Ο πόλεμος στο Ιράν δεν είναι μια ακόμη συγκυριακή κρίση, από αυτές που το παγκόσμιο σύστημα «απορροφά» και συνεχίζει. Είναι η στιγμή που οι κρυμμένες αντιφάσεις ενός μοντέλου βασισμένου στην αφθονία φθηνών ορυκτών καυσίμων και στην αέναη επέκταση των αγορών γίνονται οριακές συνθήκες επιβίωσης. Με το Στενό του Ορμούζ κλειστό, τις ενεργειακές υποδομές υπό διαρκή απειλή και την παγκόσμια οικονομία να τρίζει, δεν μπαίνουμε απλώς σε μια νέα «φάση αστάθειας». Περνάμε, οριστικά, σε μια εποχή όπου το ενεργειακό υπόβαθρο του καπιταλισμού, όπως τον γνωρίσαμε, παύει να είναι δεδομένο.
Οι δυτικές κοινωνίες και οι παγκόσμιες αγορές οικοδομήθηκαν πάνω σε μία ιστορική συγκυρία: την ανακάλυψη και εκμετάλλευση τεράστιων, συγκεντρωμένων αποθεμάτων ενέργειας, πρώτα στο κάρβουνο και στη συνέχεια στο πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Εδώ και δεκάδες γενιές ζούμε την εξαιρετική, αλλά με ημερομηνία λήξης, πολυτέλεια να μπορούμε να αξιοποιούμε, με αυξανόμενο ρυθμό, μια τεράστια ποσότητα αποθηκευμένης ενέργειας υπό τη μορφή των ορυκτών καυσίμων. Η αξιοποίηση ενεργειακών πηγών, που δημιουργήθηκαν σε εκατομμύρια χρόνια, μέσα σε μόλις 2-3 αιώνες, επέτρεψε την εκθετική αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας. Δημιούργησε τον κόσμο των ειρηνικών και πολεμικών μηχανών, αλλά και επέτρεψε τη μετατροπή της τεχνολογίας από εργαλείο σε οικοσύστημα των ανθρώπων. Εκτόξευσε τις αποδόσεις της γεωργίας μέσω των λιπασμάτων, και έτσι έκανε εφικτή την ραγδαία άνοδο του πληθυσμού στα επίπεδα των 8 δις. Και διαμόρφωσε τελικά τις σύγχρονες πόλεις που είναι φτιαγμένες από ατσάλι, πλαστικό και τσιμέντο, τρία υλικά απολύτως συνδεδεμένα με τα ορυκτά καύσιμα και σχεδόν αδύνατο να παραχθούν χωρίς αυτά. Το κέρδος, η συσσώρευση κεφαλαίων και η γεωπολιτική ισχύς έγιναν άρρηκτα δεμένα με την πρόσβαση σε φθηνά ορυκτά καύσιμα και στην ικανότητα αυτά να μετατρέπονται σε εμπορεύματα, στρατιωτική ισχύ και πολιτική επιρροή.
Το πλέον πρόσφατο κύμα παγκοσμιοποίησης (1980-2020), η μαζική μεταφορά της βιομηχανικής παραγωγής στην Ασία, η έκρηξη του διεθνούς εμπορίου, η δημιουργία παγκόσμιων αλυσίδων προστιθέμενης αξίας δεν θα ήταν δυνατή χωρίς φθηνό πετρέλαιο για τα πλοία, φθηνό ντίζελ για φορτηγά και μηχανήματα, φθηνό αέριο για βιομηχανία και λιπάσματα. Το χρήμα, η τραπεζική πίστη, τα χρηματο-οικονομικά παράγωγα και οι φούσκες στάθηκαν πάνω σε αυτή την ενεργειακή βάση. Όσο η ροή φθηνής ενέργειας συνεχιζόταν απρόσκοπτα, οι αντιφάσεις του καπιταλισμού, οι εντεινόμενες ανισότητες, η τερατώδης υπερχρέωση, η οικολογική καταστροφή, μπορούσαν να μετατίθενται στο μέλλον πολιτικά, οικονομικά και τεχνολογικά.
Τέλος εποχής
Ήδη πριν τον πόλεμο στο Ιράν, τα σημάδια του τέλους αυτής της εποχής ήταν εμφανή. Η παγκόσμια κατανάλωση ντίζελ (του αιματοδότη της πραγματικής οικονομίας) σταμάτησε να αυξάνεται και άρχισε να σταθεροποιείται γύρω στο 2014. Αυτό δεν συνέβη επειδή οι ντιζελομηχανές που χρησιμοποιούνται έγιναν πιο αποδοτικές, ούτε διότι αντικαταστάθηκαν από ηλεκτρικές μηχανές. Αυτό οφείλεται στο ότι η συνδυασμένη παραγωγή προϊόντων από τη βιομηχανία εξορύξεων, τη γεωργία, τον κλάδο των κατασκευών και τον τομέα των μεταφορών είχε φτάσει σε ένα διπλό ταβάνι. Από τη μία έχουμε ένα ταβάνι προσφοράς ντίζελ σε ανταγωνιστικές τιμές λόγω εξάντλησης των εύκολα αξιοποιήσιμων αποθεμάτων. Και από την άλλη έχουμε ένα ταβάνι ζήτησης, καθώς η εξορυκτική βιομηχανία και οι παγκόσμιες μεταφορές/κατασκευές άρχισαν να σταθεροποιούνται και κατά περίπτωση να μειώνονται.
Η περίοδος της πανδημίας και οι οικονομικές επιπτώσεις του πολέμου Ρωσίας – Ουκρανίας έκαναν το «ταβάνι» του ντίζελ μία πρακτικά μόνιμη κατάσταση, για περισσότερα από δέκα έτη. Τα πιο «εύκολα» κοιτάσματα πετρελαίου έχουν ήδη εντοπιστεί και αξιοποιηθεί. Τα εναπομείναντα απαιτούν περισσότερη ενέργεια, κεφάλαιο και τεχνολογία για μικρότερο καθαρό ενεργειακό όφελος. Πολλοί αναλυτές πιστεύουν ότι πλέον η πραγματική, υλική βάση του καπιταλισμού έχει ήδη μπει σε φάση φθίνουσας απόδοσης, παρά το ότι ο χρηματοοικονομικός τομέας συνεχίζει να υπόσχεται φανταστικές αποδόσεις πλασματικών χρηματο-οικονομικών προϊόντων.
Ο πόλεμος στο Ιράν λειτουργεί ήδη σαν επιταχυντής αυτής της φθίνουσας πορείας. Το κλείσιμο του Ορμούζ δεν ανέκοψε μόνο ροές πετρελαίου και LNG, αλλά έπληξε κρίσιμες ροές λιπασμάτων, ηλίου, θείου και μετάλλων, πάνω στις οποίες στηρίζεται η βιομηχανική γεωργία, η βαριά βιομηχανία και η υψηλή τεχνολογία. Η «απρόσκοπτη ροή» υλικών, που επέτρεπε στα χρηματοοικονομικά μοντέλα να μιλούν για «παγκόσμιες αλυσίδες αξίας», αντικαταστάθηκε από ασυνέχειες, ελλείψεις και βίαιες μεταβολές τιμών, που κανένας αλγόριθμος δεν μπορεί πλέον να κρύψει.
Κλειδί για να καταλάβουμε το βάθος του προβλήματος και τις επιπτώσεις του είναι το γεγονός ότι οι παγκόσμιες αγορές δεν χρειάζονται απλά ενέργεια. Η ομαλή λειτουργία τους εξαρτάται από το αν οι ενεργειακές ροές είναι σχετικά φθηνές και προβλέψιμες στο χρόνο. Οι επενδυτικοί ορίζοντες, οι αποτιμήσεις, η ίδια η ιδέα των «μελλοντικών κερδών» προϋποθέτουν ότι τα εργοστάσια, τα δίκτυα logistics, τα ψηφιακά κέντρα, θα μπορούν να λειτουργούν χωρίς μεγάλες διακοπές και με σχετικά σταθερό κόστος καυσίμων. Ο πόλεμος στο Ιράν καταρρίπτει αυτή την προϋπόθεση. Ξαφνικά, η βασική είσοδος του συστήματος, η ενέργεια, γίνεται ασταθής, περιορισμένη, πολιτικά και στρατιωτικά εκβιάσιμη.
Η πρόσοψη των αγορών (μετοχές, αξιολογήσεις, δείκτες, παράγωγα, εκτιμήσεις ρίσκου) είναι σχεδιασμένη για να υπερβαίνει ή και να αγνοεί, απολύτως αφαιρετικά, αυτή την υλική πραγματικότητα. Σήμερα, όμως, η αστάθεια περνά στο κέντρο της εικόνας. Η αρχή έγινε στην Ευρώπη, με τον πόλεμο της Ουκρανίας και το τέλος της πρόσβασης στο φτηνό ρωσικό αέριο. Σήμερα η αστάθεια γίνεται παγκόσμια και επηρεάζει και το βιομηχανικό κέντρο του κόσμου, την Ασία: ελλείψεις καυσίμων οδηγούν στο κλείσιμο εγκαταστάσεων λιπασμάτων, ημιαγωγών, αλουμινίου, ορυχείων μετάλλων και άνθρακα, διαλύοντας αλυσίδες παραγωγής από την αυτοκινητοβιομηχανία μέχρι τα ηλεκτρονικά. Ένα παγκόσμιο οικονομικό σύστημα δομημένο στην ιδέα της συνεχούς επέκτασης, αρχίζει σταδιακά να λειτουργεί μέσα από διαρκείς συρρικνώσεις και λουκέτα.
Τα φτηνά drones τελειώνουν την παγκοσμιοποίηση
Η αφθονία ορυκτών καυσίμων δεν τροφοδότησε μόνο την παραγωγή αγαθών, αλλά και τη στρατιωτική μηχανή που προστάτευε και επέβαλλε το σύστημα σε παγκόσμια κλίμακα. Οι μεγάλες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις των τελευταίων 100 ετών στηρίχθηκαν σε αεροπλανοφόρα, στρατηγικά βομβαρδιστικά, τεράστιους στρατούς, όλα ενεργοβόρα και πανάκριβα. Η στρατιωτική ισχύς λειτουργούσε ως εγγύηση για τις ροές ενέργειας και πρώτων υλών, ένας κύκλος αυτοενίσχυσης μεταξύ ορυκτών καυσίμων, κεφαλαίου και εξουσίας.
Στον πόλεμο στο Ιράν βλέπουμε αυτή την ισορροπία να σπάει. Τα φθηνά drones και οι σχετικά απλοί, αλλά αποτελεσματικοί πύραυλοι επιτρέπουν σε ένα κράτος με συγκριτικά πολύ μικρότερο ΑΕΠ και στρατιωτικό προϋπολογισμό (σε σχέση με τις ΗΠΑ) να πλήττει ακριβά συστήματα (ραντάρ, πλοία, διυλιστήρια) με δυσανάλογα μικρό κόστος. Οι ΗΠΑ «καίνε» σε λίγες ημέρες οπλικά αποθέματα που χρειάστηκαν πολλά χρόνια, τεράστια ποσότητα ενέργειας και πολύπλοκες εφοδιαστικές αλυσίδες για να κατασκευαστούν. Η ίδια η λογική της στρατιωτικής συσσώρευσης, η πεποίθηση ότι περισσότερη δαπάνη σε όλο και πιο σύνθετα συστήματα εξασφαλίζει υπεροχή, αμφισβητείται από την πραγματικότητα ενός ασύμμετρου, αλλά ενεργειακά αποδοτικότερου αντιπάλου.
Η παγκοσμιοποίηση ήταν ο ιστορικός τρόπος με τον οποίο ο παγκόσμιος καπιταλισμός αξιοποίησε την αφθονία φθηνών καυσίμων: μεταφορά παραγωγής εκεί όπου το κόστος εργασίας ήταν χαμηλότερο, με αντάλλαγμα πολύ φθηνές μεταφορές προϊόντων. Πλοία γεμάτα εμπορευματοκιβώτια, τροφοδοτούμενα με φθηνό πετρέλαιο, έκαναν οικονομικά συμφέρον να φτιάχνεται ένα προϊόν σε τρεις ηπείρους και να καταναλώνεται σε μια τέταρτη.
Η κρίση στο Ορμούζ έχει ήδη δείξει πόσο εύθραυστο είναι αυτό το μοντέλο. Η εκτόξευση των ναύλων, η καθήλωση πλοίων και κοντέινερ σε «λάθος» λιμάνια, οι καθυστερήσεις και οι ανασφάλειες στις ροές, μετατρέπουν την παγκοσμιοποιημένη παραγωγή από πηγή «αποτελεσματικότητας» σε εστία συστημικού ρίσκου. Οι χρηματοοικονομικές αποτιμήσεις εταιρειών, που βασίζονται στην ιδέα ότι οι αλυσίδες εφοδιασμού λειτουργούν σαν ρολόι, αρχίζουν να συγκρούονται με την πραγματικότητα ενός κόσμου όπου η ενέργεια γίνεται ακριβότερη, δυσκολότερα διαθέσιμη και γεωπολιτικά ασταθής.
Για να ολοκληρώσουμε την εικόνα, πρέπει να προσθέσουμε ότι ζούμε ένα πανίσχυρο, ίσως και μοιραίο, χτύπημα σε αυτό που ονομάζεται «πετροδολάριο». Ο 20ός αιώνας (και οι πρώτες δεκαετίες του 21ου) ήταν η εποχή του πετροδολαρίου: της σύζευξης του αμερικανικού νομισματικού συστήματος με την παγκόσμια αγορά πετρελαίου και την αμερικανική στρατιωτική ισχύ. Το δολάριο έγινε το κεντρικό νόμισμα όχι μόνο επειδή η αμερικανική οικονομία ήταν μεγάλη, αλλά επειδή οι ενεργειακές συναλλαγές, τα αποθέματα και οι στρατιωτικές εγγυήσεις της Ουάσιγκτον ήταν δομικά ενσωματωμένα στον τρόπο που ο κόσμος έκανε εμπόριο και πολεμούσε. Μέρος της συναίνεσης του πετροδολαρίου ήταν η αμερικάνικη εγγύηση της ασφάλειας των αραβικών χωρών: οι τελευταίες επένδυαν άφθονα και συστηματικά πετροδολάρια στις ΗΠΑ, ενώ οι ΗΠΑ εξασφάλιζαν την ασφάλεια του συστήματος και των φιλικών καθεστώτων της περιοχής.
Καθώς ο πόλεμος στο Ιράν αποκαλύπτει τα όρια της αμερικανικής ισχύος και την αυξανόμενη δυσχέρεια διατήρησης του ελέγχου στις ενεργειακές αρτηρίες, η ελκυστικότητα και η «αξιοπιστία» του πετροδολαρίου αρχίζουν να διαβρώνονται. Η παρεχόμενη από τις ΗΠΑ ασφάλεια αποδείχθηκε επώδυνος μύθος που επέφερε βαριές απώλειες. Η σταδιακή απομάκρυνση από το δολάριο στις ενεργειακές συναλλαγές, προς διμερείς συμφωνίες, εναλλακτικά νομίσματα και «παράλληλα» συστήματα πληρωμών, εκ των πραγμάτων θα επιταχυνθεί. Και δεν πρόκειται απλώς για κάποια σοβαρή νομισματική εξέλιξη, είναι ένδειξη αποδιάρθρωσης μιας ολόκληρης παγκόσμιας τάξης πραγμάτων.
Η διπλή χρεωκοπία και το σημείο καμπής
Ο κόσμος μετά τον πόλεμο του Ιράν, όπως και όποτε τελειώσει αυτός, θα είναι πολύ διαφορετικός. Οι ΗΠΑ δεν θα είναι πλέον ο μοναδικός, αδιαμφισβήτητος στρατιωτικο-οικονομικός ηγεμόνας καθώς η συμβατική στρατιωτική ισχύς τους έχει απαξιωθεί ακόμα και στα μάτια ακόμα και των πιο στενών τους συμμάχων. Οικονομικά, ο κόσμος τελικά θα απομακρυνθεί από το δολάριο, όχι άμεσα και γρήγορα, αλλά αναντίστρεπτα. Η παγκόσμια προσφορά πετρελαίου θα μειωθεί για αρκετό καιρό και πολύ δύσκολα θα επιστρέψει στα επίπεδα του Φεβρουαρίου 2026, λόγω και των τεράστιων ζημιών που έχουν ήδη προκληθεί, αλλά και όσων αναμένεται να γίνουν. Είναι πολύ πιθανό η τρέχουσα ύφεση, που προκλήθηκε από την κυνική επίθεση ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν, να είναι μόνο η πρώτη από τις πολλές υφέσεις που θα ακολουθήσουν.
Μπροστά σε αυτή την πολλαπλή κρίση, οι κυρίαρχες απαντήσεις παραμένουν εντυπωσιακά φτωχές. Από τη μια πλευρά, προτείνεται μια εκδοχή «πράσινου καπιταλισμού» που υπόσχεται ότι με αρκετές επενδύσεις σε ΑΠΕ, ηλεκτρικά αυτοκίνητα και αγορές άνθρακα, μπορούμε να διατηρήσουμε τον βασικό πυρήνα του μοντέλου: διαρκής επέκταση των αγορών και της κατανάλωσης, αέναη οικονομική μεγέθυνση και συσσώρευση κεφαλαίων. Από την άλλη, ενισχύεται ένας πολιτικός κυνισμός, που συμπυκνώνεται στο σύνθημα “drill baby drill”, που υπόσχεται επιστροφή σε «πραγματιστικές» πολιτικές άνθρακα, πετρελαίου και αερίου, λες και μπορούν τα σταδιακά εξαντλούμενα κοιτάσματα και οι πολεμικά περικυκλωμένες περιοχές να ξαναγίνουν μαγική πηγή φθηνής ενέργειας.
Ο πόλεμος στο Ιράν καθιστά σαφές ότι και οι δύο αυτές στρατηγικές είναι πλέον εκτός πραγματικότητας. Η «πράσινη μετάβαση» χωρίς αναδιανομή ισχύος και πόρων, χωρίς αλλαγή του τρόπου που παράγουμε, μετακινούμαστε και καταναλώνουμε, δεν είναι ρεαλιστική. Η επιστροφή στην κανονικότητα των άφθονων ορυκτών καυσίμων είναι απλώς αδύνατη: τα φυσικά, γεωλογικά και γεωπολιτικά όρια έχουν ήδη ξεπεραστεί. Αυτό που αναδύεται στη θέση τους δεν είναι μία, καθαρή εναλλακτική, αλλά ένα πεδίο σύγκρουσης για το ποιοι θα πληρώσουν το κόστος της μείωσης της ενεργειακής αφθονίας και ποιοι θα προστατευθούν.
Όταν η υλική βάση ενός συστήματος κλονίζεται, οι πολιτικές υποδομές που το στηρίζουν δεν μένουν ανεπηρέαστες. Ο 20ος αιώνας μάς έμαθε ότι οι μεγάλες αναδιαρθρώσεις στην ενεργειακή και παραγωγική βάση συνοδεύτηκαν από κύματα επαναστάσεων και αντεπαναστάσεων, φασιστικών εκτροπών και απελευθερωτικών κινημάτων. Η εποχή των ορυκτών καυσίμων συνέπεσε με την πιο βίαιη, αλλά και την πιο έντονη περίοδο κοινωνικών μετασχηματισμών στην ιστορία: δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, ολοκληρωτισμοί, γενοκτονίες αλλά και επαναστάσεις, αποαποικιοποίηση, εργατικά κινήματα, κοινωνικά δικαιώματα.
Σήμερα, καθώς ο κόσμος σπρώχνεται σε μια συνθήκη μειούμενης ενεργειακής αφθονίας, αυξανόμενων ανισοτήτων και κλιματικής αποσταθεροποίησης, είναι πολύ πιθανό ότι μπαίνουμε σε μια νέα εποχή κοινωνικών μετασχηματισμών, επαναστάσεων και αντεπαναστάσεων. Δεν θα μοιάζουν απαραίτητα με αυτές του 19ου ή του 20ού αιώνα, ούτε θα εκδηλωθούν μόνο με την κλασική μορφή μαζικών εξεγέρσεων. Μπορεί να πάρουν τη μορφή συντριβής παλιών καθεστώτων κάτω από το βάρος της οικολογικής και κοινωνικής κρίσης, ανάδυσης νέων μορφών αυταρχισμού, αλλά και νέων, ριζικά δημοκρατικών κινημάτων που θα διεκδικούν ανακατανομή πόρων, εξουσίας και νοήματος.
Το αν αυτές οι κοινωνικο-πολιτικές διεργασίες θα καταλήξουν σε έναν πιο δίκαιο και βιώσιμο κόσμο ή σε μια σκοτεινή φάση βαρβαρότητας, παραμένει ανοιχτό. Αυτό που διαμορφώνεται όμως μπροστά μας είναι καθαρό: ο πόλεμος στο Ιράν δεν είναι απλώς μια σύγκρουση για επιρροή στη Μέση Ανατολή και έλεγχο των ροών πετρελαίου, αλλά ένα σημείο καμπής στην ιστορία του καπιταλισμού των ορυκτών καυσίμων.
(Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας του βιβλίου «Τεχνητή Νοημοσύνη – Άνθρωπος, Φύση, Μηχανές», εκδόσεις Τόπος)
