Τα τύμπανα που παίζουν πάλλονται στο νήμα της ταχύτητας και αρχίζουν ήδη από την αφετηρία του ημιμαραθωνίου να διεγείρουν τις ενδορφίνες και άλλες -αμίνες της γιορτής. Στον τερματισμό συμβάλλουν να κορυφωθούν αυτές οι ουσίες της ευφορίας, της χαλάρωσης και της μείωσης του στρες, όπως δείχνουν τα ιδρωμένα χαμόγελα ευτυχίας και το «είμαι καλά, τα κατάφερα» που ακούγεται γύρω μου.
Αναρωτιέμαι, γιατί κάποιοι έτρεξαν τα 5 χλμ. και πολλοί τα ατελείωτα τα 21; Είναι αποκλειστικά θέμα φυσικής κατάστασης; Γιατί ενώ κάπου εκεί στην μέση έλεγαν «δεν θα το ξανακάνω», μόλις τερμάτισαν αρχίσαν ήδη να ονειρεύονται τον έναν ολόκληρο μαραθώνιο; Μπορούμε όλοι να γίνουμε extreme sportlers;
Αναζητώντας την προσωπικότητα του αθλητή αντοχής, και κυρίως του αθλητή των ακραίων αθλημάτων, οι μελέτες ψυχολογίας δείχνουν ότι δεν πρόκειται για έναν συγκεκριμένο τύπο ανθρώπου που εξερευνά τα όρια ή παίζει με το ρίσκο αλλά ότι υπάρχουν τόσες προσωπικότητες όσα και άτομα. Στη συλλογική αντίληψη υπάρχει συχνά ένα στερεότυπο: του ατόμου που είναι εθισμένο στην αδρεναλίνη. Για τους περισσότερους, δραστηριότητες όπως ο μαραθώνιος βουνού- ερήμου-χιονιού, η αναρρίχηση, το surfing, το kite, μοιάζουν ακατανόητες, ίσως και αυτοκαταστροφικές. Σκεφτόμαστε τους αθλητές αυτούς ως ριψοκίνδυνους, ατρόμητους, ή ότι το κάνουν για επίδειξη ή για να νιώσουν ένταση και ότι σίγουρα δεν φοβούνται. Ότι είναι ατρόμητοι. Κάπως σαν τους εφήβους που δοκιμάζουν τα όρια.
Πολυετείς έρευνες αθλητικής ψυχολογίας δείχνουν αυτό δεν ισχύει. Το πραγματικό και υπέροχο κίνητρο είναι η ψυχολογική ανάγκη για περιπέτεια. Είναι η σύνθετη αναζήτηση έντονων εμπειριών, αυτοελέγχου, υπέρβασης, νοήματος και ευημερίας. Οι πρόσφατες ανασκοπήσεις για τα extreme sports δείχνουν ότι οι συμμετέχοντες εμφανίζουν υψηλή αυτογνωσία, πειθαρχία, και ισχυρό προσανατολισμό στην ασφάλεια και στον έλεγχο. Η αναζήτηση έντονων συγκινήσεων δεν ταυτίζεται με παρορμητικότητα ή απερίσκεπτη συμπεριφορά. Με υψηλή προετοιμασία, εμπειρική γνώση και στρατηγικό υπολογισμό του κινδύνου.
Ο μύθος ότι οι αθλητές αυτοί δεν φοβούνται δεν ισχύει. Νιώθουν έντονο φόβο, ειδικά στα αληθινά ακραία αθλήματα όπου ένα λάθος ή κακή διαχείριση έχει σαν αποτέλεσμα τον σοβαρό τραυματισμό ή την απώλεια ζωής. Η διαφορά έγκειται στην σχέση τους με τον φόβο: τον αναγνωρίζουν, τον διαβάζουν ως πληροφορία, τον ενσωματώνουν στην λήψη αποφάσεων. Δεν πρόκειται για τζόγο με το σώμα τους αλλά για κουλτούρα ασφάλειας. Διαβάζουν, προετοιμάζονται, πειθαρχούν στους κανόνες της φύσης και στους κανόνες που θέτουν οι ίδιοι για την διαδρομή τους. Ρούχα, παπούτσια, πυξίδες, χάρτες, και ο απαραίτητος ακριβός εξοπλισμός. Έτσι ο φόβος δεν γίνεται μόνο εμπόδιο αλλά και μάθημα. Με άλλα λόγια, το άτομο δεν αναζητά τον κίνδυνο, αλλά μια εμπειρία υψηλής πρόκλησης που να είναι οριακή αλλά τεχνικά διαχειρίσιμη. Η πρόσφατη έρευνα δείχνει ότι ο αντιλαμβανόμενος κίνδυνος δεν αυξάνει γραμμικά τη συμμετοχή. Αντίθετα, όταν ο κίνδυνος αξιολογείται ως υπερβολικός ή ανεξέλεγκτος, η πρόθεση επανασυμμετοχής μειώνεται. Και όταν οι αθλητές αντιλαμβάνονται ότι μια δραστηριότητα δεν είναι διαχειρίσιμη ή ότι δεν είναι σωστά προετοιμασμένοι, οι περισσότεροι επιλέγουν να μην συμμετάσχουν.
Μια από τις θεωρίες που αναλύσει τις προσωπικότητες των αθλητών αυτών σχετίζεται με την ευτυχία. Είναι η ενδιαφέρουσα θεωρία Ροής (flow) που περιγράφει με την μέγιστη ακρίβεια την έλξη που μας ασκεί η περιπέτεια. Αναπτύχθηκε όταν ο Ούγγρος ψυχολόγος Csikszentmihalyi γοητεύθηκε από τους καλλιτέχνες που ήταν βυθισμένοι στην δημιουργική τους δουλειά και έχαναν την αίσθηση του χρόνου και αγνοούσαν να φάνε, να πιούν νερό, να κοιμηθούν. Και ένιωθαν ευτυχισμένοι. Και ανέπτυξε μελέτες σε επιστήμονες, σε συγγραφείς και πολλές σε αθλητές.
Η θεωρία Ροής περιγράφει μια κατάσταση πλήρους απορρόφησης σε μια δραστηριότητα, Σε αθλητικά και περιπετειώδη πλαίσια, συνοδεύεται από έντονη συγκέντρωση, αίσθηση ελέγχου, αλλοίωση της χρονικής εμπειρίας και βιωματική πληρότητα. Εδώ η περιπέτεια δεν λειτουργεί μόνο ως διέγερση, αλλά ως βέλτιστη συνθήκη που προκαλεί το αίσθημα της ευτυχίας, της ψυχολογικής ευημερίας όπως την ονομάζουμε επιστημονικά. Το άτομο αισθάνεται ολοκληρωμένο, απορροφημένο και αποτελεσματικό. Μέσα από την συνάντηση με την περιπέτεια πολλοί περιγράφουν ότι έμαθαν τι μπορούν να κάνουν, με ταπεινότητα, θάρρος, και τελικά προσωπική αλλαγή. Η εμπειρία αυτή έχει συσχετιστεί τόσο με υψηλή απόδοση όσο και με αυξημένη ευημερία και διαρκή προσήλωση στο άθλημα.
Ειδικά στους μαραθωνίους και στα αθλήματα αντοχής, η περιπέτεια έχει πιο «εσωτερικό» χαρακτήρα σε σύγκριση με ορισμένα ακραία αθλήματα. Το ρίσκο εδώ είναι περισσότερο υπαρξιακό ή σωματικό και το επίκεντρο η αυτοϋπέρβαση υπό πίεση και το σχετίζεσθαι στην κοινότητα των αθλητών.
Η εμπειρία κορυφώνεται όταν το άθλημα ασκείται στην φύση. Μελέτες των extreme sports αλλά και της ψυχολογίας του τουρισμού επιβεβαιώνουν ότι η φύση δεν είναι απλά ένα σκηνικό αλλά ο κύριος παράγοντας ψυχολογικής ανάκαμψης και ενίσχυσης της Ροής και του αισθήματος περιπέτειας. Η περιπέτεια, συνεπώς, δεν είναι μόνο ατομικό γνώρισμα αλλά και οικολογική εμπειρία: το βουνό, η θάλασσα, το μονοπάτι ή η απόσταση δεν είναι απλό σκηνικό, αλλά ενεργά στοιχεία της ψυχολογικής εμπειρίας.
Και αν εσείς δεν είστε περιπετειώδης;
Τότε μην παραλείψετε να απολαύσετε πολύ μικρές δόσεις περιπέτειας, να ξαναμπείτε σε διαδικασία μάθησης. Εκτεθείτε σε νέες εμπειρίες και σε νέα κατορθώματα. Αντιμετωπίστε τον όποιο φόβο ως σήμα για καλή προετοιμασία. Σχεδιάστε μια δραστηριότητα και τις συνθήκες, βρείτε ίσως μια ομάδα για μεγαλύτερο κίνητρο. Να είστε βέβαιοι ότι θα νιώσετε ζωντάνια και ίσως, ίσως, νιώσετε λίγη ακόμα ευτυχία.
(Η Δρ Αλεξάνδρα Πάλλη είναι Κλινική ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια)
