορολογική απάτη μετακυλίει τα βάρη στους συνεπείς. Πρόκειται για έναν μηχανισμό άδικης αναδιανομής πλούτου με τεράστιο κόστος ευκαιρίας, καθώς πολύτιμοι πόροι στερούνται από την υγεία, την παιδεία, τις υποδομές και τις παραγωγικές επενδύσεις.
Οι 8 άξονες μιας νέας ελεγκτικής πολιτικής
Η ανατροπή αυτής της εικόνας απαιτεί τη μετάβαση από ένα κράτος που αντιδρά σε ένα κράτος που προβλέπει και προλαμβάνει, μέσα από οκτώ συγκεκριμένες θεσμικές τομές:
1. Ανεξάρτητος κεντρικός ελεγκτικός θεσμός: Ίδρυση πραγματικά Ανεξάρτητου Ελεγκτικού Μηχανισμού, απαλλαγμένου από κυβερνητική κηδεμονία και ισχυρά θεσμικά εχέγγυα ανεξαρτησίας.
2. Μόνιμο σώμα εξειδικευμένων ελεγκτών: Σύσταση κλάδου ΠΕ Ελεγκτών Δημόσιας Διοίκησης μέσω ειδικής εκπαίδευσης στην ΕΣΔΔΑ, με διακριτή υπηρεσιακή εξέλιξη, ώστε να διασφαλιστεί η τεχνογνωσία, η ανεξαρτησία και η θεσμική συνέχεια.
3. Κοινωνική λογοδοσία: Θεσμοθέτηση Συμβουλίου Κοινωνικής Λογοδοσίας με συμμετοχή κοινωνικών, επιστημονικών, συνδικαλιστικών και παραγωγικών φορέων, καθώς και Ανεξάρτητων Αρχών, για την παρακολούθηση της υλοποίησης των πορισμάτων.
4. Ψηφιακός έλεγχος δημόσιων δαπανών: Αξιοποίηση της Ψηφιακής Πλατφόρμας ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ (πρόταση του ΙΝ.ΑΤ.) για τη διασταύρωση συμβάσεων, τιμών, προδιαγραφών και πληρωμών, παρακολουθώντας όλη τη διαδρομή του δημόσιου χρήματος.
5. Διαφανή κριτήρια επιχορηγήσεων: Ενιαία, δημοσιευμένα και ποσοτικοποιημένα κριτήρια για κάθε επιχορήγηση σε ιδρύματα, σωματεία και ΜΚΟ, με υποχρεωτική τεκμηρίωση της αναγκαιότητας και του ύψους της.
6. Πρόληψη της σύγκρουσης συμφερόντων: Καθολική απαγόρευση παροχής συμβουλευτικών υπηρεσιών σε ιδιωτικούς φορείς που επηρεάζονται από πολιτικές στον σχεδιασμό των οποίων συμμετείχε ο σύμβουλος, με αυστηρή υποχρέωση δήλωσης συμφερόντων.
7. Εκ των προτέρων αξιολόγηση κινδύνων: Υποχρεωτική ανάλυση κινδύνων διαφθοράς πριν από την έναρξη νέων προγραμμάτων, επιδοτήσεων ή μεγάλων δαπανών, ώστε να εντοπίζονται ασαφή κριτήρια και «παράθυρα» κατάχρησης πριν γίνουν πληρωμές.
8. Πλήρης εφαρμογή του Εσωτερικού Ελέγχου: Επαρκής στελέχωση και λειτουργική ανεξαρτησία των Μονάδων Εσωτερικού Ελέγχου σε όλο το Δημόσιο, με περιορισμό της εξάρτησης από εξωτερικούς συμβούλους.
Αξιολόγηση με μετρήσιμα αποτελέσματα
Η επιτυχία αυτών των αλλαγών δεν θα κρίνεται από τον όγκο των εγγράφων, αλλά από μετρήσιμους δείκτες αποτελεσματικότητας: το ποσοστό των πορισμάτων που υλοποιούνται έγκαιρα, τον χρόνο αντίδρασης από την εμφάνιση ενός κινδύνου, τον αριθμό των συμβάσεων υψηλού κινδύνου που μπλοκάρονται πριν από την εκταμίευση και την ουσιαστική λειτουργία των Συστημάτων Εσωτερικού Ελέγχου.
Στόχος μας δεν είναι ένα κράτος που απλώς διαπιστώνει τη διαφθορά εκ των υστέρων, αλλά ένα κράτος που χτυπά τις αιτίες που τη γεννούν. Αυτές είναι μερικές μόνο από τις προτάσεις της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης, οι οποίες θα παρουσιαστούν αναλυτικά το επόμενο διάστημα. Σε κάθε περίπτωση, όμως, καμία αλλαγή δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς πολιτική βούληση για σύγκρουση με τα καρτέλ και τα κατεστημένα συμφέροντα. Και αυτή τη σύγκρουση είμαστε αποφασισμένοι να την πάμε μέχρι τέλους.
(Ο Γρηγόρης Θεοδωράκης είναι Τομεάρχης Δημόσιας Διοίκησης ΕΛΑΣ- Ο Γιώργος Σπανουδάκης είναι Αν. Τομεάρχης Δημόσιας Διοίκησης ΕΛΑΣ)
































