Μια φορά κι ένα καιρό η Ελλάδα αποχώρησε από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ. Μια άλλη επέστρεψε κι έζησαν καλά και η Τουρκία ( αιτία αποχώρησης-επιστροφής ) ακόμη καλύτερα…
Λίγοι το θυμούνται , ακόμη λιγότεροι συνδέουν εκείνη την εποχή με τις κατοπινές εξελίξεις στις ελληνοτουρκικές, ελληνοαμερικανικές και τριγωνικές σχέσεις μεταξύ Ουάσιγκτον -Αθήνας-Άγκυρας.
Η αποχώρηση εξαγγέλθηκε από την πρώτη μεταπολιτευτική κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή στις 14 Αυγούστου 1974. Λίγες ώρες μετά τη νέα τουρκική εισβολή του «Αττίλα 2» στην Κύπρο. Σύμφωνα με την ομόφωνη απόφαση της τότε κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας «…το ΝΑΤΟ αποδείχθηκε ανίκανο να παρεμποδίσει την Τουρκία από την εξαπόλυση νέας βάρβαρης και απρόκλητης επίθεσης κατά της Κύπρου… Το ΝΑΤΟ δεν έχει επομένως λόγο ύπαρξης και δεν μπορεί να εκπληρώσει το σκοπό για τον οποίο συνεστήθη, αφού δεν μπορεί να αποτρέψει τον πόλεμο μεταξύ δύο μελών του….».
Σε κείνες τις δραματικές συνθήκες και αμέσως μετά από «πολεμική» σύσκεψη στο Πεντάγωνο ο Καραμανλής έκανε και μια γενικότερη δήλωση: «Καταγγέλλω εις όλον τον πολιτισμένον κόσμον την τουρκικήν συμπεριφοράν. Το Συμβούλιον Ασφαλείας, που επελήφθη ήδη του θέματος, θα αποδείξη με τας αποφάσεις τας οποίας καλείται αμέσως να λάβη, κατά πόσον ο Οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών έχει λόγον υπάρξεως και ημπορεί να εκπληρώση τον σκοπόν διά τον οποίον συνεστήθη. Από την πλευράς της η Ελλάς θα λάβη όλα τα πρόσφορα μέτρα διά την αντιμετώπισιν μίας επιθέσεως η οποία όχι μόνον στρέφεται εναντίον του ανεξαρτήτου Κράτους της Κύπρου, αλλά και κλονίζει τους θεσμούς και την τάξιν όλου του κόσμου».
Τα «πρόσφορα» μέτρα ήταν η αποχώρηση από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, η οποία συνόδευσε την απόφαση της χώρας να μην επέμβει στρατιωτικά στην Κύπρο, όπως ανακοινώθηκε με το πέρας της σύσκεψης στο Πεντάγωνο εκείνη τη μέρα. «Κατόπιν της αποδειχθείσης ανικανότητος της Ατλαντικής Συμμαχίας να αναχαιτίση την Τουρκίαν από του να δημιουργήση κατάστασιν συρράξεως μεταξύ δύο συμμάχων, ο πρωθυπουργός κ. Καραμανλής έδωσεν εντολήν όπως αι ελληνικαί ένοπλοι δυνάμεις αποσυρθούν από την Συμμαχίαν του ΝΑΤΟ. Η Ελλάς θέλει παραμείνει μέλος της Συμμαχίας μόνον ως προς το πολιτικόν μέρος αυτής».
Στις συσκέψεις, παρά τις προθέσεις που εκδηλώθηκαν και σχετικές στρατιωτικές κινήσεις, διαπιστώθηκε η αδυναμία ένοπλης παρέμβασης στην Κύπρο για πολλούς λόγους. Αλώστε, η κατάσταση στις Ένοπλες Δυνάμεις της χώρας ήταν κωμικοτραγική , όπως έδειξε και η χουντική επιστράτευση στις 21 Ιουλίου.
Το σημαντικότερο ρόλο στην εξέλιξη της φάσης αυτής της κυπριακής τραγωδίας διαδραμάτισαν οι ενέργειες και οι παραλείψεις του ΝΑΤΟ και των κυβερνήσεων ΗΠΑ – Αγγλίας.
Η στάση τους όχι μόνο δεν ήταν αποτρεπτική, αλλά αντίθετα ανέχθηκαν, ενθάρρυναν και βοήθησαν τους εισβολείς. Η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη μ΄ ένα πρωτοφανή κυνισμό των συμμάχων της. Χαρακτηριστικό δείγμα του ήταν αυτό που διαδραματίστηκε μετά την πρώτη φάση της τουρκικής εισβολήσ στις 30 Ιουλίου. Η ελληνική κυβέρνηση ζήτησε έκτακτη συνεδρίαση του συμβουλίου των υπουργών Εξωτερικών των χωρών- μελών του ΝΑΤΟ. Ο Γιόζεφ Λουνς, γ.γ. Συμμαχίας, διαμήνυσε πως ο ίδιος δεν θα λάμβανε μέρος, επειδή αναχωρούσε για διακοπές! Επιπλέον, ότι «δεν θα παρίσταντο επίσης οι περισσότεροι υπουργοί Εξωτερικών, λόγω απασχολήσεώς των ή διακοπών»!
«Βαλβίδα ασφαλείας»
Ενώ οι διαπραγματεύσεις της Γενεύης οδηγούνταν σε ναυάγιο, η κυβέρνηση εξέτασε σοβαρά – για πρώτη φορά στις 12 Αυγούστου – το ενδεχόμενο να αποχωρήσει η χώρα από το ΝΑΤΟ. Σχετική εισήγηση είχε κάνει ο έμπειρος διπλωμάτης, έμπιστος συνεργάτης του Καραμανλή, Άγγ, Βλάχος. Η θέση του πρωθυπουργού ήταν ότι αυτό θα μπορούσε να γίνει αν η Τουρκία προχωρούσε σε νέα επίθεση. Όπως συνέβη σε λιγότερο από δύο εικοσιτετράωρα.
Στην εισήγηση-έκθεση του Α. Βλάχου επισημαίνονταν ότι τ΄ αποτελέσματα που θα είχε η αποχώρηση θα ήταν στο εξωτερικό η «άκρα δυσαρέσκεια» των ΗΠΑ, με παράλληλη εξύψωση του διεθνούς γοήτρου της Ελλάδας. Ως προς το εσωτερικό, ανέφερε:« (Α) Ικανοποίησις μεγάλου ποσοστού κοινής γνώμης. (Β) Αφοπλίζονται στοιχεία άκρας Αριστεράς εις προπαγάνδα των. (Γ) Εξύψωσις γοήτρου Καραμανλή ως λαμβάνοντος υπερήφανον στάσιν. (Δ) Αντίδρασις του στρατού πιθανώς ανάμικτος. Το φιλότιμο των κατωτέρων και μεσαίων αξιωματικών θα ικανοποιηθεί. Θα ανησυχήσουν τα ανώτερα στελέχη».
Βασικά η αποχώρηση, μπροστά στον πάνδημο αντι-νατοικό και αντια-αμερικανικό λαϊκό αίσθημα, ήταν μονόδρομος για εσωτερικούς λόγους. Όπως έχει επιβεβαιώσει λιτά ο Π. Λαμπρίας, δεξί χέρι του Καραμανλή, υφυπουργός παρά τω πρωθυπουργώ και κυβερνητικός εκπρόσωπος, «η αποχώρηση από το ΝΑΤΟ ήταν το άνοιγμα μιας βαλβίδας για τη διαφυγή της εκρηκτικά συσσωρευμένης λαϊκής αγανακτήσεως». Εκτός των άλλων ,η αποχώρηση ήταν κάτι σαν αναγκαίος όρος για την θεμελίωση της πολιτικής ηγεμονίας Καραμανλή και τον χαρακτηρισμό του «εθνάρχη».
Ως προς τις διεθνείς στοχεύσεις και τ΄ αποτελέσματα της αποχώρησης ο ίδιος ο Κ. Καραμανλής ,μερικά χρόνια αργότερα (Μάιος 1987), υπογράμμιζε σ΄ επιστολή του προς την Εξεταστική Επιτροπή της Βουλής για τον Φάκελο της Κύπρου ότι αποσκοπούσε: «Αφ’ ενός μεν να προβάλη εντονώτερα στην διεθνή κοινή γνώμη το δράμα της Κύπρου, αφ’ ετέρου δε να ασκήση πίεση επί των Συμμάχων μας να επέμβουν ενεργά στο Κυπριακό. Η ενέργεια αυτή της Κυβερνήσεως προκάλεσε, ως ήτο φυσικό, ζωηρή εντύπωση, με αποτέλεσμα τα μεν Ηνωμένα Έθνη, στα οποία προσέφυγε η Ελλάς, να καταδικάσουν με τις υπ. αριθ. 357, 358, 359, 360, 361 αποφάσεις τους την Τουρκία, οι δε ΗΠΑ να επιβάλουν εις αυτήν το γνωστό εμπάργκο, το οποίο όμως ήρθη τον Ιούνιο του 1978 κάτω από τις εκβιάσεις αλλά και τις δόλιες διαβεβαιώσεις της Τουρκίας ότι η άρση του εμπάργκο θα διευκόλυνε τη λύση του Κυπριακού».
Σ΄ αυτά εξαντλούνταν ο απολογισμός για τις διπλωματικές και γεωπολιτικές στοχεύσεις της αποχώρησης.
Ο Καραμανλής, τρεις μήνες αφ’ ότου η χώρα αποσύρθηκε από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, μιλούσε σε προεκλογικές συγκεντρώσεις της νεοσύστατης ΝΔ και όχι σπάνια ακουγόταν από τους οπαδούς του το σύνθημα «ΝΑΤΟ – CIA– προδοσία». Πρωτοφανές και μοναδικό σε συνάξεις κόμματος της Δεξιάς. Τόσο μεγάλη ήταν η συσσωρευμένη οργή για τη στάση και τα έργα των συμμάχων διαχρονικά στις ελληνοτουρκικές σχέσεις και κυρίως την περίοδο της χούντας .Κι ας επαναλαμβάνανε ο Καραμανλής τα περί «ανήκομεν εις την Δύσιν» …
Συνόψιση του «μεγάλου λάθους»
Η κυρίαρχη σήμερα αντίληψη είναι ότι η αποχώρηση ήταν ένα από τα μεγάλα λάθη της μεταπολίτευσης. Από πολλούς χαρακτηρίζεται «απερίσκεπτη» , «επικοινωνιακή» κ.α , αλλά ταυτόχρονα και «υψηλού συμβολισμούυ» (για το γόητρο της χώρας και προσωπικά του Καραμανλή). Από την Αριστερά «ατολμη», «ανολοκλήρωτη» , «ελιγμός τακτικής» κ.α.
Ως λάθος τη συνοψίζει επιγραμματικά ο καθηγητής Π. Ιωακειμίδης: «Η απόσυρση της Ελλάδας από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ τον Αύγουστο 1974 από τον Κ . Καραμανλή ως αντίδραση στον δεύτερο <Αττίλα> κατάληψης της Κύπρου από τα τουρκικά στρατεύματα (αν και ίσως πολιτικά αναπόφευκτη )υπήρξε μείζον λάθος που αναγνώρισε και ο ίδιος ο Κ. Καραμανλής. <Είναι ως εάν να χάρισα το μισό Αιγαίο στην Τουρκία> φέρεται να είπε. Πράγματι, η αποχώρηση Ανέτρεψε το καθεστώς επιχειρησιακού ελέγχου στο Αιγαίου υπέρ της Τουρκίας. Και παρά το γεγονός ότι η Ελλάδα επανήλθε στη Συμμαχία το 1980, το αρχικό καθεστώς δεν αποκαταστάθηκε.»
Έτσι κι αλλιώς το αποτέλεσμα ήταν η διαιώνιση των ζητημάτων διοίκησης και ελέγχου στο Αιγαίο και η υποβάθμιση της ελληνικής θέσης στο ΝΑΤΟ, με συνέπειες ως σήμερα.
Δεν έχει νόημα η μυθιστορία «τί θα γινόταν αν…» Δηλαδή αν δεν αποχωρούσε, αν αποχωρούσε και από το στρατιωτικό σκέλος , όπως υποστήριζε η ριζοσπαστική αντιπολίτευση της εποχής, κι άλλα αν…
Ανήκουν σ΄ ένα άλλο σημείωμα ορισμένα συμπεράσματα χρήσιμα για την εποχή μας , που προκύπτουν από την περίοδο αυτή , σχετικά με τη δυναμική των ελληνικών διεθνών σχέσεων, τη σχέση εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής, αλλά και τα όρια του πολιτικού ρεαλισμού. Όπως επίσης και ο επικοινωνιακός χειρισμός εθνικών θεμάτων για εσωτερικούς -πολιτικούς - κομματικούς στόχους.
Το πιο σημαντικό είναι ότι το ΝΑΤΟ αποδείχτηκε ανίκανο για την επίλυση διαφορών μεταξύ των μελών του και την αποτροπή πολεμικής σύγκρουσης μεταξύ τους , καθιστώντας την ύπαρξή του, σε μια τέτοια εξέλιξη, «χωρίς νόημα». Επιπλέον, στην πράξη «εχθρικό» για τη χώρα μας στο πλαίσιο των τριγωνικών σχέσεων Αθήνας-Άγκυρας-Ουάσιγκτον . Επιβεβαιώθηκε ότι δεν αποτελεί ανάχωμα απέναντι στην τουρκική επιθετικότητα. Τότε και σήμερα…
ΧΡΟΝΙΚΟ 1974-1980
-30 Ιουλίου: Υπογράφεται συμφωνία για την εφαρμογή του ψηφίσματος του ΟΗΕ για την Κύπρο (οριστική κατάπαυση πυρός, μείωση ή αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων και επαναφορά της συνταγματικής τάξης στο νησί)
-Πρώτες μέρες Αυγούστου: Οι Τούρκοι παραβιάζοντας την εκεχειρία προχωρούν με νέες στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά της Αμμοχώστου. Πολλά χρόνια αργότερα θ΄ αποκαλυφθεί με χάρτες και ντοκουμέντα ότι όλα ήταν προσχεδιασμένα. Ακόμη και που θα σταματούσε ο Αττίλας 2.
8-14. Εκπρόσωποι των δυο κοινοτήτων (Κληρίδης – Ντεντάς) για συνομιλίες στη Γενεύη. Άγκυρα και Τουρκοκύπριοι ζητούν ομοσπονδοποίηση, διαχωρισμό του πληθυσμού με έλεγχο το 34% του εδάφους (ουσιαστικά διχοτόμηση). Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ καλεί σε παύση των εχθροπραξιών.
14. Ξεκινά ο «Αττίλας 2». Η Ελλάδα αποχωρεί από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ.
14-16. Καταδίκη της Αγκύρας και ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Οι Τούρκοι κατέχουν το 38% της επιφανείας του νησιού
-Απρίλιος 1976: Ελληνοαμερικανική στρατιωτική συμφωνία με υπόσχεση ότι η Ουάσιγκτον δεσμεύεται ν΄ αποτρέψει απειλές κατά της ειρήνης στο Αιγαίο
-Αύγουστος: Ένταση με το τουρκικό πλοίο Σισμίκ να ερευνά στην ελληνική υφαλοκρηπίδα
-Νοέμβριος: Ελληνοτουρκικό Πρωτόκολλο της Βέρνης, με υποχρέωση των δυο χωρών για «ήρεμα νερά» ενόψει συνομιλιών για καθορισμό των ορίων της υφαλοκρηπίδας στο Αιγαίο
-Δεκέμβριος 1977: Διαπραγματεύσεις για φόρμουλα επιστροφής στο στρατιωτικό σκέλος
-Μάιος 1978: Συμφωνία Ντάβου -Χαίηγκ (αρχηγός ΓΕΕΘΑ και Συμμαχικός Διοικητής Ευρώπης) με ανοιχτό το ζήτημα του επιχειρησιακού ελέγχου στο Αιγαίο
-Οκτώβριος 1980: Συμφωνία Ρότζερς (διοικητής χερσαίων δυνάμεων του ΝΑΤΟ ) και κυβέρνησης Ράλλη (ο Καραμανλής είχε μεταπηδήσει στην Προεδρία της Δημοκρατίας) για επιστροφή στο στρατιωτικό σκέλος. Η κυβέρνηση την πρόβαλε ως απαραίτητη για τη θωράκιση της χώρας. Η ριζοσπαστική αντιπολίτευση (ΠΑΣΟΚ, ΚΚΕ κ.α.) ως «πράξη εθνικής υποτέλειας» , προβάλλοντας το αίτημα για πλήρη αποδέσμευση και στροφή σε μια άλλη «πολυδιάστατη» εξωτερική πολιτική. Η χώρα συγκλονίζεται από διαδηλώσεις κατά της επανένταξης.
(Ο Τάκης Κατσιμάρδος είναι δημοσιογράφος)
