Αρκετά σημεία προβληματισμού και ανάγκης περαιτέρω συζήτησης και ρυθμίσεων προκύπτουν από την ολοκλήρωση της διαδικασίας διαβούλευσης του σχεδίου νόμου για την ψήφο της Διασποράς.
Η διαβούλευση του νομοσχεδίου «Ορισμός εκλογικής περιφέρειας Απόδημου Ελληνισμού- Διευκόλυνση άσκησης εκλογικού δικαιώματος εκλογέων εντός επικράτειας μέσω επιστολικής ψήφου για τις βουλευτικές εκλογές», ολοκληρώθηκε (16.2.2026), ύστερα από την υποβολή ενός περιορισμένου αριθμού σχολίων από τους Έλληνες της Διασποράς που δεν ξεπερνούσε τα εικοσιτέσσερα. Το γεγονός αυτό εύλογα μας καλεί σε προβληματισμό σχετικά με την μελλοντική προοπτική της πρωτοβουλίας.
Εξετάζοντας τα γεγονότα με τη χρονική τους σειρά, περί τα τέλη Ιανουαρίου, το πρώτο Υπουργικό Συμβούλιο της χρονιάς έφερε στο προσκήνιο –ανάμεσα στα άλλα θέματα– νέα πρωτοβουλία για την ψήφο των Αποδήμων. Έκτοτε, έχουν πραγματοποιηθεί τρεις διακομματικές συναντήσεις στο πλαίσιο της Άτυπης Διακομματικής Επιτροπής για το θέμα της ψήφου των αποδήμων, ενώ με την ολοκλήρωση της διαβούλευσης, αναμένεται η κατάθεση του νομοσχεδίου στην κοινοβουλευτική επιτροπή και ακολούθως στην Ολομέλεια.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Συνολικά, το προτεινόμενο νομοσχέδιο, εισάγει δύο μεταρρυθμίσεις. Η μία σχετίζεται με τον τρόπο εκλογής των απόδημων ενώ η άλλη με την εκπροσώπησή τους. Σε αδρές γραμμές, το προτεινόμενο σχέδιο, αναγνωρίζει το δικαίωμα επιστολικής ψήφου στους εκτός Ελλάδας εκλογείς στις προσεχείς εθνικές, βουλευτικές εκλογές και τον ορισμό τριεδρικής εκλογικής περιφέρειας Απόδημου Ελληνισμού, όπου οι εγγεγραμμένοι εκλογείς θα έχουν τη δυνατότητα να ψηφίσουν όποιο/όποια επιθυμούν. Με την ισχύουσα νομοθεσία, οι υποψήφιοι απόδημοι περιλαμβάνονταν στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας, και άρα δεν διέθεταν αυτοτελή εκλογική περιφέρεια, δεν εκλέγονταν άμεσα από δικούς τους εκπροσώπους και στην πράξη δεν ήταν υποχρεωτικό να εκλεγούν.
Η κατανομή των τριών εδρών στην εκλογική περιφέρεια του Απόδημου Ελληνισμού θα πραγματοποιείται όπως σε όλες τις τριεδρικές περιφέρειες. Με τη νέα ρύθμιση, η τριεδρική έδρα θα καταλαμβάνεται αποκλειστικά από υποψηφίους των αποδήμων. Οι Έλληνες και οι Ελληνίδες του εξωτερικού θα αποκτήσουν τη δυνατότητα να επιλέξουν απευθείας το κόμμα και τον υποψήφιο της αρεσκείας τους με σταυρό προτίμησης. Το ψηφοδέλτιο θα είναι κοινό για όλο τον κόσμο, καθώς όλη η ομογένεια θα θεωρείται μία περιφέρεια και άρα θα αντιμετωπίζεται ενιαία. Στην πράξη, ο απόδημος της Γερμανίας θα ψηφίζει για τον απόδημο της Αυστραλίας, της Αμερικής και ούτω καθεξής. Με αυτό το σκεπτικό, η γεωγραφική θέση του ψηφοφόρου δεν θα αποτελεί περιορισμό για την επιλογή του υποψηφίου που επιθυμεί να τον εκπροσωπεύει στην Βουλή των Ελλήνων. Για να προταθούν οι τρεις βουλευτές που θα εκπροσωπήσουν το εκλογικό σώμα της διασποράς, χωρίς να αυξηθεί ο συνολικός αριθμός των βουλευτών, οι έδρες Επικρατείας θα μειωθούν από 15 σε 12. Με αυτόν τον τρόπο, προβλέπεται να έχουν πολιτική εκπροσώπηση και πολιτική συμμετοχή οι Έλληνες της διασποράς στην Ελλάδα, πέρα από τον «παραδοσιακό» πολιτισμικό ή γλωσσικό που ήδη έχουν στη χώρα.
Η παρουσίαση του προτεινόμενου σχεδίου γίνεται σε μία συγκυρία όπου υπάρχουν διάφορες προκλήσεις και μέτωπα. Έτσι, είναι πιθανό να αναζητείται θετική ατζέντα ή/και κάποια πεδία συναίνεσης. Σε κάθε περίπτωση, η πραγματικότητα είναι ότι οι δράσεις και οι επισκέψεις της κυβέρνησης στην ομογένεια είτε στο πλαίσιο του Στρατηγικού Σχεδίου του ΥΠΕΞ για τον Απόδημο Ελληνισμό (2024-2027) είτε στο πλαίσιο εθιμοτυπικών επισκέψεων είχαν πυκνώσει σημαντικά.
Το εγχείρημα δύναται να συμβάλλει στην ενίσχυση του ρόλου της ελληνικής διασποράς και την αλληλεπίδρασή της σχέσης της με την Ελλάδα. Την ίδια στιγμή, θα ενδυναμώσει τη θέση των Ελλήνων της Διασποράς ως «πολιτικό υποκείμενο», υπερβαίνοντας την «παραδοσιακή» αντίληψη η οποία περιορίζει τον ρόλο της Διασποράς στο γλωσσικό, πολιτισμικό ή θρησκευτικό πεδίο. Με αυτό το σκεπτικό, το νομοσχέδιο αποτελεί μία σημαντική εξέλιξη. Παρά ταύτα, είναι σημαντικό να αναδειχθούν κάποιοι προβληματισμοί, όπως αυτοί φαίνεται να έχουν τεθεί και στις συνεδριάσεις της Άτυπης Διακομματικής Επιτροπής και στα σχόλια των Ελλήνων της Διασποράς.
Αρχικά, η ιδέα περί ενός ενιαίου ψηφοδελτίου τριεδρικής εκλογικής περιφέρειας Απόδημου Ελληνισμού, στο πλαίσιο του οποίου ο απόδημος της κάθε χώρας θα ψηφίζει ουσιαστικά και για τον απόδημο σε άλλες χώρες διέπεται από την αντίληψη ότι η ομογένεια αποτελεί μία ενιαία κατηγορία διασυνδεμένων πολιτών με κοινούς θεσμούς, ομογενειακά μέσα επικοινωνίας. Ότι η Ελληνική Διασπορά αποτελεί μία ενιαία «φαντασιακή κοινότητα» στο πλαίσιο της οποίας κάθε Έλληνας της Διασποράς γνωρίζει, ενημερώνεται και συμμετέχει με κάποιο τρόπο στα «ἔργα καὶ ἡμέραι» των υπολοίπων αποδήμων.
Κάτι τέτοιο, δεν αντικατοπτρίζει τη διασπορική πραγματικότητα. Ανά τον κόσμο, οι ελληνικές διασπορικές κοινότητες π.χ. ελληνοαυστραλιανή, ελληνοκαναδική κ.ά. διατηρώντας τη δική τους οργάνωση και ταυτότητα, επικοινωνούν και αλληλεπιδρούν κάποιες κοινές ανησυχίες, π.χ. διατήρηση της ελληνικής γλώσσας, αλλά δεν αποτελούν μία ενιαία κατηγορία. Διαθέτουν όργανα και θεσμούς π.χ. Συμβούλιο Απόδημου Ελληνισμού, Παγκόσμια Διακοινοβουλευτική Ένωση Ελληνισμού (Πα.Δ.Ε.Ε.) κ.ά. όπου οι ελληνικές διασπορικές ομάδες ανταλλάσσουν προβληματισμούς, αλλά ο διάλογος ανάμεσά τους δεν πάντοτε διαρκής. Ειδικά, όταν το Υπουργείο Εξωτερικών και οι διασπορικές κοινότητες δεν έχουν λάβει ακόμη ουσιαστικές πρωτοβουλίες για την επαναλειτουργία του Συμβουλίου Απόδημου Ελληνισμού.
Ταυτόχρονα, ούτε ο διάλογος είναι πάντοτε ισότιμος, καθώς κάποιες περιφέρειες είναι μεγαλύτερες, κάποιες έχουν περισσότερους πόρους, κάποιες μεγαλύτερο ελληνικό πληθυσμό ενώ κάποιες έχουν ενεργητικότερη πολιτική συμμετοχή στα δρώμενα της Ελλάδας για μια σειρά από πολιτισμικούς, ιστορικούς και γεωγραφικούς λόγους. Είναι ενδεικτικό, ότι στις βουλευτικές εκλογές του 2023—στις οποίες οι Έλληνες της διασποράς ψήφισαν δια ζώσης σε προξενεία κ.α. περί τους 18.203, οι περισσότεροι ήταν από την Ευρώπη. Σε αυτή τη βάση, θα ήταν λογικότερο να είχε προταθεί ένα σύστημα όπου κάθε περιφέρεια π.χ. Ευρώπη κλπ. θα εκλέγει τους δικούς της αντιπροσώπους διαφορετικά, κάποιες διασπορικές κοινότητες θα έχουν λίγες πιθανότητες να εκλέξουν δικό τους εκπρόσωπο.
Στην περίπτωση της επιστολικής ψήφου, και την επέκτασή της στις εθνικές, παρά την σχετικά επιτυχή δοκιμή της στις ευρωεκλογές, το αδιάβλητο της διαδικασίας, η αξιοπιστία της, ο χρονισμός της — καθώς η επιστολική ψήφος κατατίθεται νωρίτερα από την ημέρα των εκλογών— όσο και το ζήτημα της ισότητας της ψήφου πρέπει να μελετηθούν από τα κόμματα με λεπτομέρεια και να ζητηθούν εγγυήσεις. Δεν θα πρέπει να προκύψει κανενός είδους ανησυχία σχετικά με εάν και κατά πόσο οι συνθήκες του εκλογικού δικαιώματος είναι πραγματικά οι ίδιες για όσους ψηφίζουν εντός και εκτός της Ελλάδας. Η εμπιστοσύνη είναι σημαντικό να μη δοκιμαστεί στις εθνικές εκλογές της χώρας, καθώς το βήμα είναι μεγάλο.
Για να εγκριθεί το νομοσχέδιο και να τεθεί σε ισχύ στις επόμενες βουλευτικές εκλογές απαιτούνται 200 ψήφοι, καθώς το θέμα αφορά στο εκλογικό σύστημα της χώρας. Σε διαφορετική περίπτωση, ο νόμος θα εφαρμοστεί στις μεθεπόμενες εκλογές. Προς το παρόν είναι σημαντικό να αναδειχθούν στην Ολομέλεια οι απόψεις της Ελληνικής Διασποράς και να διαφανούν οι θέσεις των πολιτικών κομμάτων της αντιπολίτευσης σχετικά με τον ορισμό εκλογικής περιφέρειας Απόδημου Ελληνισμού και την καθιέρωση της επιστολικής ψήφου στις βουλευτικές εκλογές, ώστε να επιτευχθεί η ευρύτερη δυνατή πολιτική συναίνεση και να διασφαλιστεί η θεσμική σταθερότητα του εκλογικού συστήματος.
(Η Μαρία Φιλιώ Τριδήμα είναι Συντονίστρια Θεματικού Δικτύου για την Ελληνική Διασπορά, Ινστιτούτου ΕΝΑ – Ανάλυση στο Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ)
